2020 İzmir Depreminde Bayraklı'da Apartmanlar Çöktü, Ses 91 Saat Sonra Geldi

30 Ekim 2020, Cuma. İzmir'de güneşli bir sonbahar öğleden sonrası. Koronavirüs salgını sürüyor; pek çok çocuk derslerini evden, uzaktan eğitimle alıyor. Saat 14:51'de Sisam Adası ile Seferihisar arasındaki deniz tabanında bir fay kırılacak. Yetmiş kilometre ötede, körfezin dibindeki Bayraklı'da apartmanlar çökecek, Sığacık'ta deniz sokaklara yürüyecek. Bu yazı, o günün ve sonrasındaki günlerin hikâyesi.

Depremden önce

İzmir, depremle tanışık bir şehirdir. 1688'de bir deprem kıyıdaki yapıların büyük bölümünü yıkmış, ardından deniz kabarmıştı. 1739'da körfez yeniden sarsılmıştı. Cumhuriyet döneminde 1928 Torbalı ve 1949 Karaburun depremleri can almıştı. Bir araştırmacının hesabına göre 1900 ile 2020 arasında İzmir'de hasar yapan 17 deprem olmuş, 322 kişi hayatını kaybetmişti.

Şehir bunu bilerek bir plan da yaptırmıştı. 1996'da başlayan, Temmuz 1999'da tamamlanan "İzmir Deprem Master Planı"nı Aykut Barka, Ahmet Mete Işıkara ve Mustafa Erdik gibi isimler hazırlamıştı. Plandaki senaryo, olası bir depremde binaların yüzde 12'sinin çok ağır hasar göreceğini öngörüyordu. 1998'de Birleşmiş Milletler'in RADIUS projesine Türkiye'den yalnızca İzmir alınmıştı. Ama Milliyet'in depremden sonra yazdığı gibi, plan büyük ölçüde kâğıt üzerinde kaldı.

Körfezin doğusundaki Bayraklı'nın altında ise kalın bir alüvyon tabakası vardır. TMMOB'un depremden sonra hazırladığı ilk gözlem raporu bu tabakanın kalınlığını Bayraklı için yaklaşık 260 metre olarak verecek, yıkımın asıl nedenlerinden birini bu "ova etkisine" bağlayacaktır. Bayraklı'nın mahallelerinde 1999 öncesinde yapılmış, sekiz-on katlı, zemin katı dükkân ya da otopark olan apartmanlar sıralanır.

Bu binaların bazıları için uyarı da yapılmıştır. Bayraklı Belediyesi, sakinlerin başvurusu üzerine Mansuroğlu Mahallesi'ndeki Rıza Bey Apartmanı'nı 2012'de, Doğanlar Apartmanı'nı 2018'de incelemiş, iki bina için de "çürük" raporu vermiştir. Ev sahiplerine bir kurumda risk tespiti ve performans analizi yaptırmaları söylenir. Binalar boşaltılmaz. Belediye sonradan "mühürleme yetkimiz yoktu" diyecektir.

Sarsıntı

Saat 14:51. Cuma öğleden sonrasıdır. Apartmanların altındaki marketlerde, dükkânlarda alışveriş sürmektedir.

Deprem, Sisam Adası'nın kuzeyindeki bir normal fayın kırılmasıyla olur. Büyüklüğünü AFAD 6,6, Kandilli Rasathanesi 6,9, ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) 7,0 olarak açıklar. AFAD'a göre merkez üssü Seferihisar'ın yaklaşık 17 kilometre açığındadır, derinliği 16,5 kilometredir. Sarsıntı yaklaşık 15 saniye sürer. Deprem İstanbul'dan Denizli'ye, Çanakkale'den Muğla'ya kadar on beş ilde hissedilir.

Merkeze en yakın kıyılarda yıkım sınırlı kalır. Ama yaklaşık 70 kilometre uzaktaki Bayraklı ve Bornova'da, yumuşak zeminin büyüttüğü dalgalar yedi-on katlı binaları tam da kendi titreşim aralığında yakalar. Mansuroğlu'ndaki sekiz katlı Rıza Bey Apartmanı birkaç saniyede çöker; bir iş yerinin güvenlik kamerası çöküşü kaydeder. Emrah Apartmanı, Doğanlar Apartmanı, Yağcıoğlu Apartmanı ve Barış Sitesi'nin üç bloğu da yıkılır. Yılmaz Erbek Apartmanı'nın altında market bulunan alt katları çöker. Alsancak'ta bir viyadüğün kirişleri park hâlindeki arabaların üzerine düşer.

