1976 Friuli Depremi: Taş Taş Yeniden Kurulan Kasabalar

6 Mayıs 1976, Perşembe akşamı. İtalya'nın kuzeydoğusunda, Alplerin eteğindeki Friuli'de saat dokuza geliyor. Gemona'nın kışlasında askerler var, Venzone'de bir baba belediye meclisinin toplantısından yeni dönmüş. Önce kısa bir titreme, ardından neredeyse bir dakika süren asıl sarsıntı. Taş evlerden kurulu ortaçağ kasabaları birkaç saniyede çöküyor. Bu yazı, yaklaşık bin kişinin öldüğü depremi ve yıkılan bir katedralin taşlarının tek tek numaralanıp yerine konuşunu anlatıyor.

Depremden önce

Friuli, Udine'nin kuzeyinde Tagliamento Nehri'nin Alplerden ovaya çıktığı yerde kurulmuş, dağ ve tepe köylerinden oluşan bir bölgedir. Kasabaların çoğu tepelerin üstünde, yüzyıllık taş evlerden oluşur. Bu evler iki dünya savaşından da hasarsız çıkmıştır; bu yüzden yenilenmemiş, eski hâlleriyle kalmıştır. Bölgenin batısındaki Carnia köyleri ise 1928 depreminden sonra demir gergilerle güçlendirilmiştir; bu fark birkaç saat sonra hayat kurtaracaktır.

Gemona, Alplerden Avusturya'ya giden yolun üstünde, 14. yüzyıldan kalma katedrali ve kalesiyle bölgenin en büyük kasabalarından biridir. Birkaç kilometre kuzeyde, vadinin en dar yerinde surlarla çevrili Venzone vardır. Ortasında 1338'de kutsanmış Sant'Andrea Katedrali yükselir. İtalya Eğitim Bakanlığı, 1965'te bütün kasabayı ulusal anıt ilan etmiş, tarihî merkezin her binası koruma altına alınmış ve fotoğraflanmıştır. Bu arşiv o gün kimsenin aklına gelmeyecek bir işe yarayacaktır.

Friuli yoksul bir bölgedir; gençler on yıllardır iş için yurt dışına göç eder. Yaşlıların anlattığı masallarda depremlere Orcolat, yani dağların mağaralarında yaşayan kötü bir dev yol açar.

Akşam saat dokuz

Saat 21.00'den hemen önce yer kısa bir süre sallanır. Büyüklüğü 4,5 civarında hesaplanan bu öncü sarsıntı, Udine'de elektrikleri keser. Kısa bir sessizlik olur. Ardından, kataloglara göre saat 21.00.12'de asıl deprem gelir. Büyüklüğü 6,4 ile 6,5 arasında verilir; Avvenire'ye göre sarsıntı 59 saniye sürer. Odak derinliği 20 kilometreden azdır. Deprem Roma'nın yakınlarına, Torino'ya, Avusturya'ya, Yugoslavya'ya, Almanya'ya kadar hissedilir.

Gemona'nın tarihî merkezi çöker; 14. yüzyıldan kalma katedral ağır hasar görür. Kasabanın Goi-Pantanali kışlasında bir bina yıkılır; altında kalan 29 er hayatını kaybeder. Venzone'de surların içi bir yığına döner. Osoppo, Buia, Artegna, Forgaria, Trasaghis, Maiano, Magnano in Riviera ve Moggio Udinese de en çok yıkılan yerler arasındadır.

Venzone'de, katedralin hemen arkasındaki evde dört yaşındaki Aldo Di Bernardo salondadır. Babası belediye meclisi toplantısından yeni dönmüştür. Annesiyle küçük kardeşi yatak odasındadır ve devrilen bir dolabın altında korunurlar. Aldo elli yıl sonra Avvenire gazetesine, o geceden aklında kalanın gürültü olmadığını, enkazın altında unutulma korkusu olduğunu anlatır. Aile umudunu neredeyse kestiği sırada kurtarıcılar onları bulup çıkarır.

