1007 Dinever Depremi: Zagros'ta On Altı Bin Mezar

Hicrî 398 yılının şaban ayı, yani 1008 baharı. Zagros dağlarının arasında, bugünkü Kirmanşah'ın kuzeydoğusunda Dinever adlı büyük bir şehir var: âlimler yetiştirmiş, kervan yollarının kavşağında kurulmuş, bir Kürt hanedanının elinde. Bir gece yer şiddetle sallanıyor. Evler çöküyor, toprak kayıyor, yarılan yerler insanları içine alıyor. Musullu tarihçi İbnü'l-Esîr, gömülen ölülerin on altı bin olduğunu, enkaz altında kalanların bu sayıya dahil olmadığını yazıyor. Ama bu depremin tarihi de ölü sayısı da kaynaktan kaynağa değişiyor.

Depremden önce

Dinever, eski Medya bölgesinin ortasında, Zagros'un iç kesimindeki bir ovada kurulmuş bir şehirdir. Tarihte ilk kez Selevkoslar döneminde kurulan bir şehir olarak anılır, ama daha eski olabilir. Sasaniler zamanında tahkimli bir merkezdir. 642'de Nihavend Savaşı'ndan sonra Araplar şehri alır; Emevî halifesi Muâviye döneminde adı Mâhü'l-Kûfe olur ve Cibâl bölgesinin iki idari biriminden biri sayılır.

Şehrin önemi konumundan gelir. Dinever, Cibâl'e girişin kapısıdır; Irak ovası ile İran yaylası arasındaki yolların kesiştiği yerdedir. Emevî ve Abbâsî dönemlerinde gelişir. 10. yüzyılda yaşamış Arap coğrafyacı İbn Havkal, Dinever'in Hemedan'dan yalnızca üçte bir oranında küçük olduğunu yazar. Şehir, edebiyatçı İbn Kuteybe'nin ve tarihçi Ebû Hanîfe ed-Dineverî'nin adlarına eklenen "Dineverî" nisbesiyle de bilinir. Şehir savaşlardan da nasibini alır: 931'de Ziyârî hükümdarı Merdâvîc Dinever'i yağmalar.

10. yüzyılın ikinci yarısında bölge, Berzikânî aşiretinden gelen Kürt Hasanveyhîler hanedanının elindedir. Hanedan, Bağdat'ı ve İran'ın büyük bölümünü yöneten Büveyhîlere bağlıdır ama geniş bir iç bağımsızlığa sahiptir. 1007-1008'de başta Bedr bin Hasanveyh vardır. Bedr, 998'de halifeden "Nâsırüddevle" unvanını almıştır. Dönemin yazarı Ebû Şücâ er-Rûzrâverî onu adaleti, dağ yollarını ve çarşıları geliştirmesi ve hac kervanlarını koruması için över; Bedr kendi adına para da bastırır. Hanedanın toprakları arasında Dinever, Nihavend, Esedâbâd, Burûcird ve Şâpûrhâst (bugünkü Hürremâbâd) vardır.

Ama Bedr'in son yılları sıkıntılıdır. Batıdaki rakip Kürt ailesi Annâzîlerle çatışmalar sürer; Hasanveyhîlere göre bu cepheden 1006-1007'de yeni saldırılar gelir. Bedr'in büyük oğlu Hilâl babasına karşı ayaklanır ve ancak Büveyhî hükümdarı Bahâüddevle'nin gönderdiği orduyla yenilir.

Dağın yarıldığı yıl

Dinever bir depremle ilk kez karşılaşmıyor. Mısırlı âlim Celâleddin es-Suyûtî'nin 15. yüzyılın sonunda derlediği deprem listesine göre, Hicrî 300 yılında, yani 912-913'te, Dinever'de bir dağ yarılır, altından bol su fışkırır ve birkaç köyü sular altında bırakır. Bugünkü bilim yazını bu olayı Mayıs 912'ye tarihlendirir ve Dinever'de ağır hasar ve can kaybına yol açtığını kabul eder.

Aynı derleme, bölgede başka depremler de sayar: Hicrî 345'te (956-957) Hemedan'da çok sayıda insanın öldüğü bir deprem, 347'de (958-959) Kum, Hulvan ve Cibâl'de pek çok can alan sarsıntılar. Dinever bu depremlerin tam ortasındaki bir şehirdir. Bugün jeologlar, bölgedeki büyük depremlerin çoğunu Zagros'u boydan boya kesen ve Farsçada "Zagros'un genç fayı" denen Ana Güncel Fay'a bağlar.

