1293 Kamakura Depremi: Yanan Zen Tapınakları ve Dokuz Gün Sonraki Baskın

Mayıs 1293, Japonya. Üç yanı dağlarla, bir yanı denizle çevrili Kamakura, ülkeyi fiilen yöneten askerî hükümetin, şogunluğun merkezidir. Şafak sökerken yer sallanıyor. Zen tapınakları çöküp yanıyor, sahildeki büyük tapınak kapısının önüne cesetler diziliyor. Kayıtlarda yirmi üç bin ölüden söz edilir. Dokuz gün sonra, enkaz daha kaldırılmadan, şehrin en güçlü adamının konağı gece yarısı basılıyor.

Şogunluğun başkenti

Kamakura, Minamoto no Yoritomo'nun 1180'lerde kurduğu askerî hükümetin, Kamakura şogunluğunun merkezidir. İmparator Kyoto'da oturur, ama doğu Japonya'nın gerçek gücü buradadır. Yoritomo'nun soyu kısa sürede tükenir; 1293'te şogun yalnızca bir semboldür, ülkeyi naip unvanıyla Hōjō ailesi yönetir.

Şehrin adı için anlatılan açıklamalardan biri, coğrafyasını tarif eder: üç yanı tepelerle kapalı, yalnızca güneyi Sagami Körfezi'ne açık bir ocak ya da ambar. Tepelerin yamaçlarında Hōjō'ların yaptırdığı büyük Zen tapınakları vardır. Bunların ilki Kenchō-ji'dir: 1253'te naip Hōjō Tokiyori'nin desteğiyle, Song Çini'nden gelen keşiş Lanxi Daolong (Japonca adıyla Rankei Dōryū) tarafından kurulmuştur. Kamakura'nın beş büyük Zen tapınağının başıdır. 1282'de bitirilen Engaku-ji ise Moğol istilalarında ölenler için yaptırılmıştır.

Çünkü ülke, 1274 ve 1281'de iki Moğol çıkarmasını geri püskürtmüştür. Savaş, şogunluğu yormuştur: savunma savaşında ele geçirilmiş toprak olmadığı için savaşan askerlere ödül dağıtılamaz, üçüncü bir istila beklentisi her şeyin üstüne gölge düşürür.

Sütannenin kocası

1284'te naip Hōjō Tokimune 34 yaşında ölür. Yerine oğlu Hōjō Sadatoki geçer; henüz on iki yaşındadır. Çocuk naibin yanındaki en güçlü iki adam birbirine düşmandır: annesinin ailesinden Adachi Yasumori ile Hōjō ailesinin baş kâhyası Taira no Yoritsuna. Yoritsuna'nın karısı Sadatoki'nin sütannesidir; yani Yoritsuna, genç naibi büyüten evin reisidir.

Kasım 1285'te Yoritsuna, Yasumori'nin isyan hazırladığını öne sürerek ilk vurur. Şimotsuki olayı denen bu baskında Adachi ailesi neredeyse tamamen yok edilir; 500'den fazla kişinin öldüğü kaydedilir. Yoritsuna'nın suçlamaları uydurmuş olabileceği de tarihçilerin dile getirdiği bir ihtimaldir. Aynı yılın sonunda Yoritsuna saçlarını kazıtıp rahip olur; bundan sonra "Hei Zenmon", yani rahip olmuş Taira beyi diye anılır.

Sonraki yedi yıl onun yılları olur. 1289'da şogunu görevden alıp Kyoto'ya geri gönderir, yerine bir başka prensi getirir. Oğullarını mahkemeleri denetleyen makamlara yerleştirir. Hōryaku Kanki adlı kronik, bu dönemde Sadatoki'nin sanki hiç yokmuş gibi olduğunu yazar. Yoritsuna'nın kendisi de tedirgindir: güvendiği tapınak keşişlerinden, "dünyanın korkutuculuğu" gerekçesiyle kendi güvenliği için dua etmelerini ister.

Şafak vakti

Japon takvimiyle Shōō döneminin altıncı yılı, dördüncü ayın on üçüncü günü. Bugünkü takvime çevrildiğinde 27 Mayıs 1293'tür (dönemin Avrupa'sında kullanılan Jülyen takvimiyle 20 Mayıs). Saat konusunda kaynaklar ayrılır. Şogunluğun hizmetindeki keşiş Shingen'in günlüğü sarsıntıyı "tavşan saatine", yani sabah altı civarına koyar. Kamakura Nendaiki Uragaki adlı kronik ise "kaplan saati" der, sabah dört civarı. O dönemde gün çoğu zaman şafakla başladığı için bazı kayıtlarda tarih bir gün önceye, on ikinci güne düşer.