Emrah Apartmanı'nı 1993'te müteahhit Hayati Uzun yapmıştır; binaya torunu Emrah'ın adını vermiştir. Hürriyet'in yazdığına göre Uzun, depremde o binada torunlarını kaybeder.

Deniz önce çekildi, sonra geldi

Seferihisar'ın tarihî liman mahallesi Sığacık'ta sarsıntıdan birkaç dakika sonra deniz geri çekilir. Tanıklar denizin beş-altı metre geriye gittiğini anlatır. Bir tanık Hürriyet'e "Bir baktım koca denizde su yok" diye anlatacaktır. Ardından su geri gelir. Sığacık'ın sokaklarında deniz suyu nehir gibi akar, ev ve dükkânları doldurur. Bazı yerlerde deniz 250 metre içeri girer. Sonraki incelemeler dalganın Akarca'da yaklaşık 3,8 metreye tırmandığını gösterecektir.

Sığacık'ta yaşayan Fatma Erçetin 86 yaşındadır; bazı kaynaklara göre 87. Yıllardır yürüme güçlüğü çekmektedir. Sarsıntıdan sonra çocukları ve komşuları onu evin kapısının önüne oturtur. Gelen dalga onu sürükler. Fatma Erçetin, depremde boğularak hayatını kaybeden tek kişi olur. Oğlu Ahmet Erçetin çok deprem gördüklerini ama "hiç tsunami olduğunu görmedik" diyecektir. Dalgalar teknelere de çarpar; 19 tekne batar.

Denizin öbür yakasında, Sisam'ın merkezi Vathi yakınında okuldan dönen iki genç, 17 yaşındaki Aris ile 15 yaşındaki Claire, yıkılan bir duvarın altında kalarak hayatını kaybeder. Adada 19 kişi yaralanır.

İlk saatler

Bayraklı'da insanlar sokaklara dökülür. Enkazların başına önce komşular, aileler koşar. Kısa sürede şehrin trafiği kilitlenir; yakınlarına ulaşmaya çalışanların arabaları, ambulansların ve itfaiyenin yolunu kapatır. İçişleri Bakanı Süleyman Soylu sosyal medyadan bir çağrı yapar: "Tek ihtiyacımız YOL."

İzmir Valisi Yavuz Selim Köşger ilk tabloyu açıklar: "4 bina tam olarak yıkıldı. 10'un üzerinde de yan yatmış bina var." Büyükşehir Belediye Başkanı Tunç Soyer 20'ye yakın yıkım ihbarı olduğunu, Bayraklı Belediye Başkanı Serdar Sandal kendi ilçesinde 10'a yakın ihbar aldıklarını söyler. Telefon hatları kilitlenir. Sağlık Bakanlığı yakınlarını arayanlar için 184 hattını açar.

Enkazların başında AFAD, Jandarma Arama Kurtarma, AKUT, İzmir İtfaiyesi ve UMKE ekipleri çalışmaya başlar. Akşam ve gece boyunca başka illerin itfaiyeleri ve gönüllüleri de gelir. Gece yarısını geçtiğinde sahada 3.826 arama kurtarma personeli, 20 köpek ve 450 araç vardır. Valilik Aşık Veysel Rekreasyon Alanı'nda ve Ege Üniversitesi kampüsünde çadır alanları açar. Büyükşehir belediyesi çorba ve kumanya dağıtır.

İlk saatlerde canlı çıkarılanlar arasında Buse Hasyılmaz da vardır. Enkaz altından ekiplere seslenir; Hürriyet'in aktardığına göre köpeklerin kendisini bulabilmesi için kedi sesi çıkarmayı önerir. Tarım ve Orman Bakanı Bekir Pakdemirli onunla telefonda konuşur. Buse 9,5 saat sonra kurtarılır. Bir binanın altındaki markette mahsur kalan üç kadın, Fadime Talu, Gülçin Soydan ve Hülya Özbek, AFAD'a kısa mesaj atarak yerlerini bildirir; 16 saat sonra çıkarılırlar.

