1491 İstanköy (Kos) Depremi: Şövalyelerin Yıkılan Kaleleri

15. yüzyılın son on yılı. Bodrum'un tam karşısındaki İstanköy, yani Kos adası, Rodos'taki Saint Jean Şövalyeleri'nin elindedir. Liman kalesi, tepelerdeki iç kaleler ve karşı kıyıdaki Bodrum Kalesi, Osmanlı'ya karşı kurulmuş bir savunma zincirinin halkalarıdır. Bir sonbahar günü ada şiddetle sallanır; evlerin çoğu yıkılır, kalelerin surları yer yer çöker. Eski kataloglar beş bin ölüden söz eder. Ama bu depremin yılı bile tartışmalıdır.

Şövalyelerin adası Langò

Kos, Ege'nin güneydoğusunda, Anadolu kıyısına birkaç mil uzaklıkta, doğudan batıya uzanan dar bir adadır. Antik çağda Hipokrat'ın adası olarak bilinir; Türkçedeki İstanköy adı, Rumcada "Kos'a" anlamına gelen bir sözün bozulmasından türemiştir. Adayı yöneten şövalyeler ise ona Langò der; adın, adanın uzun biçiminden geldiği düşünülür.

Kudüs Saint Jean Hastanesi Tarikatı, 1309'da Rodos'u almış, birkaç yıl sonra Kos'a geçmiştir. Kaynaklar bu tarihi 1314 ya da 1315 olarak verir. Tarikat adayı Rodos'taki konseyin atadığı komutanlarla yönetir. Alman tarihçi Karl Hopf'un derlediği listeye göre 1471'den 1495'e kadar adanın başındaki komutan Edoardo di Carmadino'dur; adı bugün de liman kalesinin kapılarından birinde yaşar.

Adada dört önemli kale vardır. Kentin limanında Neratzia, iç kesimde Antimachia, kuzey yamaçlarında Palio Pyli, batı ucunda Kefalos. Liman kalesinin yapımına 14. yüzyılın son çeyreğinde başlanmıştır. Şövalyeler, eski depremlerde yıkılmış antik kentin ve Asklepion'un taşlarını, sütunlarını, başlıklarını surların içine örerler. Ana kapının üzerindeki maskeli, çelenkli Helenistik friz bu devşirme taşlardan biridir.

Karşı kıyıda Bodrum

Ada tek başına bir kale değildir. 15. yüzyılın başında Büyük Üstat Philibert de Naillac, Osmanlı'ya karşı anakarada bir dayanak noktası arar ve yeri Kos'un karşısında, antik Halikarnassos'un üzerinde bulur. 1404'te Alman şövalye Heinrich Schlegelholt'un yönetiminde Saint Pierre Kalesi'nin, bugünkü Bodrum Kalesi'nin yapımı başlar. İnşaatta yeşil volkanik taşın yanında, yakındaki Mausoleion'un mermerleri de kullanılır.

Neratzia ile Bodrum Kalesi, aradaki boğazdan geçen gemileri birlikte denetler. Bu iki kale ve Rodos, şövalyelerin Ege'deki varlığının belkemiğidir.

Ada savaşı iyi tanır. 1457'de bir Osmanlı donanması adaya asker çıkarır; bir kaynak 156 gemi ve 16 bin askerden söz eder. Halk liman kentini bırakıp içerideki kalelere kaçar. Antimachia Kalesi kuşatmaya dayanır; Yunan turizm basınında aktarılan anlatıma göre kaleyi yalnızca 15 şövalye ve 200 ada sakini savunur. 1480'de Fatih Sultan Mehmed'in ordusu Rodos'u kuşatır, şövalyeler kenti tutar. Kuşatmayı yöneten Büyük Üstat Pierre d'Aubusson üç kez yaralanır ve Avrupa'da ünlenir.

Pierre d'Aubusson'un yılları

Deprem geldiğinde tarikatın başında hâlâ d'Aubusson vardır. 1423'te Fransa'nın Creuse yöresinde doğmuş, 1476'da Büyük Üstat seçilmiştir. Daha önce Rodos surlarının, Onikiadalar'daki kalelerin ve Bodrum'daki Saint Pierre Kalesi'nin onarımından sorumlu olmuştur. 1489'da kardinal yapılır.