Büyüklüğü bugün 7,1 ile 7,5 arasında tahmin edilir. Merkezi tartışmalıdır. Tarihçi Minegishi Sumio, Tanzawa dağları yakınında, çok sığ, doğrudan şehrin altını vuran bir deprem düşünür. Japon hükümetinin deprem araştırma kurulu 2014'te onu Sagami Çukuru boyunca kırılan 8 büyüklüğünde bir levha depremi saydı, 2015'te ise bu çukurla Kōzu-Matsuda fay kuşağının birlikte kırıldığı bir deprem olarak yeniden değerlendirdi.

Kyoto'daki saray soylusu Sanjō Sanemi, birkaç gün sonra günlüğüne, sarsıntının Kyoto'da da hafifçe hissedildiğini not eder.

Yanan tapınaklar

Kamakura'nın büyük yapıları ahşaptır. Shingen'in günlüğüne göre Kenchō-ji önce çöker, sonra alev alır. Tapınağın tarihçesini aktaran kaynaklar da binalarının çoğunun yıkılıp yandığını yazar. Kamakura Nendaiki Uragaki daha geniş bir tablo çizer: tepelerin çevresinde yer yer büyük toprak kaymaları olur, Daiji-ji tapınağı toprağın altında kalır, Jufuku-ji ve Engaku-ji yıkılıp yanar.

Sanemi'nin Kyoto'ya ulaşan haberlere dayanan notları da benzer şeyler söyler: şogunun konağından Tsurugaoka Hachiman tapınağına, sıradan halkın evlerine kadar pek çok yapı hasar görmüştür; dağlar ve yamaçlar dağılmıştır, çok sayıda insanın öldüğü konuşulmaktadır. Kenara eklediği bir notta Kenchō-ji'nin devrildiğini ve çıkan yangında yandığını yazar. Ona göre olay "daha önce duyulmamış" bir felakettir.

ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi'nin (NOAA) deprem kaydı da Tsurugaoka'nın Wakamiya türbesini, Daiji-ji'yi, Kenchō-ji'yi ve şogunluğun yönetim binalarını yıkılanlar arasında sayar.

Yuigahama kıyısında

Kamakura'nın güneyinde, körfeze bakan geniş bir kumsal vardır: Yuigahama. Tsurugaoka Hachiman tapınağına giden yolun denize yakın ucunda büyük bir torii, yani tapınak kapısı durur. Shingen'in günlüğü, bu torii'nin yakınında 140 cesedin yattığını yazar ve şehirde binlerce kişinin öldüğünü ekler.

Kıyıdaki bu cesetlerin nasıl öldüğü bugün de tartışılır. Hiçbir çağdaş kayıt açıkça dev dalgadan söz etmez. Ama bazı araştırmacılar, kumsaldaki bu yığılmanın bir tsunaminin izi olabileceğini düşünür. NOAA'nın kaydında Kamakura bölgesini bir tsunaminin vurduğu yazar, ancak İngilizce kaynaklar bu tsunami bilgisinin yanlış olabileceğini de not eder.

Toprak başka bir şey söyler. Tokyo Üniversitesi Deprem Araştırma Enstitüsü 2008'de, Kamakura'nın güneyindeki Miura Yarımadası'nda Koajiro Koyu'nun çamurunda 13. yüzyıla ait olabilecek büyük bir tsunami izi buldu. Shimazaki ve arkadaşlarının 2011'de yayımlanan çalışması, aynı koydaki üç kum tabakasını 1293, 1703 Genroku ve 1923 Büyük Kantō depremlerine bağladı.

Bitmeyen sarsıntılar

Ana sarsıntı tek başına gelmez. Kamakura Ōnikki kroniği ertesi gün yeni bir deprem kaydeder; yıkılan yapıların ve toprak kaymalarının sayısı artar. Shingen'in günlüğüne göre yer, ayın yirmi birine kadar aralıklarla sallanmaya devam eder; yalnız yirmi birinci gün altı sarsıntı yazılıdır.

