1923 Kanto Depreminde Öğle Mangalları Ateş Fırtınasına Yol Açtı

1 Eylül 1923, Cumartesi. Saat 11:58. Tokyo'da ve Yokohama'da öğle yemeği hazırlanıyor; ahşap evlerin mutfaklarında kömür mangalları yanıyor. Kıyının açığından geçen bir tayfunun rüzgârı esiyor. Beş dakika içinde gelen üç sarsıntı evleri yıkacak, devrilen mangallar yüzlerce yangın başlatacak. Ardından gelen ateş fırtınası, Japonya tarihinin en ölümcül depremini yaratacak.

Depremden önce

1923'te Tokyo, hızla modernleşen Japon İmparatorluğu'nun başkentidir. Şehirde tuğla ve taş binalar, tramvaylar, sinemalar, Asakusa'nın 12 katlı Ryōunkaku kulesi vardır; ama halkın büyük çoğunluğu, birbirine yaslanmış ahşap evlerde, dar sokaklarda yaşar. Komşu Yokohama, ülkenin dünyaya açılan en önemli limanıdır.

Ülke siyasi bir boşluğun içindedir: Başbakan Katō Tomosaburō 24 Ağustos'ta ölmüştür ve yeni hükümet henüz kurulamamıştır.

11:58

Saat 11:58'de, Tokyo'nun yaklaşık 100 kilometre güneybatısında, Sagami Körfezi'nin altında 8,0 büyüklüğünde deprem başlar. Filipin Denizi levhası, Sagami Çukuru'nda kuzeydeki levhanın altına dalmaktadır. Üç dakika sonra Tokyo Körfezi'nin altında 7,2, iki dakika sonra Yamanashi'de 7,3 büyüklüğünde iki deprem daha gelir. Hayatta kalanlar üç ayrı sarsıntı yaşadıklarını anlatır.

Mühendis Mononobe Nagao, yerin sanki on beş saniye ileri geri sallandığını, ardından insanları yere seren şiddetli dikey sarsıntılar geldiğini hatırlayacaktır. Yazar Tanaka Kōtarō sesi, yerin derinliklerinden toprağı karıştıran kapkara bir kasırgaya benzetir.

Evler yıkılır, insanlar altında kalır. Asakusa'nın simgesi Ryōunkaku kulesi ortasından kırılır. Sagami Körfezi'nin kıyılarını tsunami vurur.

Ateş

Yarım saat içinde Tokyo'da 130'dan fazla büyük yangın başlar. Öğle yemeği için yakılmış mangallar devrilmiş, gaz boruları kopmuştur; yıkılan ahşap evler yakıt olur. Tayfunun rüzgârı alevleri körükler, yangınlar birleşerek ateş fırtınalarına dönüşür. Bazı yerlerde hava sıcaklığı 46 dereceye çıkar.

Milyonlarca insan eşyalarını taşıyarak kaçmaya çalışır; sokaklar ve köprüler tıkanır. İnsanlar parklara, İmparatorluk Sarayı'nın çevresindeki açık alanlara akar. Sumida Nehri, kaçmaya çalışan teknelerle dolar; gökten yanan kıvılcımlar ve enkaz yağar.

Honjo

Tokyo'nun doğusundaki Honjo'da, eski bir ordu giyim deposunun geniş boş arazisi, on binlerce kişinin sığındığı bir alan olur. İnsanlar yanlarında yatak, eşya, araba getirmiştir. Öğleden sonra bir ateş girdabı, Japonların "tatsumaki" dediği alevden bir hortum, alanı sarar. Dakikalar içinde yaklaşık 40 bin kişi hayatını kaybeder.

Hayatta kalanlardan Koizumi Tomi, orayı "yeryüzündeki cehennem" olarak anlatacaktır.

Yangınlar iki gün sürer. Asakusa, Kanda, Nihonbaşi, Kyōbaşi, Honjo ve Fukagawa büyük ölçüde yanar. Tokyo'nun yarısı, Yokohama'nın neredeyse tamamı yok olur.