Gemona'da depremden yalnızca birkaç saat önce yaşanan küçük bir olay da kayda geçmiştir: Katedralin hazinesi için 1974'ten beri hazırlanan müze binası bitmiştir ve rahip saat 16.00'da boyacının parasını öder. Bina o gece ağır hasar alır, eserlerin bir kısmı enkaza gömülür. Müze ancak 2006'da açılabilecektir.

Karanlıkta ilk saatler

Telefon hatları kopar, elektrik yoktur. Bölgeye neyin ne ölçüde vurduğunu ilk saatlerde kimse bilmez. Sonradan hükümet komiseri olacak Giuseppe Zamberletti'nin anılarına göre o gece haberleşmeyi büyük ölçüde amatör telsizciler ve CB yayıncıları sağlar. Bölgede başka sebeplerle bulunan kalabalık askerî birlikler hızla harekete geçer; ama yardım kollarının nereye gideceğini söyleyecek bir merkez yoktur.

Enkazda ilk arayanlar köylülerin kendisidir; çoğu elinde alet olmadan, çıplak elle kazar. Udine İtfaiye Komutanlığı'nın genç subayı Giorgio Godina, şoför Aldo Pascoli'yle kuzeye çıkar. Gemona'da, yaralı olduğu hâlde yardıma koşan izinli itfaiyeci Franco Sabidussi'yle karşılaşırlar. Bir toplu konutta bütün ailesi enkaz altında kalmış bir evden çıkmak üzereyken Godina çatıdan sarkan bir paçavra görür. Paçavra sandığı şey bir çocuğun saçıdır. Godina, toz içindeki yüzde açık duran iki göz gördüğünü ve kızın "tamamen sessizce ağladığını" anlatır. Kızı beton kirişin altından çıkarıp sağlık ekiplerine teslim ederler. Kızın adı kaynaklarda geçmez.

Roma'da işler yavaştır. Dönemin yasası "doğal afet" ilanı için açık bir yol tarif etmez. Zamberletti, komiserlik atamasının depremden ancak 22 saat sonra yapılabildiğini yazar; İtalyanca Vikipedi bu süreyi 10 saat olarak verir.

Udine'de bir komiser

İçişleri Bakanlığı müsteşarı, 42 yaşındaki Giuseppe Zamberletti Udine Valiliği'ne yerleşir. Yanına Udine ve Pordenone valileriyle bölgedeki Mantova Tümeni'nin komutanını yardımcı alır. Kendi değerlendirmesine göre ilk dönem, sonradan hatırlandığından çok daha kaotiktir: valilerin elindeki planlar il ölçeğini aşmaz, ordunun seferberlik planları gizlidir.

8 Mayıs'ta tablo netleşmeye başlar. Avvenire'nin o günkü haberine göre enkazdan yaklaşık 700 ceset çıkarılmıştır, evsizlerin sayısı 110 bini aşar. Aynı gün Friuli-Venezia Giulia bölge meclisi derhâl kullanılmak üzere 10 milyar liret ayırır.

Zamberletti'nin ilk fark ettiği şey, belediye başkanlarının merkezden gelen kararlar karşısında elinin kolunun bağlı kaldığıdır. 10 Mayıs akşamı dokuz "Sektör Operasyon Merkezi" kurar: Cividale, Gemona, Maiano, Osoppo, Resiutta, San Daniele, Tarcento, Tolmezzo ve Spilimbergo'da. Her merkezde valilik memurları, itfaiye, ordu ve bölge temsilcileri belediye başkanlarıyla aynı masaya oturur. İhtiyacı köyünü tanıyan başkan söyler, araçları devlet verir. İtalya'da afet yönetimi ilk kez yerele bu kadar yaklaşır.