Haber Kyoto'ya ancak on bir gün sonra ulaşır: Sanemi, ayrıntıları ayın yirmi dördüncü gününe düşer. Tarihçi Shimokawa Masahiro'nun incelemesine göre bu, Kamakura döneminde Kyoto'daki saray günlüklerine uzak bir bölgeden ulaşan ve kaydedilen tek deprem felaketi haberidir. Yirmi dört yıl sonra, 1317'de Kyoto'yu sarsan depremde İmparator Hanazono da günlüğünde Shōō yılındaki Kantō depreminin günlerce sürdüğünü hatırlatır.

Yirmi üç bin mi, birkaç bin mi?

Depremin en çok tekrarlanan rakamı Kamakura Nendaiki Uragaki'den gelir: 23.034 ölü. NOAA veritabanı ve onu izleyen İngilizce kaynaklar ise 23.024 yazar; aradaki on kişilik fark büyük olasılıkla bir aktarma hatasıdır. NOAA'nın gösterdiği başka bir kaynak 22 bin der. Aynı kayıt, verilen ölü sayılarının "birkaç binden 23.034'e kadar" uzandığını not eder.

Olayın içinden yazan Shingen ise net bir sayı vermez, "binlerce" der. Kesin rakam, olaydan sonra derlenen bir kroniğe aittir ve nasıl sayıldığı bilinmez. Deprem tarihçisi Ishibashi Katsuhiko ise ortaçağ kayıtlarında "büyük deprem" ifadesinin sık geçtiğini, tarih yazımında depremleri büyütmekten sakınmak gerektiğini hatırlatır.

Karşılaştırma için: 1923 Büyük Kantō depreminde Kamakura kasabasında 412 kişi ölmüştü. 1293'ün yirmi üç binlik rakamı doğruysa, ortaçağ Kamakura'sı bunun çok üstünde bir yıkım yaşamıştır; değilse, bu rakam kroniklere yüzyıllar boyunca kopyalanmış bir abartıdır. İki ihtimal de açık kalır.

Dokuzuncu gece: Heizen-mon baskını

Artçılar ancak durulmuşken, ayın yirmi ikinci günü gece saat üç sularında (Jülyen takvimiyle 29 Mayıs) naip Sadatoki'nin emriyle gönderilen askerler, Musashi Shichirō ve adamları, Yoritsuna'nın bugünkü Zaimokuza semtindeki Kyōshigayatsu konağını sarar. Konak ateşe verilir, çarpışma başlar. Yoritsuna ve ikinci oğlu Iinuma Sukemune canlarına kıyar.

Kaybın büyüklüğü için de iki rakam vardır: Japonca kaynaklar ailenin geride kalan 93 üyesinin öldüğünü yazar, İngilizce kaynaklar Yoritsuna'yla birlikte 90 adamının öldürüldüğünü söyler. Kargaşa sırasında Sadatoki'nin iki kızı da hayatını kaybeder.

Baskından önce bir ihanet ya da bir sadakat yaşanır. Shingen'in günlüğüne göre Yoritsuna'nın büyük oğlu Munetsuna, Sadatoki'ye gelir, babasıyla ters düştüğünü söyler ve kuşku altında kalmak istemediğini anlatır; sorgulanır ve bir beyin gözetimine verilir. Hōryaku Kanki'ye göre Yoritsuna, ikinci oğlu Sukemune'yi şogun yapmak istemiştir; Munetsuna da babasının bu kötülüğünden üzülerek durumu gizlice Sadatoki'ye bildirmiştir.

Kyoto'da Sanemi, haberi duyunca günlüğüne şunu yazar: Adachi Yasumori öldürüldükten sonra yönetim tümüyle bu adamın elindeydi, herkes korku içindeydi. Ve ekler: belki de fazla kibirlendiği içindi.

Tesadüf mü, plan mı?

Olay İngilizcede "Heizen Kapısı Olayı" diye çevrilir, ama adı bir kapıdan değil, Yoritsuna'nın rahip unvanı Hei Zenmon'dan gelir. Japon tarihçiler bu darbeyi uzun süre depremin yarattığı karmaşadan yararlanılarak yapılmış bir hesaplaşma olarak okudu. Ishibashi bu görüşe örnek olarak tarihçi Minegishi'nin 1993 tarihli çalışmasını gösterir.

