2023 Herat Depremi: Kadınların ve Çocukların Öldüğü Sabah

7 Ekim 2023, cumartesi, saat 11.11. Afganistan'ın batısında, Herat şehrinin kuzeybatısındaki Zinda Can ilçesinde kerpiç köyler güne çoktan başlamış. Erkekler tarlada, odun toplamada ya da İran'da işte; evlerde kadınlar ve çocuklar var. Yarım saat arayla iki büyük deprem geliyor, sonraki sekiz gün içinde iki tane daha. Ölenlerin onda dokuzu kadın ve çocuk. Ölü sayısı ise bugün bile tek bir rakam değil.

Herat'ın batısında kerpiç köyler

Herat, Afganistan'ın dördüncü büyük şehridir. İran sınırına yakın, eski bir ticaret kentidir; Cuma Camii'si, İhtiyarüddin Kalesi ve Musalla minareleri yüzyıllardır ayaktadır. Şehrin kuzeybatısında, yaklaşık 40 kilometre uzaklıkta Zinda Can ilçesi başlar. Köylerdeki evlerin çoğu kerpiçtendir. Depremde en ağır yıkılan yerleşimler de bu kerpiç evlerin olduğu köyler olacaktır.

Ülke 2023 sonbaharında üst üste binen krizlerin içindedir. Ağustos 2021'de Taliban yönetimi ele geçirmiş, ardından dış yardım büyük ölçüde kesilmiştir. Yıllardır süren kuraklık, onlarca yıllık savaşın yerinden ettiği insanlar ve fonu azalmış yardım kuruluşları aynı tabloda yan yanadır. Bir yıl önce, Haziran 2022'de doğu Afganistan'da bir deprem binden fazla kişinin ölümüne yol açmıştır.

Herat bölgesi büyük depremleri tanır. Bölgenin 250 kilometre çevresinde, İran tarafında 6 ve üzeri büyüklükte yedi deprem kayıtlıdır; bunların arasında 1979'daki 7,1 ve 1997'deki 7,3 büyüklüğündeki depremler de vardır. Afganistan tarafındaki Herat (Harirud) Fayı ise doğudaki Çaman Fayı'na göre sakin bilinir.

Otuz bir dakika arayla

İlk deprem yerel saatle 11.11'de gelir; büyüklüğü 6,3'tür. Sekiz dakika sonra 5,5 büyüklüğünde bir artçı vurur. Saat 11.42'de ikinci bir 6,3 gelir, onu 5,9'luk bir sarsıntı izler. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS), depremlerin sığ derinlikte bindirme faylanmasıyla oluştuğunu söyler. Sonradan uydu verileri, 30 kilometreye 15 kilometrelik bir alanın yükseldiğini gösterir. Sismologlara göre kırılan fay yüzeye ulaşmayan, Herat Fayı ile Siyahbulak Fayı arasında kalan gizli bir bindirme fayıdır.

UNICEF'in Herat saha ofisi şefi Siddig Ibrahim, Associated Press'e (AP) konuşurken ilk sarsıntıda insanların bunu bir patlama sandığını ve evlerine koştuklarını anlatır. Bir köy sakini, evlerin çoğunun daha ilk depremde çöktüğünü söyler.

Telefon hatları kesilir. Herat şehrinde sıvalar dökülür, bazı yapıların bölümleri yıkılır; ortaçağdan kalma minareler hasar görür. Şehir boşalır. Herat'ta yaşayan Abdul Shakor Samadi AP'ye, herkesin evinden dışarı çıktığını, evlerin, dairelerin ve dükkânların boş kaldığını, yeni depremlerden korkulduğunu anlatır.

Aynı sabah, birkaç saat önce, İsrail ve Gazze'de savaş başlamıştır. Dünyanın gözü oradadır.

Kadınlar evde, erkekler tarlada

Depremin saati, kimin öleceğini belirler. BM Nüfus Fonu'nun Afganistan temsilcisi Jaime Nadal, AP'ye günün o saatinde erkeklerin tarlada olduğunu, birçoğunun da iş için İran'a gittiğini, kadınların ise evde iş yapıp çocuklara baktığını anlatır. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ve UNICEF'e göre ölenlerin yüzde 90'ından fazlası kadın ve çocuktur.

Norveç Mülteci Konseyi, ölenlerin önemli bir kısmının çöken binaların altında ezilen ya da havasız kalan küçük çocuklar olduğunu bildirir. Kadınların bu kadar ağır kaybı, geride annesiz çocuklar bırakır. Yardım kuruluşları bu çocukları kimin büyüteceğini, ilde ya da ülkede olmayan babalarıyla nasıl buluşturulacaklarını sormaya başlar.