Rıza Bey Apartmanı'nın enkazında 16 yaşındaki kemancı İnci Okan kalmıştır. UMKE görevlisi Edanur Doğan, enkazın içinde onun elini tutar ve ona bir söz verir: "Keman çaldığında seni dinlemeye geleceğim." İnci 17 saat sonra çıkarılır.

Sabah: gerçek tablo

31 Ekim sabahı Hürriyet'in manşeti "Yine çöktük" olur. Gazeteye göre saat 03:00 itibarıyla 21 kişi hayatını kaybetmiş, 799 kişi yaralanmıştır; enkazlardan yüzü aşkın kişi canlı çıkarılmıştır. Deprem sonrasında 277 artçı sarsıntı kaydedilmiştir. Aynı sayfada İstanbul Erkek Lisesi'nin 10. sınıf öğrencisi, okulunun robot takımı kaptanı Ege Ilgaz Yüksel'in annesi ve kardeşiyle birlikte hayatını kaybettiği haberi vardır.

Gece boyunca şehri dolaşan muhabirler, bazıları yan yatmış, bazılarının bir bölümü çökmüş yüzlerce bina görür. Güvenlik güçleri hasarlı binaların önünde insanları uyarmaktadır. İzmirliler sokakta kalan hemşerilerine evlerini, otellerini açar. Ülkenin dört bir yanından belediye ekipleri, madenciler, gönüllüler gelir. Hürriyet bir kurtarma görevlisinin sözünü manşete taşır: "Ben böyle bir dayanışma görmedim."

Doğanlar Apartmanı'nın enkazında Seher Perinçek ile 10 yaşındaki ikiz kızları Elzem ve Ezel kalmıştır. Seher Perinçek, kurtarıcılara enkazın içinden evinin planını tarif eder; ekipler eşyalardan yol bularak onlara ulaşır. Kurtarma görevlisi Cem Behar sürekli ikizlerle konuşur. Küçük Ezel ona uzaktan eğitimi ve arkadaşlarını ne kadar özlediğini anlatır. Anne ve ikizler depremden 23 saat sonra kurtarılır. Ama ailenin iki çocuğu daha enkazdadır: 7 yaşındaki Umut ve 3 yaşındaki Elif.

Devlet bölgede

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, 31 Ekim'de İzmir'e gelir. AFAD koordinasyon merkezinde bilgi aldıktan sonra Mansuroğlu'ndaki Rıza Bey enkazına gider. Açıkladığı rakamlara göre o saatte ölü sayısı 37, yaralı sayısı 885'tir; enkazdan 103 kişi kurtarılmıştır. Evleri yıkılanlara söz verir: "İzmir'deki depremde evleri yıkılanlara en kısa sürede yenilerini yapacağız." Elazığ ve Malatya depremlerinden sonra uygulanan modelin İzmir'de de uygulanacağını söyler.

Felaket, salgının ortasına denk gelmiştir. İçişleri Bakanı Soylu koronavirüse yakalandığı için ilk günlerde sahada değildir; yerine bakan yardımcısı görev yapar. Soylu İzmir'e tedavisini tamamladıktan sonra, Kasım ortasında gelecektir. Sağlık Bakanı Fahrettin Koca, can kurtarma telaşında koronavirüs önlemlerinin ihmal edildiği uyarısını yapar. 1 Kasım'da sahada 170 ambulans ve iki ambulans helikopteri bulunduğunu, hastanelere başvuran 896 kişiden 682'sinin taburcu edildiğini açıklar.

Çevre ve Şehircilik Bakanı Murat Kurum depremin hemen ardından İzmir'e gelir. 2 Kasım'da hasar tespitinin sürdüğünü, Bayraklı'da bin kişilik bir konteyner kent kurulacağını, konutların bir yıl içinde teslim edileceğini açıklar. Cumhurbaşkanı Yardımcısı Fuat Oktay ile Kurum, 1 Kasım'da Sığacık'ta Fatma Erçetin'in cenazesine katılır.