Sıkıyönetim

Yeni hükümet, 2 Eylül öğleden sonra, bakanlık binaları güvenli olmadığı için Akasaka Sarayı'nın çimenliğinde, yağan külün altında yemin eder. İlk kararlarından biri, başkentte sıkıyönetim ilan etmektir. Tokyo ve Yokohama'ya 52 binden fazla asker gönderilir; bu, İkinci Dünya Savaşı öncesi Japonya'nın barış zamanındaki en büyük iç askerî konuşlanmasıdır. Veliaht Prens Hirohito'nun düğünü ertelenir.

Söylentiler

İletişim kopmuştur; söylentiler hızla yayılır. Fuji Dağı'nın patladığı, Yokohama'yı bir tsunaminin silip süpürdüğü söylenir. En ölümcül söylentiler ise Korelilerle ilgilidir: Korelilerin kuyuları zehirlediği, yangın çıkardığı, yağma yaptığı. Söylentiler asılsızdır; ama bazı yetkililer bunları doğruymuş gibi yayar. Polis merkezi de 2 Eylül'de bu söylentileri doğrularmış gibi bir açıklama yapar.

Bölgede binlerce "mahalle bekçisi" grubu kurulur. Sopalar, kılıçlar, bambu mızraklarla donanmış bu gruplar Korelileri, aksanları yüzünden Koreli sanılan Çinlileri, Okinawalıları ve başka bölgelerden gelen Japonları öldürür. Polisin doğruladığı ölü sayısı 248'dir; Kore Genel Valiliği'nin soruşturması 832 ölü ve kayıp, Koreli öğrencilerin araştırması 2.613 ölü bulur; bazı modern tahminler 6 bine ulaşır. Polis söylentileri 3 ve 4 Eylül'de düzeltir, ama yargılananların çoğu hafif cezalar alır.

Kaosun ortasında askerî polis, anarşist Ōsugi Sakae'yi, eşi Itō Noe'yi ve altı yaşındaki yeğenini gözaltına alıp öldürür.

Kayıp

Resmî raporlara dayanan modern araştırmalara göre depremde 105.385 kişi hayatını kaybeder; bunların yüzde 87'si yangınlarda ölür. Bir yıl sonra 13 binden fazla kişi hâlâ kayıptır. Tokyo'da yaklaşık 400 bin ev yok olur; yedi ilde 2,5 milyon kişi evsiz kalır. Tokyo'nun 196 ilkokulundan 117'si, 160'tan fazla hastane yok olur. Ekim'de Tokyo'nun ilçelerinde işsizlik yüzde 45'e çıkar.

Yeniden yapılanma

İçişleri Bakanı Gotō Shinpei, Tokyo'yu geniş bulvarları, parkları ve yangına dayanıklı yapılarıyla modern bir başkent olarak yeniden kurmak için iddialı bir plan hazırlar. Plan, siyasi itirazlar, para sıkıntısı ve yerel direnç yüzünden küçültülür. Yine de yeni köprüler, geniş caddeler, parklar ve betonarme okullar yapılır. Sumida Nehri'nin üzerindeki köprüler yeniden yapılır.

Honjo'daki giyim deposunun yerinde, ölenlerin küllerinin saklandığı bir anma salonu inşa edilir.

Neyi değiştirdi

Kanto depremi, Japonya'nın deprem ve yangın güvenliği anlayışını kökten değiştirdi. 1924'te ülkenin yapı kurallarına deprem hesabı eklendi. Deprem, ahşap evlerin sıkışık olduğu şehirlerde yangının depremden daha ölümcül olabileceğini gösterdi. Kore asıllılara yönelik katliam ise Japonya'da bugün de tartışılan bir yara olarak kaldı.

Bugün

1 Eylül, Japonya'da "Afet Önleme Günü"; her yıl ülke çapında tatbikatlar yapılıyor. Tokyo'nun Sumida ilçesindeki Yokoamichō Parkı'nda, Honjo'da ölenlerin anıldığı Tokyo Anıt Salonu ve deprem müzesi bulunuyor. Parkın bir köşesinde, katliamda öldürülen Korelileri anan bir anıt da var.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Japonya Kabine Ofisi, 1923 Kantō Büyük Depremi Raporu
• Schencking, J.C. (2013). The Great Kantō Earthquake and the Chimera of National Reconstruction in Japan. Columbia University Press.
• Vikipedi (İngilizce), 1923 Great Kantō earthquake (başlangıç kaynağı)