Çıplak elle kazılan köyler

İlk gün köylere örgütlü bir kurtarma ekibi ulaşmaz. Afgan haber sitesi 8am'in 9 Ekim'de konuştuğu köylülere göre ilk gün yalnızca komşu köylerden gönüllüler gelir. Kürek bulunamaz; insanlar enkazı elleriyle kazar. Sırtı kırılan yaşlı bir adam, 20 yaşındaki oğlunun seslerini her an duyduğunu ama onu kurtaramadığını anlatır. Ailesinden sekiz kişiyi kaybetmiştir. Ona göre o gün köye on kişi gelseydi birçok can kurtulurdu.

Fotoğrafçı Omid Haqjoo pazar sabahı Zinda Can'da dört köyü dolaşır. Çökmüş evlerin altında cesetler, yardım bekleyen insanlar görür. Bazılarının şoktan konuşamadığını, bazılarının ise ağlamayı ve bağırmayı bırakamadığını anlatır.

Herat Bölge Hastanesi yaralılar için yatakları binanın dışına dizer. Bir sağlık görevlisi, cesetleri taşıyan minibüslerin her dakika geldiğini söyler; morg dolar. DSÖ Zinda Can'a 12 ambulans gönderir. Sınır Tanımayan Doktorlar (MSF) hastanede 80 hastalık beş sağlık çadırı kurar. Afgan Kızılayı yedi ekiple çalışır, sekiz ilden yeni ekipler yola çıkar. Kandahar'dan 37 doktor ve hemşire iki ton ilaçla gelir.

Taliban yönetimi 8 Ekim'de basın toplantısında bütün ulusal ve uluslararası kuruluşlardan yardım ister. World Vision'ın Afganistan direktörü 9 Ekim'de durumun "tahmin ettiğimizden kötü" olduğunu söyler. Uluslararası Kurtarma Komitesi'nin ülke direktörü Salma Ben Aissa, ülkede afet yönetimi kapasitesinin zayıf olduğunu, olanın da sahaya yetmediğini anlatır.

Köylerde toplu cenazeler kılınır. Herat'lı Mir Agha AP'ye, yıkılmış bir evden bir aile üyesini çıkarıp birkaç dakika sonra yakındaki bir mezara gömmenin ne kadar zor olduğunu anlatır.

Rakamlar neden tutmuyor

Herat depreminin ölü sayısı baştan beri tartışmalıdır. İlk gün BM'nin ön tahmini 320 ölüdür; yerel yetkililer 100 ölü, 500 yaralı der. 8 Ekim'de Taliban yönetiminin Enformasyon ve Kültür Bakanlığı sözcüsü Abdul Wahid Rayan rakamı 2.060 ölü, 1.240 yaralı ve tamamen yıkılmış 1.320 ev olarak açıklar. Sonraki günlerde Taliban kaynaklı rakamlar 2.400'ün üzerine çıkar; bazı açıklamalarda 3.000'in üzerinden de söz edilir.

BM 10 Ekim'de yalnız Zinda Can ilçesi için 1.294 ölü, 1.688 yaralı ve 485 kayıp bildirir; ilçede yıkılmayan ev kalmamıştır. 12 Ekim'de Halk Sağlığı Bakanı Kalandar Ebad ölü sayısını yaklaşık 1.000'e, yaralı sayısını yaklaşık 2.400'e indirir. 13 Ekim'de Afet Yönetimi Bakanlığı sözcüsü Janan Sayeeq, önceki rakamların tahmine dayandığını söyler. Yetkililere göre karışıklığın sebebi bölgenin uzaklığı ve kurtarma ekiplerinin aynı kayıpları iki kez saymasıdır.

DSÖ'nün 19 Ekim tarihli 9 numaralı durum raporu ise 1.482 ölü, 2.100'den fazla yaralı, tamamen yıkılmış 3.330'dan fazla ev, doğrudan etkilenen 43.400 kişi ve hasar gören 40 sağlık tesisi verir. Bugün en çok başvurulan rakam budur: yaklaşık 1.500 ölü.

Köylerden gelen sayımlar daha yüksektir. 8am'in 9 Ekim'de yerel kaynaklara dayanarak yayımladığı listede yalnız Nayib Rafi köyünde 1.173, Siyah Ab'da 842 ölü yazılıdır ve toplam 2.620'dir. Bu rakamlar doğrulanmamıştır; başka haberler Siyah Ab'da 300 kişinin toplu olarak gömüldüğünü yazar. Yani tek bir köyün kaybı bile kaynaktan kaynağa ikiye, üçe katlanır.