Bu yıllar görece sakindir. II. Bayezid'in kardeşi Cem Sultan, şövalyelerin gözetimindedir; d'Aubusson, Cem'i Avrupa'da tutmanın karşılığında Sultan'dan yıllık 45 bin duka altını almaktadır. Büyük bir Osmanlı saldırısı beklenmez. Adaların asıl tehlikesi bu kez denizden değil, yerin altından gelecektir.

Hangi yıl, hangi gün?

Bu depremin ne zaman olduğu sorusu kendi başına bir hikâyedir. ABD'nin NOAA kurumunun önemli depremler veritabanı olayı Ekim 1491'e koyar. Dayandığı iki kaynak, İrlandalı mühendis Robert Mallet'in 1853 ve İngiliz sismolog John Milne'in 1911 tarihli deprem kataloglarıdır. Mallet, "1491 Ekim sonu" diye yazar ve Takımadalar'da, özellikle Kos'ta çok şiddetli sarsıntılar olduğunu kaydeder. Aynı notta, Fransız Collection Académique derlemesinin bu depremi 1493'e koyduğunu da belirtir.

Bugünkü araştırmalar ikinci tarihi destekler. İtalya Ulusal Jeofizik ve Volkanoloji Enstitüsü'nden Emanuela Guidoboni ve Alberto Comastri'nin 2005'te yayımlanan Akdeniz deprem kataloğu, olayı 18 Ekim 1493, saat 14.30 olarak verir. Avrupa'nın tarihsel deprem arşivi AHEAD ve Avrupa kataloğu EPICA da bu tarihi kullanır. Yunan sismologlar Papazachos ve Papazachou'nun 2003 kataloğu ile daha eski Türk ve Balkan katalogları ise ayı Ağustos olarak, yani 18 Ağustos 1493 diye yazar. Kos'taki kale tabelaları ve yerel kaynaklar da hep 1493 der.

Sonuçta elimizde iki yıl ve iki ay vardır. Mallet'in 1491'i, büyük olasılıkla aynı olayın yanlış tarihlenmiş bir kaydıdır; ama bunu kesin söyleyecek bir belgeye ulaşamadık.

Sarsıntı

Güncel katalogların hesabına göre depremin merkezi Kos'un güney kıyısının açığında, denizdedir; ama bu tahminin 50 kilometreye varan bir belirsizliği vardır. Büyüklüğü 6,9 olarak tahmin edilir; artı eksi 0,36 belirsizlikle. Daha eski kataloglar 6,8 verir. Guidoboni ve Comastri, depremin etkilerini yedi ayrı yerden derledikleri tanıklıklara göre değerlendirir ve en yüksek şiddeti 9 olarak belirler. Bu ölçekte 9, sağlam binaların bile ağır hasar gördüğü, pek çoğunun çöktüğü anlamına gelir.

Bölge, kuzey-güney yönünde gerilen bir kabuk parçasının üzerindedir. Kos'un hemen doğusundaki Gökova körfezi, 120 kilometre uzunluğunda bir çöküntü havzasıdır ve kenarındaki faylar bugün de depremler üretir. 2017 depremine ilişkin kaynaklar, bu fay zonunun tarihsel deprem listesinde 1493'ü de sayar.

Ekim ya da Ağustos olsun, deprem gündüz olur. Ama o güne ait, sarsıntıyı yaşayan birinin ağzından çıkmış bir anlatıma ulaşamadık. Ada halkının o an ne yaptığını, kimin nerede olduğunu bilmiyoruz.

Yıkılan evler, çöken surlar

Bildiğimiz şu: Kos'un yerel tarih kaynaklarına göre deprem adadaki evlerin çoğunu yıkar ve dört kalenin, Neratzia, Palio Pyli, Antimachia ve Kefalos'un surlarının pek çok bölümünü yere indirir.

Antimachia'daki hasar o kadar büyüktür ki d'Aubusson'un, kaleyi onarmak yerine başka bir yerde yenisini yaptırmayı düşündüğü anlatılır. Kefalos Kalesi neredeyse tamamen yıkılır. Adanın en eski kalesi olan ve tehlike anlarında halkın sığındığı Palio Pyli de ağır hasar görür.

Liman kalesi Neratzia'nın durumu konusunda kaynaklar yine ayrışır. Kos kaynakları 1493 depreminin kaleyi yıktığını yazar. Bir başka kaynak ise kalenin 1495'te bir depremle hasar gördüğünü söyler. Bunun ayrı bir deprem mi, yoksa aynı olayın farklı bir tarihlemesi mi olduğu açık değildir.

