1752 Doğu Akdeniz Depremi: Tivoli'yi Trablus Sanan Kayıt

21 Temmuz 1752. Deprem kataloglarına göre bu yaz günü Osmanlı Suriyesi'nin kıyısında büyük bir deprem oluyor. Lazkiye ve Trablusşam'da limanlar, kamu binaları ve evler yıkılıyor, denizden dalga geliyor, 20 bin kişi ölüyor. ABD'nin resmî deprem veritabanında bu rakam bugün de duruyor. Ama rakamın kaynağına inildiğinde enkaz, tanık ya da mezar çıkmıyor. Karşımıza 1756'da Almanya'da basılmış bir kitaptaki tek bir cümle ve Roma yakınlarındaki Tivoli kasabasının adı çıkıyor.

Depremden önce: iki kıyı şehri

1750'lerde Doğu Akdeniz kıyısı Osmanlı yönetimindedir. Trablusşam, kıyıda Cübeyl'den Tarsus'a, içeride Humus ve Hama'ya uzanan Trablus eyaletinin merkezidir. Şehirde 17. ve 18. yüzyıl boyunca Fransız tüccarlar güçlüdür; liman Avrupa devletlerinin ticaret yarışının ortasındadır. Kuzeydeki Lazkiye ise 17. yüzyılın sonundan beri yerel Matarcı ailesinin elindedir. Tütün ticareti şehri hızla büyütür; İngiltere, Fransa ve İspanya burada konsolosluk açar. Yüzyılın ortasında Lazkiye, Trablus eyaletinin ikinci merkezi gibi çalışır.

Bu iki şehrin o yıllardaki hâlini bir İngiliz gezgin anlatır. Alexander Drummond, 1740'ların ortasında Thames adlı İngiliz gemisiyle Trablus açıklarında demirlidir ve mektuplarını oradan yazar. Ona göre şehir küçük, düzensiz ve sıradan yapılıdır; denizden iki mil içeridedir. Limanı kıyı boyunca dizilmiş altı kare kale korur. Çevresi portakal, limon, üzüm, incir, dut ve zeytin bahçeleriyle doludur; tepede eski bir kale vardır.

Drummond, 1746 tarihli bir mektubunda anlattığı gezide Lazkiye'ye de gider ve İngiliz konsolosu Purnell'in evinde kalır. Şehirde ona göre görülmeye değer tek eser, camiye çevrilmiş bir Roma takıdır. Takı çizerken çevresinde bir kalabalık toplanır. İnsanlar kâğıdın üzerinde binanın yavaş yavaş belirmesine şaşırır. Kılıcı ve kırmızı ceketi yüzünden ona "harika bir yeniçeri" derler. Drummond'un mektupları ve çizimleri 1754'te Londra'da kitap olarak basılır. Kitap, 1752'den birkaç yıl önceki Lazkiye ve Trablus'u gösterir.

21 Temmuz 1752: kataloglardaki deprem

ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi'nin (NOAA) önemli depremler veritabanında olay 1325 numarayla kayıtlıdır. Tarih 21 Temmuz 1752, yer "İsrail: Filistin; Suriye"dir. Şiddet VIII, ölü sayısı 20 bindir. Kayıtta merkez üssünün koordinatı ve büyüklük yoktur. Kaydın ilk dayanağı, Arap bölgesinin tarihsel depremselliği üzerine 1985'te Tokyo'daki bir toplantıya sunulmuş bir bildiridir. O bildirideki satır kısadır: Suriye, Filistin, 20 bin ölü, kuvvetli, VIII.

Aynı kurumun tsunami veritabanında olay daha da ayrıntılıdır. Orada yer Lazkiye'dir ve depremin büyüklüğü 7 olarak yazılır. Açıklama, Soloviev ve arkadaşlarının 2000'de yayımladığı Akdeniz tsunami kataloğundan gelir. Buna göre deprem Suriye kıyısında olur, liman yapıları belki tsunami dalgalarıyla zarar görür, en büyük hasar Lazkiye'dedir, Trablus'tan da haber gelir, kurbanların sayısı 20 bin civarındadır. NOAA bu tsunamiyi "şüpheli" olarak işaretler.