Nayib Rafi ve Siyah Ab

Nayib Rafi, depremden önce yaklaşık 2.500 kişinin yaşadığı bir köydür. AP'ye konuşan köylülere göre deprem anında dışarıda çalışan erkekler dışında neredeyse kimse sağ kalmamıştır. Köy tamamen düzlenmiştir.

26 yaşındaki Sangin de Nayib Rafi'dendir. Depremde dört kız kardeşini, iki amcasını ve bir teyzesini kaybeder. Kolu kırılmış, omzu burkulmuştur; çalışamaz. MSF'ye konuştuğu söyleşide, konuştuğu herkesin ailesinden birçok kişiyi kaybettiğini anlatır.

Aynı köyden Hassan Mirzai deprem anında iştedir. Eşi Shamaeil evdedir; çöken duvar bacağını kırar, belini yaralar. Doğumu yaklaşmış bir bebek beklemektedirler; Shamaeil bebeği kaybeder. Aile, iki yaşındaki kızları ve Hassan'ın annesiyle birlikte hastane çadırında kalır. Hassan'ın kış öncesi istediği şey basittir: battaniye, halı, çadır ve bir ev.

Siyah Ab'dan 37 yaşındaki Rabieh Jamali üç yaşındaki kızını kaybeder; yedi yaşındaki oğlunun dişleri kırılmış, başı yaralanmıştır. Köyünden geriye bir şey kalmamıştır. MSF'ye, artık geri dönecekleri bir yer olmadığını söyler.

8am'e konuşan Safdar ise deprem anında odun toplamaktadır. Aralarında beş kardeşinin de bulunduğu 18 yakınını kaybeder. Ona göre ekipman ve insan olsaydı birçok aile kurtulurdu.

Toprak yeniden sallanıyor: 11 ve 15 Ekim

İlk depremlerden yaklaşık 72 saat sonra arama çalışmaları yavaşlar. 11 Ekim sabahının erken saatlerinde aynı bölgede üçüncü bir 6,3 gelir. Evleri hasarlı olduğu için insanların çoğu zaten açıkta uyumaktadır. Üç kişi ölür, en az 169 kişi yaralanır. Önceki depremlerde zarar görmeyen Çahak köyündeki 700 evin hepsi yıkılır. Herat-Turgundi yolu heyelanla kapanır.

Bu kez şehir de sarsılır. İhtiyarüddin Kalesi'nden tuğlalar düşer, duvarları çatlar. Herat Cuma Camii'nin çatısından parçalar avluya dökülür, bazı minareler yıkılır.

15 Ekim'de dördüncü 6,3 büyüklüğündeki deprem Herat şehrinin doğusundaki ilçeleri vurur. Dört kişi ölür, 160 kişi yaralanır, birkaç köy tamamen yıkılır, ilin büyük bölümünde elektrik kesilir. Başka illerde akrabası olanlar şehri terk eder. 28 Ekim'de 5,0 büyüklüğünde bir sarsıntı daha gelir.

13 Ekim'de Afganistan Yüksek Mahkemesi, duvarlarında çatlaklar bulunan Herat cezaevinin çökebileceği endişesiyle 473 mahkûmun serbest bırakılmasına karar verir. DSÖ, bitmeyen artçıların hayatta kalanları sürekli bir kaygı ve korku hâlinde bıraktığını yazar. Herat Bölge Hastanesi'nde yatan yaralılar bile iyileşmek için binanın dışındaki açık alanları seçer.

Çadırda kış

Herat'ın parkları ve boş alanları çadırla dolar. DSÖ Genel Direktörü Tedros Adhanom Ghebreyesus ili bir "çadır kente" benzetir. 12 Ekim'den itibaren esen kuvvetli rüzgârlar çadırları yırtar, yeni yaralanmalara yol açar. MSF'ye göre taburcu edilen 340'tan fazla kişi, gidecek evleri olmadığı için hastaneden ayrılmayı reddeder.

Halk Sağlığı Bakanı Kalandar Ebad, ailelerin bir ay çadırda yaşayabileceğini, sonrasında soğuk yüzünden bunun çok zor olacağını söyler. Taliban hükümetinin ekonomik işlerden sorumlu başbakan yardımcısı Abdul Ghani Baradar bölgeyi ziyaret eder ve hayatta kalanlar için yeni evler yapılacağını duyurur; hedef, evlerin kıştan önce bitirilmesidir.