Şaban ayı, 398

Asıl felaket Hicrî 398 yılının şaban ayında gelir. Bu ay, Batı takvimiyle aşağı yukarı Nisan ortasından Mayıs başına kadar olan döneme denk gelir; Suyûtî çevirisinin editörü ayı 11 Nisan ile 9 Mayıs 1008 arasına yerleştirir. Deprem tarihçileri Nicholas Ambraseys ile Charles Melville'in İran depremleri kataloğuna dayanan Farsça kaynaklar, sarsıntının şabanın 16'sını pazara bağlayan gece olduğunu yazar. Bu da Nisan 1008'in son haftasına düşer.

Deprem gece gelir ve insanları evlerinde yakalar. Ambraseys ile Melville'e dayanan özetlere göre şehir baştan sona yıkılır. Yalnız binalar değil, yamaçlar da çöker: heyelanlar bazı yerleşimleri altına alır. Bilim yazını, deprem sırasında yerde açılan çatlakları da kaydeder ve bunların fay kırılmasıyla ilgili olabileceğini düşünür.

Olay, Irak'ta yazılan kroniklere geçer. Şam'da 14. yüzyılda yazan İbn Kesîr, olayı Bağdat'ın o yılki karışıklıklarının arasına yerleştirir: "Şabanda Dinever şiddetle sarsıldı" der, pek çok evin yıkıldığını ve halkın çok miktarda eşya ve malını yitirdiğini ekler.

On altı bin mezar

Ölü sayısını veren en eski kaynak, 1233'te ölen Musullu tarihçi İbnü'l-Esîr'in büyük tarihi el-Kâmil'dir. Al Jazeera'nın İslam dünyasında depremler üzerine yayımladığı bir incelemede aktarılan pasaja göre İbnü'l-Esîr, depremin evleri harap ettiğini ve halktan pek çok kişinin öldüğünü yazar; gömülenler on altı bin kişidir, enkazın altında kalanlar bu sayının dışındadır.

Bu cümle önemlidir. On altı bin, tahmin edilen bir toplam değil, gömülen ölülerin sayısı olarak verilir. Bulunamayanlar, toprağın ya da yıkıntıların altında kalanlar hesaba katılmaz. Suyûtî de aynı bilgiyi tekrarlar: Dinever'de on altı bin kişi yıkıntı altında ölmüştür, yerin yuttukları da cabası. Ambraseys ile Melville'e dayanan Farsça özetler bu ifadeyi "heyelanların altında kalanlar" olarak okur.

Okuduğumuz kaynaklar, ölülerin kim olduğunu, hangi mahallelerin, hangi camilerin çöktüğünü anlatmaz. Kurtarma çalışmalarına, Bedr bin Hasanveyh'in ya da Büveyhî yönetiminin yardım gönderip göndermediğine dair okuduğumuz kaynaklarda bir bilgi yok. Elimizdeki kayıtlar, çoğu olaydan yüzyıllar sonra, başka şehirlerde yazılmış birkaç cümleden ibaret.

Aynı yılın öbür felaketleri

Kronikçiler 398 yılını bir felaketler yılı olarak anlatır. İbn Kesîr'e göre o yıl rebîülâhir ayında Bağdat'a bir buçuk arşın kar yağar ve bir hafta erimez. Aynı kayıtta Dakûka, Tikrit ve Şîraz'da "kara bir rüzgâr" eser, evleri, hurma ve zeytin ağaçlarını yok eder, pek çok insan ölür. Şîraz'da bir sarsıntı olur ve denizde çok sayıda gemi batar.

Bu son bilgi kafa karıştırır, çünkü Şîraz denize kıyısı olan bir şehir değildir. Farsça kaynaklar bu olayı aynı yıl Basra Körfezi kıyısındaki liman şehri Sîrâf'ta olan, gemileri batıran ve bir tsunamiye işaret edebilen bir depremle açıklar. Suyûtî'nin Fransızca çevirisini yapan araştırmacı ise adın Suriye'deki Şeyzer olması gerektiğini ileri sürer. Hangi okumanın doğru olduğu bugün kesin değildir.

Tarihler ve rakamlar neden tutmuyor

Dinever depremi, uluslararası kataloglarda farklı biçimlerde yer alır. ABD'nin NOAA deprem veritabanı olayı 17 Eylül 1007 tarihiyle, 16 bin ölüyle ve "Dinever, Bağdat, Dicle-Tisfun" diye kaydeder; koordinatları ise Dinever'in değil, Bağdat yakınlarının koordinatlarıdır. Bu tarih, hesapladığımızda Hicrî 398 yılının ilk gününe, 1 muharreme denk geliyor. Büyük olasılıkla katalog yalnızca yılı çevirmiş, ayı hesaba katmamıştır. Şaban ayı ise 1008 baharıdır.