Bir başka katalog, sismolog Ari Ben-Menahem'in derlemesi, olayı tek satırla verir: Trablus ve Lazkiye'de yıkım, tsunami. Kâğıt üzerinde her şey yerindedir: tarih, şehirler, dalga, ölü sayısı. Eksik olan tek şey, 1752'de o kıyıda bunu gören birinin yazdığı bir satırdır.

Frankfurt, 1756: tek bir cümle

Hikâyenin başı Doğu Akdeniz'de değil, Almanya'dadır. 1756'da Frankfurt ve Leipzig'de Johann Friedrich Seyfart'ın "Algemeine Geschichte der Erdbeben" (Depremlerin Genel Tarihi) adlı kitabı basılır. Kitap, dünyanın dört bir yanından derlenmiş deprem haberlerini yıl yıl sıralar. Bugün Bavyera Devlet Kütüphanesi'ndeki nüshası dijital olarak okunabilir.

1752 bölümü İsveç, İngiltere, Norveç, Portekiz, Zakintos haberleriyle doludur. Sonra İtalya'ya geçilir. Seyfart, Roma ve çevresinde sarsıntıların sıklaştığını yazar. 13 Temmuz gecesi Urbino, Gubbio, Gualdo, Foligno ve Fabriano'da, 14'ünde de Roma'da güçlü sarsıntılar olur, ilk sayılan yerlerde bazı evler çöker. Hemen ardından şu cümle gelir: "Zu Tripoli empfande man am 21. auch ein Erdbeben." Yani: Tripoli'de de 21'inde bir deprem hissedildi. Bir sonraki cümle yine İtalya'dadır: Ağustos başında Spoleto'da bir deprem.

Cümlede yıkım, ölü ya da dalga yoktur. Hangi Tripoli olduğu bile yazmaz. Seyfart aynı kitabın başka bir yerinde Kuzey Afrika'daki Trablus'u "Berberistan'daki Tripoli" diye ayrıca belirtir; burada böyle bir açıklama yoktur. Cümle, İtalya'daki sarsıntıların ortasında, sanki o listenin bir parçasıymış gibi durur.

Tripoli mi, Tivoli mi?

Bu cümlenin izini, eski deprem kayıtlarını onlarca yıl boyunca tek tek kaynağına kadar takip eden Yunan asıllı sismolog Nicholas Ambraseys sürer. Ambraseys (1929-2012), Londra'daki Imperial College'da mühendislik sismolojisi profesörüdür. 2009'da Cambridge Üniversitesi Yayınları'ndan çıkan, Akdeniz ve Orta Doğu'nun 1900'e kadarki depremlerini inceleyen 947 sayfalık kitabında 1752 kaydına ayrı bir madde ayırır.

Ambraseys'e göre Seyfart'ın kaynağı, Paris'te yayımlanan Gazette de France'ın 19 Ağustos 1752 tarihli sayısıdır. Gazete Roma'dan gelen bir habere dayanarak 21 Temmuz 1752'de bir deprem olduğunu yazar. Ama depremin olduğu yer Tripoli değil, Tivoli'dir. Tivoli, Roma'nın yaklaşık 30 kilometre kuzeydoğusunda, Aniene nehrinin şelaleleri başında kurulmuş eski bir kasabadır. İki ad yazıda birbirine çok benzer. Seyfart haberi okurken Tivoli'yi Tripoli olarak yazar.

Seyfart'ın sayfası bu açıklamayla uyuşur. Cümleden önceki ve sonraki bütün yerler Roma'nın çevresindeki Orta İtalya kasabalarıdır. Haber Roma'dan gelmiştir ve Roma çevresindeki sarsıntıları anlatmaktadır. Yani 21 Temmuz 1752'de bir yer gerçekten sallanmıştır, ama o yer büyük olasılıkla Akdeniz'in öbür ucundaki bir İtalyan kasabasıdır. NOAA da Ambraseys'in değerlendirmesini kaydın altına ekler. Değerlendirmenin hükmü açıktır: bu olay sahtedir.