Uluslararası yardım yavaş gelir. Birçok ülke Taliban yönetimiyle doğrudan çalışmaktan kaçınır, gündem Gazze'ye kayar. Uluslararası Kızılhaç ve Kızılay Federasyonu'nun 132,6 milyon dolarlık çağrısının 12 Ekim itibarıyla yalnızca yüzde 36'sı karşılanmıştır. UNICEF 20 milyon dolarlık ayrı bir çağrı açar. Dünya Gıda Programı, her biri yedi kişilik bir aileye bir ay yetecek gıda paketlerini 20 bin kişi için hazırlar. Kriket yıldızı Rashid Khan Dünya Kupası ücretlerini depremzedelere bağışlar.

Ocak 2024'te UNICEF'in Afganistan temsilcisi Fran Equiza, deprem bölgesinde 96 bin çocuğun ihtiyaç duydukları hizmetler sağlanamazsa hayatta kalmasından endişe ettiklerini söyler. Nayib Rafi'den Gholam Ali, Radyo Özgür Avrupa'ya çocuklarının sobası, odunu, kömürü olmadığı için soğuktan titrediğini anlatır.

Neyi değiştirdi

Herat depremleri, Taliban yönetimine geçişten sonra dış yardımı kesilmiş bir ülkede büyük bir afetin nasıl karşılandığını gösterdi. İlk saatlerde köylere ekip ulaşamadı; ölü sayısı haftalarca tartışıldı. Yardımın gecikmesinde siyaset kadar dünya gündeminin aynı gün Gazze'ye kayması da rol oynadı.

Deprem, kadınların ölümünün yalnızca bir istatistik olmadığını da gösterdi. Gün içinde gelen bir depremde evde kalanlar ölür; Herat'ta evde kalanlar kadınlar ve çocuklardı. Yardım kuruluşları bu yüzden annesiz kalan çocukları, hamile kadınları ve kadın sağlık personeli ihtiyacını müdahalenin merkezine almak zorunda kaldı.

Yeniden yapım da yeni bir yöntem getirdi. Ocak 2024'e kadar Zinda Can'da en az 3.000 ev yapıldı; Afganistan'da ilk kez kum torbalarıyla örülen kubbeli "süperadobe" evler kullanıldı. Aynı ay DSÖ'nün Afganistan temsilcisi Luo Dapeng ise 200 ila 300 bin kişinin hâlâ çadırda yaşadığını tahmin etti. Şubat 2024'te BM, yeniden yapım ve iyileştirme için yaklaşık 400 milyon dolar gerektiğini hesapladı.

Bugün

Depremin birinci yılında, Ekim 2024'te, Afgan haber sitesi KabulNow Nayib Rafi'ye döner. Köye yeni evler yapılmıştır ama çevre duvarları, suyu ve tuvaleti yoktur. Köylüler suyu yarım saatlik yoldan el arabasıyla taşır. Köyden Molla Jamal, bunların ev değil yalnızca barınak olduğunu, kış gelirken evlerini koruyacak paraları olmadığını anlatır.

Zinda Can'ın köylerinde kerpiç kubbelerin yerinde artık sıra sıra yeni evler duruyor. Bu evlerde, Ekim 2023'ün bir cumartesi sabahı annesini, kız kardeşini, çocuğunu kaybetmiş insanlar yaşıyor. Ölenlerin gerçek sayısı ise belki hiçbir zaman tek bir rakama inmeyecek.

Kaynaklar

• Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ/WHO EMRO), Afghanistan: Earthquakes in Herat Province, Health Situation Report No. 9, 17-19 Ekim 2023
• Associated Press haberleri, 8-12 Ekim 2023 (PBS NewsHour, NBC ve Arab News üzerinden): Abdul Wahid Rayan, Siddig Ibrahim, Jaime Nadal, Omid Haqjoo, Mir Agha, Abdul Shakor Samadi açıklamaları
• Al Jazeera, "Afghanistan earthquake death toll rises to 2,000: Taliban officials", 8 Ekim 2023
• Amerika'nın Sesi (VOA), "Afghan Officials Lower Earthquakes' Death Toll", 12 Ekim 2023; Aaj News (Reuters), 13 Ekim 2023
• Sınır Tanımayan Doktorlar (MSF), "Life after the earthquake in Herat, Afghanistan"
• 8am Media, köy köy kayıplar ve hayatta kalanların anlatımları, 9 Ekim 2023
• Radyo Özgür Avrupa (RFE/RL), UNICEF çağrısı, 15 Ocak 2024
• KabulNow, "Herat Earthquakes Survivors Struggle Without Basic Needs One Year On", Ekim 2024
• İngiliz Kızılhaçı, Afghanistan earthquakes 2023
• Vikipedi (İngilizce), 2023 Herat earthquakes (başlangıç kaynağı)