Muhalefet de sözünü söyler. CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu, "Bizim insanımız kendi evinde, tabutlukta depremi bekliyor" der. MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli kaçak binaları, kaygan zeminleri ve "hırsız müteahhitleri" öncelikli sorunlar olarak sayar. İzmir Büyükşehir Belediyesi "Bir Kira Bir Yuva" kampanyası başlatır; birkaç gün içinde 10 milyon 180 bin lira toplanır. Başkan Soyer bu paranın 1.100 ailenin beş aylık kirasını karşıladığını açıklar.

65 saat sonra: Elif

Doğanlar Apartmanı'nda ekipler annesi ve ikiz ablaları kurtarıldıktan sonra da durmaz. 2 Kasım Pazartesi sabahı, saat 07:50 sularında, enkazın içinde açtıkları bir boşlukta küçük bir çocuğa ulaşırlar. Üç yaşındaki Elif Perinçek sırtüstü yatmaktadır. Devrilen dolapların arasındadır; Hürriyet'e göre deprem sırasında yanındaki bir sandalye onu ezilmekten kurtarmıştır.

Onu ilk görenler hareketsiz yattığını, öldüğünü sanır. İstanbul Büyükşehir Belediyesi İtfaiyesi'nden Muammer Çelik yüzündeki tozu silmek için elini uzatır. Elif gözlerini açar ve Çelik'in başparmağını tutar. Sağlık kabinine götürülene kadar bırakmaz. Çelik o anı şöyle anlatacaktır: "Elif benim parmağımı bir tuttu, hiç bırakmadı." Elif depremden 65 saat sonra enkazdan çıkarılır.

İstanbul İtfaiyesi'nin fotoğrafçısı Süreyya Mümtaz Kurt, o küçük elin itfaiyecinin parmağını tuttuğu anı fotoğraflar. 3 Kasım'da Hürriyet bu fotoğrafı birinci sayfasına taşır. Sağlık Bakanı Koca, Elif'in durumunun iyi olduğunu açıklar; ardından küçük kızın hastane yatağından el sallayan görüntüsü yayılır.

Elif'in ağabeyi Umut kurtarılamaz. Aile 12 Kasım'da Ege Üniversitesi Hastanesi'nden taburcu olur.

91. saatte Ayda

3 Kasım Salı sabahı. Depremin üzerinden dört gün geçmiştir. Rıza Bey Apartmanı'nın enkazında çalışan ekipler bir ses duyar. Jeneratörler susturulur, büyük bir sessizlik sağlanır. "Kimse var mı?" diye seslenilir. Enkazın içinden bir çocuk sesi cevap verir.

Sesi ilk duyan, Kadıköy Belediyesi'nin arama kurtarma ekibinden Nusret Aksoy'dur. Adını soran kurtarıcılara küçük kız kendini tanıtır: "Ben Ayda, iyiyim."

Üç yaşındaki Ayda Gezgin, deprem anında mutfaktadır. Mutfaktaki beyaz eşyaların çöken duvarları tutmasıyla oluşan küçük bir boşlukta, bir "yaşam üçgeninde" hayatta kalmıştır. Bir saat süren çalışmanın sonunda depremden 91 saat sonra enkazdan çıkarılır. Kurtarma ekibinden Cem Erdoğan onu yanağından öper. Ayda su ister. Ambulansta sorduğu sorular ertesi gün gazetelerin birinci sayfasındadır: köfte ve ayran var mı, babası nerede?

Ayda'nın annesi Fidan Gezgin aynı enkazda hayatını kaybetmiştir. Ayda bunu henüz bilmemektedir.

Arama kurtarma çalışmaları 17 binanın tamamında tamamlandığında enkazlardan 107 kişi sağ çıkarılmıştır. Son cenazeye, Rıza Bey Apartmanı'nda, depremden yaklaşık 108 saat sonra ulaşılır: 27 yaşındaki diş hekimi Zarife Doğan.

Emrah Apartmanı'nda da bir çocuk günlerce beklemişti. 14 yaşındaki İdil Şirin, depremden yaklaşık 58 saat sonra yaralı olarak çıkarıldı. Kardeşi 8 yaşındaki İpek yanında hayatını kaybetmişti. İdil'in kurtarıcılarına söylediği ilk cümlelerden biri gazetelere yansıdı: "İtfaiye amca kardeşim öldü." Hastanede İdil'e Covid-19 tanısı da kondu.