Çadırlar ve gönüllüler

Halk köyünü bırakmak istemez. Zamberletti de toplu tahliye yerine çadırı seçer; hem halkın isteği budur, hem de bölgeden zaten yoğun olan yurt dışı göçünü hızlandırmaktan korkulur. İlk günlerde insanlar arabalarda, Devlet Demiryolları'nın yataklı vagonlarında, ilk karavanlarda uyur. Yaklaşık 20 gün içinde, çoğunu ordunun kurduğu 18 bin çadıra 80 bine yakın kişi yerleşir. Çadırlar 252 çadır kentte toplanır; köyünün yanından ayrılmak istemeyenler için bin kadar küçük çadır öbeğine de izin verilir.

Yaz boyunca bölgede her gün ortalama 13 bin asker, 1.500 araç, 430 su tankeri ve 216 seyyar mutfak çalışır. İtalya'nın dört bir yanından gönüllüler gelir; Avvenire'ye göre yalnızca izci sayısı bini aşar. İtalyan Piskoposlar Konferansı 30 milyon, Papa VI. Paulus 50 milyon liret gönderir. Udine Başpiskoposu Alfredo Battisti 11 Mayıs'ta Tolmezzo'da açık havada ayin yönetir. Gelen yardıma onun taktığı ad yerleşir: "dayanışma istilası".

Yakındaki Aviano Hava Üssü'nden Amerikan askerleri enkaz kaldırmaya ve yolları açmaya katılır. ABD Kongresi'nin ayırdığı yardım, Amerikan Hava Kuvvetleri'ne göre 25 milyon dolardır; İtalyanca kaynaklar Amerikan katkısını 100 milyon dolar civarında verir. Avvenire muhabirleri, Friulilerin "bize iki yıl verin, her şeyi yeniden kuralım" dediğini yazar.

Deprem sınırın öbür yakasını da vurur. Bugünkü Slovenya'da, Soča vadisinin yukarısındaki Breginj köyü neredeyse tamamen yıkılır; o tarafta binlerce bina hasar görür.

Eylül: Orcolat geri dönüyor

Temmuz sonunda durum kontrol altında görünür. Yasa komiserliği yalnız ilk acil dönem için öngördüğünden Zamberletti 25 Temmuz'da Roma'ya döner. Bölge yönetimi kışa kadar 9.252 prefabrik konut yapmayı ve hasarlı evleri onarmayı planlar; slogan Friulice "di besoi", yani "kendi başımıza"dır. Ama hasar tespitleri yavaştır, arsalar bulunamaz. Eylül gelir, hava soğur ve binlerce aile hâlâ çadırdadır.

11 Eylül akşamı dört dakika arayla iki güçlü sarsıntı gelir. Parlamento heyeti yeniden komiser atanmasını ister; Zamberletti 13 Eylül'de bu kez çok daha geniş yetkilerle göreve döner. İki gün sonra, 15 Eylül sabahı, kendisi Udine Valiliği'ndeyken 6'ya yakın büyüklükte iki deprem daha olur. Birinin anını Gemona'da bir RAI kameramanı kaydeder.

Ölü sayısı bu kez on civarındadır, ama yıkım büyüktür: Mayısta ayakta kalanların çoğu, yaz boyunca onarılan evler de çöker. Venzone'de zaten yarı yıkık katedralin çan kulesi yere iner. Gemona katedralinin çan kulesi de çanlarıyla birlikte çöker. Barınak ihtiyacı bir anda ikiye katlanır.

Çadırda kış geçirilemeyeceği açıktır. Zamberletti yazın halkın karşı çıktığı kararı verir: en az 40 bin kişi Adriyatik kıyısındaki tatil beldelerine, Grado'ya, Lignano'ya, Bibione'ye, Caorle'ye ve Jesolo'ya taşınır. Oteller gerekirse zorla kiralanır; her köyün belediyesi sürgün yerinde bir temsilcilik açar, okullar orada sürer. Ayrıca 10.500 prefabrik konutluk ikinci bir plan başlatılır. İşi için bölgede kalması gerekenlere binlerce karavan bulunur. Aldo Di Bernardo, bazı ailelerin yük vagonlarında yaşadığını, aralarında yıllar önce Yahudileri toplama kamplarına taşımış trenlerin de bulunduğunu anlatır. Zamberletti'ye göre sürgündekilerin hepsi 30 Nisan 1977'ye kadar köylerine kurulan prefabrik evlere döner.