Bir cümleden yirmi bin ölüye

Tek cümlelik bir hissedilen deprem, yirmi bin ölülü bir felakete nasıl dönüşür? Ambraseys'in anlattığı zincir şöyledir. 1903'te Arvanitakis adlı bir yazar, Seyfart'ın Tripoli kaydını alır ve Doğu Akdeniz'de yıkıcı bir depreme dönüştürür. Sismolog August Sieberg 1932'de yayımladığı büyük derlemede olayı Suriye ve Filistin kıyılarına yerleştirir: kamu binaları ve evler yıkılır, özellikle limanlarda 20 bin kişi ölür. Bu anlatı 1952'de Amiran'ın Filistin deprem kataloğuna, 1968'de de Plassard ve Kogoj'un çalışmasına geçer.

Zincirin bir halkasında şüphe de not edilmiştir. Ambraseys 1962'de Doğu Akdeniz tsunamileri üzerine yayımladığı makalede olayı listesine alır, ama yanına kısa bir not düşer. Not, bilginin Sieberg'den geldiğini ve Sieberg'in hiçbir kaynak göstermediğini söyler; tsunaminin şiddetinin yanına da bir soru işareti koyar. Buna rağmen kayıt katalogdan kataloğa geçmeye devam eder. Lazkiye adı, tsunami ve büyüklük 7 gibi ayrıntılar da bu yolculukta eklenir. Seyfart'ın cümlesinde bunların hiçbiri yoktur.

20 bin rakamı bu yüzden abartılı bir tarihî tahmin bile sayılmaz. Ambraseys'in incelemesinde rakamı destekleyen çağdaş bir kayıt çıkmaz; rakam 20. yüzyıl kataloglarında görünür ve sonra kopyalanır. Ambraseys ayrıca Seyfart'ın Tripoli depreminin bir noktada 1759'daki gerçek Suriye-Filistin depremiyle ilişkilendirildiğini belirtir.

1759: gerçek felaket

1752'den yedi yıl sonra bölge gerçekten büyük bir yıkım yaşar. 30 Ekim 1759'da yaklaşık 6,6 büyüklüğündeki bir deprem Safed ve çevresini yıkar; Safed ve diğer yerleşimlerde 2 bin kişinin öldüğü hesaplanır. 25 Kasım akşamı gelen 7,4 büyüklüğündeki ikinci deprem Bekaa vadisindeki köyleri yerle bir eder. Hasar görülen şehirler arasında Nablus, Akka, Sur, Hama ve Trablus da vardır. Şam hasar görür, Baalbek'te Roma tapınağının ayakta kalan sütunlarından üçü devrilir.

Bu depremleri o günlerde yaşayanlar yazmıştır: Şamlı kronikçiler, Halep'teki İngiliz hekim Patrick Russell, Fransız gazetelerine ulaşan mektuplar. 1759 depremlerinin ölü sayısı da tartışmalıdır; NOAA'da kasım depremi için 30 bin yazılıdır. Ama orada tartışma, gerçek tanıkların verdiği farklı rakamlar üzerinedir. 1752'de ise tartışılacak bir tanık yoktur. Bu depremleri sitemizdeki 1759 Baalbek depremi yazısında ayrıntılı olarak anlatıyoruz.

Lazkiye'nin gerçek depremi: 1796

Lazkiye kıyısı gerçekten de deprem görmüş bir yerdir; yalnızca tarih başkadır. 26 Nisan 1796'da yaklaşık 6,8 büyüklüğünde bir deprem şehri vurur. Evlerin üçte biri yıkılır, geri kalanı hasar görür. Kuleler ve minareler çöker. Liman bölgesindeki tütün gümrük binası yıkılır ve içindeki 400 kişiyi öldürür. Şehrin 5 bin kişilik nüfusundan yaklaşık 1.500 kişi hayatını kaybeder.

Güneydeki Cebele'de de evlerin çoğu yıkılır, bir caminin minaresi çöker. Merkab ve Kadmus kaleleri tamamen yıkılır, şehirlerin dışındaki köylerde de pek çok çiftçi ölür. Sarsıntı Halep'ten Trablus ve Sayda'ya kadar hissedilir. 1752 kaydında anlatılan "Lazkiye'de büyük yıkım", bu gerçek depremin ayrıntılarına benzer. Ama 1796'nın kayıtları vardır; 1752'nin yoktur.