Yardım ve yeniden yapılanma

Depremin ilk haftasında İzmir'in parkları çadırlarla dolar. Kültürpark'ta, Aşık Veysel Rekreasyon Alanı'nda, Ege Üniversitesi kampüsünde, Bayraklı ve Bornova'nın parklarında çadır kentler kurulur; toplam 3 binden fazla çadır dikilir. 3 Kasım'da Cumhurbaşkanı Erdoğan, 11 bin kişilik çadır kentlerde 6.700 kişinin kaldığını açıklar.

Devlet depremzedelere para yardımı açıklar: eşyasını çıkaramayan hanelere 30 bin lira, taşınma ve kira için ev sahiplerine 13 bin, kiracılara 5 bin lira. Hasar tespiti genişledikçe rakamlar büyür. 8 Kasım'a kadar incelenen 75.934 binanın 342'si acil yıkılacak ya da ağır hasarlı, 383'ü orta hasarlı bulunur. Bir yıl sonra ağır hasarlı bina sayısı 679'a çıkacaktır.

Bayraklı'da Haydar Aliyev Caddesi'ndeki 493 konteynerlik yaşam alanı 26 Kasım 2020'de açılır. Konteyner kentin bir sokağına Elif'in, bir sokağına Ayda'nın adı verilir.

Kalıcı konutların temeli 22 Şubat 2021'de atılır: yıkılan binaların bulunduğu yedi alanda 1.444 konut ve 208 dükkân, Bayraklı Şehir Hastanesi'nin yanındaki rezerv alanda ilk etapta 397 konut. Nisan 2022'de Bakan Kurum, Bayraklı'da yerinde dönüşümle yapılan 1.404 konuttan 723'ünün bittiğini, rezerv alanda 3.657 konutun yapımının sürdüğünü açıklar.

Herkes için süreç aynı hızda işlemez. Mart 2023'te Bayraklı'daki konteyner kentte kalan son depremzedeler polis eşliğinde tahliye edilir. Tahliye edilenlerden Nuray Koçtürk BirGün'e o günü bir cümleyle anlatır: "Pijamalarımla ve terliklerimle çıktım."

Mahkeme salonlarında

Depremden sonra yıkılan binaların her biri için soruşturma açılır. Müteahhitler, proje müellifleri, fenni mesuller, yapı denetimciler ve belediye görevlileri sanık sandalyesine oturur.

Emrah Apartmanı davasında karar 4 Mayıs 2023'te çıkar. Müteahhit Hayati Uzun ile statik proje müellifi ve fenni mesul Turgay Akkoçlu ayrı ayrı 14 yıl 5 ay 10 gün hapis cezası alır. Davada kızını kaybeden Şaziye Demir'in sözü Milliyet'e yansır: "Kızım yanımda nefes alamadığı için öldü."

Doğanlar Apartmanı'nın müteahhidi Çetin Doğan, istinaf sonrası yeniden yargılamada 15 yıl hapis cezası alır. Yağcıoğlu ve Yılmaz Erbek apartmanlarının davalarında da hapis cezaları verilir; dosyalar Yargıtay'a gider. Barış Sitesi için ise binanın sorumluları hayatta olmadığı ya da belirlenemediği için yapı hakkında dava açılamaz.

En çok can kaybının yaşandığı Rıza Bey Apartmanı'nın davası ise uzar. Sanık sayısı yirmiye çıkar, yeni bilirkişi raporları istenir. Ekim 2023'te son iki tutuklu sanık da tahliye edilir. İki kızını, iki yeğenini ve kayınvalidesini bu enkazda kaybeden Emine Yücel o gün tepkisini şöyle dile getirir: "Suçlular dışarıda, yavrularım mezarda."

Neyi değiştirdi

İzmir depremi, 1999'dan yirmi bir yıl sonra aynı dersi bir kez daha verdi. İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü'nün ön değerlendirme raporu, Bayraklı'daki sarsıntının bile yönetmeliklerin öngördüğü tasarım değerlerinin altında kaldığını, yakındaki benzer binaların ayakta durduğunu, yıkımın asıl nedeninin yapıların kendisi olduğunu yazdı. TMMOB'un incelediği bölgede kısmen ya da tamamen yıkılan 12 binanın hepsinin ruhsatı 1999 öncesine aitti. Uluslararası saha ekibi GEER de raporunda 1999 öncesi binalar için bir güçlendirme ya da yenileme kampanyası gerektiğini vurguladı.