Kaç kişi öldü

En çok kullanılan rakam 990'dır; bir kısmı başka bölgelerden ve ülkelerden gelmiş kurtarıcılardır. Avvenire nihai sayıyı 989 olarak verir, Zamberletti itfaiye raporuna dayanarak 976 ölü ve yaklaşık 2 bin yaralı yazar. İtalyan Sivil Savunma Dairesi ise iki depremin toplamı için 965 rakamını kullanır. Gemona tek başına yaklaşık 400 ölüyle en ağır bedeli öder; Venzone'de 47 kişi ölür.

Evsiz sayısındaki fark daha büyüktür. İngilizce kaynaklarda 157 binden fazla evsizden söz edilir; İtalyan kaynakları evini terk eden 100 binden fazla kişiden, Zamberletti ise 370 bin nüfus içinde 60 bine yakın evsizden bahseder. Fark, "evini terk eden" ile "evi yıkılan" sayılarının karıştırılmasından kaynaklanıyor olabilir. Yaygın olarak 18 bin evin tamamen yıkıldığı, 75 bin evin hasar gördüğü belirtilir.

Venzone: taş taş

Yıkıntıların arasında bir tartışma başlar: tarihî merkezler buldozerle temizlenip yeni binalar mı yapılacak, yoksa eskisi gibi mi kurulacak? Venzone'de halk kararını verir. 1977 yazında bir dilekçe, tarihî merkezin "nerede idiyse orada, nasıl idiyse öyle" yeniden yapılmasını ister. Kasabanın sloganı şudur: Bir şehir, orada yaşayanların bilincini yansıttığında şehirdir. Eski belediye başkanı Fiorenzo Valent'in öncülüğündeki vatandaş komitesi, yıkımlara ve rant girişimlerine karşı durur, ayakta kalan duvarları ve dağılmış taşları korumaya çalışır.

Katedralin enkazından çıkan taşlar tek tek toplanır, numaralanır, kataloglanır. Uluslararası koruma merkezi ICCROM 1976'dan sonra bölgeye birkaç kez heyet gönderir, fotogrametrik ölçümler yapar. 1965'teki ulusal anıt kararının ardından çekilmiş fotoğraflar, her taşın yerini bulmanın anahtarı olur. Bu yönteme anastiloz denir: bir yapıyı yalnızca kendi özgün parçalarını yerine koyarak yeniden kurmak. Yöntem ilk kez koca bir ortaçağ kasabasına uygulanır.

Katedralin yeniden yapımı 1988'de başlar; yaklaşık 9.500 taş eski yerine oturtulur. Yeni eklenen parçalar özgün olanlardan ayırt edilebilecek şekilde bırakılır. Kaynakların çoğu açılışı 1995 olarak verir; İngilizce Vikipedi 1990 der, bazı İtalyan haberleri surlu merkezin tamamlanmasını 1997'ye koyar. 1962'de dökülen dört çandan üçü kulenin çöküşünde kırılır, 1993'te yeniden dökülür; yalnızca biri sağlam kalmıştır.

Aynı yöntem Gemona'da da uygulanır. Corriere della Sera muhabiri Luigi Offeddu 1998'de Gemona'yı anlatırken, Via Bini'nin revaklarındaki bazı taşların üstünde hâlâ birer numara okunabildiğini yazar. Gemona katedrali 1986'da yeniden açılır.

Friuli modeli

Yeniden yapılanmanın sırası baştan bellidir: önce fabrikalar, sonra evler, en son kiliseler. Sivil Savunma Dairesi'ne göre fabrikaların yıkılması ya da hasar görmesiyle yaklaşık 15 bin kişi işsiz kalmıştır. İnsanların bölgeden göç etmemesi için önce işlerinin geri gelmesi gerekir.