Neyi değiştirdi

1752 kaydı bir binayı yıkmaz, bir aileyi yasa boğmaz. Ama deprem kataloglarının nasıl oluştuğunu gösterir. 18. yüzyılda haberler gazeteden gazeteye, dilden dile aktarılır. Bir derleyici bir yer adını yanlış okur; Tivoli, Tripoli olur. 20. yüzyılda bilimsel kataloglar eski derlemeleri kaynak gösterir, ama çoğu zaman o derlemelerin dayandığı ilk metne dönmez. Her kopyada hikâyeye bir ayrıntı eklenir: önce yıkım, sonra limanlar, sonra 20 bin ölü, sonra tsunami, sonra büyüklük 7.

Ambraseys'in yaptığı iş tam da bu zinciri tersine yürümektir: her kaydın ilk tanığına kadar inmek. 1962'de Sieberg'in kaynak göstermediğini not eder; 2009'da Seyfart'ın sayfasını ve Gazette de France'ı yan yana koyarak kaydın nereden çıktığını gösterir. Aynı yöntemle 1759 gibi gerçek depremlerin de tanıkları tek tek ayrılır. Ambraseys'in kendi notu da modern katalogların bu depremi yazmayı sürdürdüğünü söyler.

Bugün

NOAA'nın veritabanında 1752 kaydı hâlâ yayındadır. Ölü sütununda 20 bin yazar; hemen altındaki açıklamada ise Ambraseys'in bu olayın sahte olduğunu söyleyen değerlendirmesi durur. Tsunami veritabanında da Lazkiye olayı "şüpheli" işaretiyle durur. Rakamla değerlendirme aynı sayfada yan yana kalır; hangisinin okunacağı okura bırakılır.

Lazkiye bugün Suriye'nin başlıca liman şehridir; 2023 tahminine göre nüfusu 700 bini geçer. Şehirde Roma döneminden kalan zafer takı hâlâ ayaktadır. Trablus, Lübnan'ın ikinci büyük şehridir; Drummond'un gemiden gördüğü tepedeki eski kale, bugün ülkenin en büyük Haçlı kalesi olarak bilinir. Tivoli ise Roma'nın yanı başında, şelaleleri ve Roma villalarıyla bilinen bir kasabadır. 21 Temmuz 1752'nin depremi büyük olasılıkla oradadır; Doğu Akdeniz'in 20 bin ölüsü ise kâğıt üzerinde kalır.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Significant Earthquake Database, olay 1325 (21 Temmuz 1752), açıklama ve kaynakçasıyla
• NOAA NCEI, Global Historical Tsunami Database, olay 446 (21 Temmuz 1752, Lazkiye); Soloviev ve diğerleri, Tsunamis in the Mediterranean Sea 2000 B.C.-2000 A.D. (2000) aktarımı
• Nicholas Ambraseys, Earthquakes in the Mediterranean and Middle East: A Multidisciplinary Study of Seismicity up to 1900, Cambridge University Press, 2009 (1752 maddesi, NOAA aktarımıyla)
• N. N. Ambraseys, "Data for the investigation of the seismic sea-waves in the eastern Mediterranean", Bulletin of the Seismological Society of America, 52 (4), 1962
• Johann Friedrich Seyfart, Algemeine Geschichte der Erdbeben, Frankfurt ve Leipzig, 1756 (Bavyera Devlet Kütüphanesi nüshası, 1752 bölümü)
• Alexander Drummond, Travels through Different Cities of Germany, Italy, Greece, and Several Parts of Asia, as far as the Banks of the Euphrates, Londra, 1754 (V. ve IX. mektuplar)
• S. A. Alsinawi, S. G. Baban, A. S. Issa, "Historical seismicity of the Arab region", IASPEI/UNESCO toplantısı, Tokyo, 1985 (NOAA aktarımı)
• Ben-Menahem deprem kataloğu, Doğu Akdeniz kıyısı bölümü (deadseaquake.info aktarımı)
• İngilizce Vikipedi: 1759 Near East earthquakes, 1796 Latakia earthquake, Latakia, Tripoli (Lebanon), Tripoli Eyalet, Tivoli (Lazio), Nicholas Ambraseys maddeleri