Karşı kıyı da sarsıntıdan payını alır. İngilizce Vikipedi'deki 2017 depremi maddesi, Gökova fay zonunun geçmiş depremlerini sayarken 1493'te Bodrum'un tamamen yıkıldığını yazar. Bu ifadenin dayandığı ilk kaynağa ulaşamadık; o yıllarda Bodrum'un, kalenin çevresindeki küçük bir yerleşim olduğunu da akılda tutmak gerekir.

Beş bin ölü mü?

Depremin bilinen tek ölü sayısı 5 bindir. NOAA bu sayıyı Mallet ve Milne'den alır; Mallet, Kos'ta 5 bin kişinin yıkıntılar altında can verdiğini yazar. Sayı, 19. yüzyıl kataloglarına daha eski derlemelerden geçmiştir; onu ilk kimin, hangi belgeye dayanarak yazdığını bilmiyoruz.

Bu sayıya ihtiyatla yaklaşmak gerekir. Okuyabildiğimiz modern kataloglar ve kale kaynakları can kaybı vermez. 15. yüzyılın sonunda Kos'un nüfusunu gösteren güvenilir bir rakama da ulaşamadık; bu yüzden 5 binin adanın ne kadarı olduğunu hesaplamak mümkün değildir. Tarihî depremlerde yuvarlak ve büyük sayıların, kaynaktan kaynağa aktarılırken sorgulanmadan kalıcılaştığı sık görülür. Söyleyebileceğimiz şu: evlerin çoğunun yıkıldığı bir adada ölü sayısı yüksek olmalıdır, ama gerçek rakam bilinmiyor.

Bir yılda onarılan kale

d'Aubusson sonunda Antimachia'yı terk etmez; kale bir yıl içinde onarılır. İç kapının üzerindeki duvarda bugün hâlâ onun armasını ve 1494 tarihini taşıyan bir taş vardır. Kos belediyesinin tarihî eserler sayfasına göre bu onarımda eski surlar güçlendirilir ve dış sur boyunca farklı biçimlerde yeni mazgallar yapılır.

Kefalos'ta onarım daha uzun sürer. Yerel kaynaklara göre çalışmalar 1505'e kadar devam eder; ama aynı yıl kalenin askerî işlevi büyük ölçüde sona erer ve şövalyeler buradan çekilir. Bir kaynağa göre kale, yaklaşan bir Türk akınına karşı yetersiz görüldüğü için bırakılır. Palio Pyli ise hasarlı hâliyle ayakta kalır.

Neratzia'nın yeni surları

Asıl büyük iş liman kalesinde yapılır. Depremden sonra d'Aubusson, eski iç kalenin çevresine yepyeni bir dış sur halkası yaptırmaya başlar. Bir kaynak bu dış surun yapım yıllarını 1496-1514 olarak verir, bir başkası başlangıcı 1495 civarına koyar. Dört köşesinde dev burçlar, mazgallar ve top delikleri vardır; iç ve dış kale arasında bir hendek ve asma köprü bulunur.

Bu yeni surlar yalnızca depremin yıktığını yerine koymaz. Top çağına göre tasarlanmıştır. Çalışmalar d'Aubusson'un 1503'teki ölümünden sonra da sürer ve Büyük Üstat Fabrizio del Carretto döneminde, 1514'te tamamlanır. del Carretto'nun arması bugün dış surun üzerindedir.

Bodrum'da aynı yıllar

Karşı kıyıda da aynı yıllarda büyük bir inşaat başlar. Şövalyeler 1494'te Bodrum Kalesi'ni güçlendirmeye karar verir ve bu iş için Mausoleion'un taşlarını yeniden söker. Anakaraya bakan duvarlar, giderek güçlenen toplara dayanması için kalınlaştırılır. 1505-1507 arasında Mausoleion'dan kalan ve kireç için yakılmamış birkaç kabartma da kalenin duvarlarına süs olarak yerleştirilir.

Bodrum'daki bu 1494 çalışmasının doğrudan depremle ilgili olup olmadığını söyleyen bir kaynağa ulaşamadık. Okuduğumuz kaynaklar onu topçuluğa karşı alınan bir önlem olarak anlatır. Tarihler yan yana durur: Kos'ta deprem, bir yıl sonra Antimachia'nın onarımı, aynı yıl Bodrum'un güçlendirilmesi, ardından Neratzia'nın yeni surları. Hepsi aynı adamın, d'Aubusson'un döneminde.

Neyi değiştirdi

Deprem, Kos'taki şövalye kalelerini bugün gördüğümüz biçime sokan bir dönüm noktası olur. Neratzia'nın büyük dış suru, Antimachia'nın 1494 tarihli kapısı, Kefalos'un terk edilişi; hepsi bu sarsıntının ardından gelir.

Ama bu yeniden yapım uzun sürmez. Aralık 1522'de Osmanlı ordusu Rodos'u alır, şövalyeler adadan çekilir ve Ocak 1523'te Kos da Osmanlı'ya geçer. Bodrum Kalesi de 1523'te Osmanlı'ya geçer. Depremden sonra on yıllarca ördükleri surların ardında şövalyeler yalnızca birkaç yıl kalır.

Depremin bıraktığı bir başka ders de kayıtlarla ilgilidir. Aynı olay bir katalogda 1491, ötekinde 1493 Ağustos, bir başkasında 1493 Ekim olarak geçer; tek bir ölü sayısı, kaynağı belirsiz biçimde yüzyıllar boyunca aktarılır. Tarihsel depremleri incelemek, önce bu kayıtları birbirinden ayırmak demektir.

Bugün

Kos, 1493'ten sonra da sallanmaya devam etti. 23 Nisan 1933'teki 6,4 büyüklüğündeki deprem en az 181 kişinin ölümüne yol açtı, eski kentteki evlerin yüzde 90'ını yıktı; Antimachia'daki evlerin hemen hepsi çöktü. İtalyanlar kenti bu depremden sonra yeni bir planla yeniden kurdu. 21 Temmuz 2017'de, Kos ile Bodrum arasındaki Gökova fayında 6,6 büyüklüğünde bir deprem daha oldu. Kos'ta iki kişi öldü, 120'den fazla kişi yaralandı; eski kent, katedral, Defterdar Camii ve şövalye kalesi ağır hasar gördü. Bodrum'da 360 kadar kişi, çoğu panikle pencerelerden atlarken yaralandı.

Neratzia Kalesi, 2017 depreminden sonra restorasyon için kapatıldı. Antimachia'nın surları bugün de bir tepenin üzerinde, adanın güney kıyısına bakar; iç kapıda d'Aubusson'un arması ve 1494 tarihi durur. Karşı kıyıda Bodrum Kalesi, Sualtı Arkeoloji Müzesi olarak ziyaretçi ağırlar. İki kale, beş yüz yılı aşkın süredir aynı boğazın iki yakasında, aynı fayın üzerinde birbirine bakıyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 646 (Kos, Ekim 1491)
• Mallet, R. (1853). Catalogue of Recorded Earthquakes from 1606 B.C. to A.D. 1850. British Association for the Advancement of Science (NOAA kaydında aktarıldığı biçimiyle)
• Milne, J. (1911). Catalogue of Destructive Earthquakes. British Association for the Advancement of Science (NOAA kaydında aktarıldığı biçimiyle)
• Guidoboni, E. ve Comastri, A. (2005). Catalogue of Earthquakes and Tsunamis in the Mediterranean Area from the 11th to the 15th Century. INGV-SGA, Bologna
• AHEAD Avrupa Tarihsel Deprem Arşivi, 18 Ekim 1493 Kos depremi kaydı; Rovida, A. ve Antonucci, A. (2021), EPICA v1.1
• Papazachos, B. C. ve Papazachou, C. (2003). The Earthquakes of Greece (AHEAD kaydında aktarıldığı biçimiyle)
• Kos Belediyesi, Antimachia Kalesi tanıtım sayfası
• Discovering Kos, Bizans ve Orta Çağ Kos'u; Palio Pyli ve Kefalos kaleleri sayfaları
• Bremen-sehenswert, Distant Places: Antimachia ve Neratzia kaleleri
• History Hit, Castle of the Knights, Kos
• travel.gr, Kos Island: A Chronicle of Four Castles
• Vikipedi (İngilizce): Bodrum Castle, Pierre d'Aubusson, Kos, 1933 Kos earthquake, 2017 Aegean Sea earthquake (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (Yunanca): Κως, Karl Hopf'un komutan listesi (başlangıç kaynağı)