Ölü sayısında da fark vardır. Suyûtî'nin listesinin 1843'te Aloys Sprenger tarafından yapılan kısaltılmış İngilizce çevirisinde rakam on bindir; Fransızca çevirideki metin on altı bin der. Fark, büyük olasılıkla el yazmaları ya da çeviri arasındadır. İbnü'l-Esîr'in metni ve Ambraseys ile Melville'in kataloğu on altı bini verir. Bazı yeni Arapça yazılar depremi 1009'a koyar; oysa Hicrî 398 yılı Eylül 1008'de biter.

Ortaçağ rakamlarına temkinle bakmak gerekir. On altı bin, gömülenlerin sayısı olarak verildiği için bir sayım izlenimi yaratır, ama kimin saydığını ve nasıl saydığını bilmiyoruz. Yine de rakam, sonraki yüzyıllarda büyüyen bazı tarihî deprem sayılarından farklı olarak, olaydan iki yüzyıl sonra yazan İbnü'l-Esîr'den bu yana pek değişmemiştir.

Neyi değiştirdi

Kaynaklar, depremin Dinever'i kalıcı olarak bitirdiğini söylemez. Şehir yaşamayı sürdürür ve sonraki yüzyıllarda da kaynaklarda adı geçer. Hasanveyhî devleti ise depremden birkaç yıl sonra çöker: Bedr bin Hasanveyh 1014'te bir kale kuşatmasında kendi komutanlarınca öldürülür, toprakları Annâzîler ve Büveyhîler arasında paylaşılır. Okuduğumuz kaynaklarda bu çöküşün depremle bağlantısını kuran bir bilgi yok.

İbnü'l-Esîr'e göre 1172-1173'te Oğuz Türkmenlerinin Îve boyu Dinever'i yağmalar. 14. yüzyılda coğrafyacı Hamdullah Müstevfî, Dinever'i küçük bir kasaba olarak anlatır. Şehir, 14. yüzyılın sonunda Timur'un seferleri sırasında yıkılır ve bir daha kurulmaz. 1008 depremi, 931'deki Merdâvîc yağmasından Timur'a uzanan bu gerileme zincirinin halkalarından biridir; ama tek başına şehrin sonunu getirmez.

Bilim için önemi başkadır. 912 ve 1008 depremleri, Ana Güncel Fay'ın kuzeybatı kesiminde yüzyıllar önce büyük depremler üretildiğini gösteren nadir kayıtlardandır. Aynı fay, 1909'da yüzeyde 40 kilometreyi aşan bir kırılma bırakan 7,4 büyüklüğündeki Silâhur depremini, 1957'de de yaklaşık 2 bin kişinin öldüğü Farsinec depremini üretir.

Bugün

Dinever'den bugün geriye bir harabe alanı kaldı. Kalıntılar, Kirmanşah eyaletinin Sahne ilçesinde, Şir Han köyünün yakınında. Bölgenin adı yaşıyor: Sahne'ye bağlı Dinever bucağının merkezi Miyan Rahan, 2016 sayımında bucakta 16.344 kişi yaşıyordu. Yani depremde gömülen ölülerin sayısı, bugün bütün bucağın nüfusuna yakın.

Yer burada hâlâ sallanıyor. 2002'de Sahne ve Dinever çevresinde 5,2 ve 5,1 büyüklüğünde iki deprem can ve mal kaybına yol açtı. 2017'de Kirmanşah'ın batısında 7,3 büyüklüğündeki deprem Serpol-e Zahab'dan Kasr-ı Şirin'e geniş bir alanı yıktı. Bin yıl önce on altı bin mezarın kazıldığı ovada, depremler hâlâ bölge hayatının bir parçası.

Kaynaklar

• İbnü'l-Esîr, el-Kâmil fi't-Târîh, Hicrî 398 yılı (Ibrahim ed-Düveyrî, Al Jazeera Net, "İslam dünyası ve depremler" incelemesi, 2024, güncelleme 2025, içinde aktarıldığı biçimiyle)
• İbn Kesîr, el-Bidâye ve'n-Nihâye, XI. cilt, Hicrî 398 yılı (Arapça Vikikaynak metni)
• Celâleddin es-Suyûtî, Keşfü's-salsala an vasfi'z-zelzele; Nejjar (1973-1974) Fransızca çevirisi ve Sprenger (1843) İngilizce kısaltılmış çevirisi (deadseaquake.info derlemesi)
• Ambraseys, N. N. ve Melville, C. P. (1982). A History of Persian Earthquakes. Cambridge University Press (Farsça çevirisine dayanan Vikipedi özetleri aracılığıyla)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 316
• Bosworth, C. E. (1995). "Dīnavar", Encyclopædia Iranica (İngilizce Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• Vikipedi (İngilizce): Dinavar; Hasanwayhids; Badr ibn Hasanwayh; Dinavar District; 1957 Farsinaj earthquake
• Vikipedi (Farsça): 1008 (miladi); Gesl-e cavan-e Zagros (Zagros'un genç fayı); Kirmanşah eyaleti tarih kronolojisi