Japonya Ulusal Tarih Müzesi'nin bülteninde 2004'te yayımlanan bir makalesinde Fukushima Kaneharu başka bir okuma önerir: baskın, depremin işaret ettiği uğursuzluğu savuşturma çabasıyla bağlantılı, depremden sonra çıkabilecek huzursuzluğu önlemek için bilerek planlanmış bir hamle olabilir. Yani deprem bir bahane değil, bir gerekçe olmuştur.

Neyi değiştirdi

Yoritsuna'nın ölümüyle genç naip gücü kendi eline alır. Sadatoki, Şimotsuki olayında sürülen aileleri yeniden yönetime çağırır; Yoritsuna'nın akrabası Nagasaki Mitsutsuna yine de görevde kalır. Munetsuna Sado adasına sürülür, sonradan geri çağrılıp babasının eski makamına getirilir.

Saray, depremi ve ardından gelen yaz kuraklığını ciddi bir işaret sayar: dönemin adı sekizinci ayın beşinde Shōō'dan Einin'e çevrilir. Bu yüzden deprem bugün "Einin Kamakura depremi" diye de anılır. Dört yıl sonra, 1297'de Sadatoki, Japonya'nın ilk borç affı fermanı sayılan Einin Tokuseirei'yi çıkarır; savaşçıların elden çıkardığı toprakların geri dönmesinin yolunu açan bu ferman da tartışmalı sonuçlar doğurur.

Depremden bir yıl sonra, baskının yıl dönümünden bir gün önce, Sadatoki keşiş Shingen'den Yoritsuna'nın ailesi için dua etmesini ister. Ama bunun "anma amacıyla olmadığını" da ekler.

Kenchō-ji'nin yeniden yapımı, Yuan Çini'nden gelen keşiş Yishan Yining'e (Japonca adıyla Issan Ichinei) verilir. Tapınak 1315'te ve 1416'da yine yanacak, onarım parası için şogunluğun onayıyla Çin'e ticaret gemileri gönderilecektir.

Bugün

Kenchō-ji bugün de Kamakura'nın beş büyük Zen tapınağının başıdır. Kuruluşundan kalan az sayıdaki eserden biri 1255'te dökülen tunç çanıdır; ulusal hazine sayılır. Ana kapı 1754'te, dharma salonu 1814'te yapılmıştır. Tapınak 1923 Büyük Kantō depreminde de ağır hasar gördü.

Yuigahama'da torii hâlâ denize bakar, kumsal yazın kalabalıktır. Kamakura 170 bini aşkın nüfusuyla bir turizm şehridir. Sismologlar ise Sagami Çukuru'nu izlemeyi sürdürür: levhalar arasındaki büyük depremlerin burada 200-300 yılda bir tekrarlanması beklenir ve 1293, 1703 ile 1923'ün bu zincirin halkaları olup olmadığı hâlâ araştırılır.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 494 (Kamakura, 1293) ve tsunami kaydı 110
• Shimokawa Masahiro (2008), "Kamakura döneminden erken Edo dönemine deprem felaketi bilgisi: Kinai'de yazılan günlüklerdeki deprem kayıtları", Rekishi Jishin 23: Sanjō Sanemi'nin günlüğü (Sanemi-kyō ki) ve Hanazono İmparatoru günlüğünden aktarmalar
• Ishibashi Katsuhiko, "Nendaiki" türü kroniklerdeki deprem kayıtları üzerine makale, Rekishi Jishin 33
• Fukushima Kaneharu (2004), "Afetler açısından ortaçağ Kamakura kenti", Japonya Ulusal Tarih Müzesi araştırma bülteni (özet)
• Japonya Kabine Ofisi (Afet Yönetimi), 1703 Genroku Depremi Raporu (2013): Shimazaki ve diğ. (2011) tsunami çökeltisi bulgularının aktarımı
• Namikawa Mikio, Kamakura Kokuhōkan, 1923 Kantō depreminde Kamakura'daki tapınak hasarı üzerine belge tanıtımı (1923 kayıp sayısı)
• Vikipedi (Japonca: Kamakura büyük depremi, Heizenmon olayı, Taira no Yoritsuna, Şimotsuki olayı, Kenchō-ji, Hōjō Sadatoki, Shingen; İngilizce: 1293 Kamakura earthquake, Hōjō Sadatoki, Kenchō-ji, Kamakura) (başlangıç kaynağı; Shingen Sōjō Nikki, Kamakura Nendaiki Uragaki, Kamakura Ōnikki ve Hōryaku Kanki aktarımları buradan)