Deprem, yıllardır uyarılan risk tespitinin neden yapılmadığı, "çürük" raporu verilen binaların neden boşaltılmadığı ve imar aflarının neye mal olduğu tartışmalarını da yeniden açtı. Sığacık'taki dalga ise Ege kıyılarında tsunaminin uzak bir ihtimal olmadığını gösterdi; dalgalar kıyıya 10-30 dakikada ulaşmıştı.

Bugün

Resmî kayıtlara göre 30 Ekim 2020 depreminde Türkiye'de 117 kişi hayatını kaybetti, 1.034 kişi yaralandı. Rıza Bey Apartmanı'nda 36, Emrah Apartmanı'nda 30, Doğanlar Apartmanı'nda 15 kişi öldü. Sisam'da iki genç hayatını kaybetti.

Bayraklı'da bugün 30 Ekim Deprem Anıtı ve Parkı var; anıtta hayatını kaybedenlerin adları yazılı. İkinci yıl dönümünde, 30 Ekim 2022'de, saat 14:51'de şehirde sirenler çaldı; Elif'in annesi Seher Perinçek o törende kurduğu vakfın başkanı olarak konuştu. Depremin beşinci yıl dönümünde, Ekim 2025'te, Rıza Bey davası hâlâ sürüyordu; aileler anmada adalet istedi.

Kaynaklar

• Hürriyet, 31 Ekim, 1, 3 ve 4 Kasım 2020 birinci sayfaları; Cumhuriyet, 31 Ekim 2020 birinci sayfası (Gaste Arşivi üzerinden)
• TMMOB İzmir İl Koordinasyon Kurulu, 30 Ekim 2020 İzmir depremi ilk gözlem raporu, Kasım 2020
• İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü İnşaat Mühendisliği Bölümü, 2020 İzmir depremi ön değerlendirme raporu, Kasım 2020
• GEER/EERI, "Seismological and Engineering Effects of the M 7.0 Samos Island (Aegean Sea) Earthquake", GEER-069, Ocak 2021
• Milliyet, "İzmir gerçeği: plan var uygulama yok" (8 Kasım 2020); Emrah Apartmanı davası kararı (4 Mayıs 2023)
• Sözcü, "İzmir'in deprem tarihi" (2 Kasım 2020); deprem günü haberleri (30 Ekim 2020); Rıza Bey davası (13 Ekim 2023)
• Bianet / AA, Doç. Dr. Bülent Özmen'in değerlendirmesi (31 Ekim 2020)
• BirGün, deprem günü canlı akışı (30 Ekim 2020); Tunç Soyer açıklamaları (4 Kasım 2020); konteyner kent tahliyesi (17 Mart 2023)
• Takvim, Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın İzmir açıklamaları (31 Ekim 2020); İdil Şirin'i kurtaran itfaiyeciler (1 Kasım 2020); Bakan Kurum açıklamaları (6 Kasım 2020)
• TGRT Haber, Fatma Erçetin'in cenazesi (1 Kasım 2020); 1. yıl dönümü (30 Ekim 2021); Bakan Kurum'un hasar tespiti açıklaması (8 Kasım 2020)
• Medyascope, Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın kabine toplantısı sonrası açıklamaları (3 Kasım 2020)
• DHA, Elif Perinçek ve ailesinin taburcu oluşu (12 Kasım 2020); Karar, Ayda Gezgin'in kurtarılışı ve Muammer Çelik (Kasım 2020)
• NTV, "İzmir depreminin 3'üncü yılı: Sorumlular hâlâ yargılanıyor" (30 Ekim 2023)
• Sözcü / AA, 2. yıl dönümü anmaları (30 Ekim 2022); ANKA, 5. yıl dönümü anması (30 Ekim 2025)
• Greek City Times, Sisam'da hayatını kaybeden gençlerin cenazesi (2 Kasım 2020)
• Milliyet, Bakan Kurum'un İzmir konut açıklaması (22 Nisan 2022)