Devlet parayı verir, harcamayı bölge yönetimi ve belediyeler yapar. Belediyeler yapım standartlarını sıkı biçimde denetler. Evler eski yerlerinde, eski görünümleriyle ama modern ve depreme dayanıklı tekniklerle kurulur. Kaynaklara göre devletin 1995 sonuna kadar Friuli için ödediği katkı 12.905 milyar liradır; başka kaynaklar 29 bin milyar liret der. Kasabaların çoğunun yeniden kurulması yaklaşık on yıl sürer. Friulice bir slogan da bu dönemden kalır: "Friuli teşekkür eder ve unutmaz."

Neyi değiştirdi

Friuli, İtalya'nın sivil savunma sisteminin doğduğu yer olur. Zamberletti'nin kurduğu operasyon merkezleri bugünkü karma operasyon merkezlerinin öncüsüdür. 1980 Irpinia depremindeki aksaklıklardan sonra kurulan Sivil Savunma Bakanlığı'nın ilk bakanı yine Zamberletti olur. 1976'daki kıyı tahliyesi modeli 2009 L'Aquila depreminde büyük ölçüde tekrarlanır.

Deprem, İtalya'da modern yapı yönetmeliklerinin ve deprem bölgeleri haritasının yenilenmesini de hızlandırır. "Nerede idiyse orada, nasıl idiyse öyle" ilkesi ise tarihî yerleşimlerin depremden sonra nasıl kurulacağı tartışmalarında hâlâ örnek gösterilir.

Bugün

6 Mayıs 2026'da, depremin ellinci yılında, Cumhurbaşkanı Sergio Mattarella ve Başbakan Giorgia Meloni Gemona'da bölge meclisinin olağanüstü oturumuna katılır, kasaba mezarlığında kurbanları anar. Mattarella, İtalya'nın en zor anlarında ortaya çıkan insanlık ve birlik duygusunu "değerli bir toplumsal ve sivil miras" olarak tanımlar. Meloni, 400 ölüyle en ağır bedeli ödeyen Gemona'nın rekor sürede ayağa kalktığını söyler.

Enkazdan çıkarılan çocuk Aldo Di Bernardo deprem mühendisi olmuştur ve bugün Venzone katedralinin vakıf görevlisidir. Buradan gitmek isteyip istemediğini soranlara verdiği cevap aynıdır: Deprem bile onları oradan kovamamıştır. Venzone'nin surlarının içinde, numaralanmış taşlarla yeniden kurulan katedralin yanında, depremi anlatan Tiere Motus sergisi ziyaretçilerini bekliyor.

Kaynaklar

• G. Zamberletti, "Friuli 1976: la gestione dell'emergenza tra i terremoti di maggio e di settembre", Bollettino di Geofisica Teorica ed Applicata, 2019 (hükümet komiserinin kendi anlatımı)
• Avvenire: "La storia di Aldo, sotto le macerie del Friuli a 4 anni, oggi ingegnere sismico" (6 Mayıs 2026); "La scossa, i morti, i volontari, la ricostruzione" (2026); "1976 - Friuli devastato dal sisma. E l'Italia scopre la solidarietà"
• Il Post, "Il terremoto in Friuli, 40 anni fa" (6 Mayıs 2016)
• Il Giornale, Mattarella ve Meloni'nin Gemona konuşmaları (Mayıs 2026)
• Friuli-Venezia Giulia Bölgesi ve İtfaiye kaynaklı Giorgio Godina anlatımı (greenMe derlemesi)
• İtalyan Sivil Savunma Dairesi, "The Friuli earthquake"
• ICCROM, Venzone katedrali ve 1976 sonrası koruma çalışmaları; F. Doglioni, ICOMOS Venzone katedrali vaka çalışması (özet)
• Espansione TV, Goi-Pantanali kışlası anması (2024); intrieste.com (2024); Aviano Hava Üssü haberleri; Visit Italy, Venzone
• Vikipedi (İngilizce ve İtalyanca): 1976 Friuli depremi, Venzone, Gemona del Friuli, Venzone ve Gemona katedralleri, Giuseppe Zamberletti, Orcolat (başlangıç kaynağı)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı