1183 Suriye-Antakya Depremi: Tanığı Olmayan 20 Bin Ölü

1183 yılı. Selahaddin Eyyubi'nin askerleri Halep'in önünde, Haçlı baronları hasta bir kralın çevresinde toplanıyor. Bugünkü deprem listelerinde bu yıl için ağır bir kayıt var: Şam, Antakya ve Trablus'ta 20 binden fazla ölü. Ama o yılı gün gün yazan tarihçilerin hiçbirinde böyle bir felaket yok. Bu yazı, bir depremin değil, bir kaydın izini sürüyor.

Depremden önce

12. yüzyılın sonunda Suriye kıyısı ile içerisi iki ayrı dünyadır. Kıyıda ve Asi vadisinin batısında Haçlıların kurduğu devletler vardır: kuzeyde Antakya Prinkepsliği'ni III. Bohemond, ortada Trablus Kontluğu'nu III. Raymond yönetir. Güneyde Kudüs Krallığı'nın tahtında cüzama yakalanmış genç kral IV. Baldwin oturur. İçeride Halep'ten Şam'a kadar uzanan şehirler, 1174'te ölen Nureddin'in mirası için çekişen ailelerin elindedir.

Bu toprakların taş duvarları yarım asırdır sarsıntıyla sınanmaktadır. 1138'de Halep çevresi yıkılmış, 1157'de Hama ile Şeyzer yerle bir olmuş, 29 Haziran 1170'te Halep'ten Trablus'a kadar surlar ve kaleler çökmüştür. Nureddin 1170'ten sonra Halep'e çifte sur yaptırmış, Hastane Şövalyeleri Hısnü'l-Ekrad'ı onarmıştır. Deprem araştırmacısı Nicholas Ambraseys bu yüzyılı, bölgede büyük depremlerin üst üste geldiği bir dönem olarak inceler.

Ambraseys'in 2004'teki çalışmasına göre bu dizinin son halkalarından biri 25 Şubat 1181'de gelir: Halep ve çevresindeki köyler ağır hasar görür, dağlarda kaya düşmeleri olmuş olabilir. Bu bilgiyi aktaran Mısırlı yazar Süyutî'nin farklı yazmaları olayı 1181 ya da 1182 yılına koyar.

Selahaddin Halep kapısında

1182 baharında siyaset hızlanır. Selahaddin 11 Mayıs 1182'de Mısır ordusunun yarısıyla Kahire'den Suriye'ye çıkar. Aynı ay Antakya'da Bohemond, Halep'in Zengî hükümdarı II. İmadeddin Zengî ile barış yapar. Trablus kontu Raymond ise 1182'nin sonunda Busra çevresine bir yağma akını düzenler. Selahaddin kasımda Musul'u kuşatır, ama Musul düşmez.

Mayıs 1183'te Selahaddin bu kez Halep'in önündedir. Şehir sağlam, savunucuları cesurdur; ama İmadeddin savaşmak yerine pazarlığı seçer. 1183 Haziran'ının 11'inde ya da 12'sinde (kaynaklar bir gün farkla verir) Halep'i Sincar, Nusaybin, Habur, Rakka ve Suruç karşılığında Selahaddin'e bırakır. Zengîlerin Suriye'deki son büyük kalesi böylece Eyyubilere geçer.

Haçlı tarafında aynı yıl kriz büyür. IV. Baldwin'in hastalığı ilerlemiştir; 1183'ten itibaren desteksiz yürüyemez, ellerini kullanamaz. 29 Eylül 1183'te Selahaddin Şeria'yı geçip Beysan'a girer; şehri boş bulur. Sonbaharda Bohemond, kralın krallığın yönetimini görüşmek için topladığı meclise katılır. 20 Kasım 1183'te kralın beş yaşındaki yeğeni V. Baldwin ortak kral olarak taç giyer. Selahaddin, Celile'ye yaptığı sonuçsuz seferin ardından Kerek kalesini kuşatır, ama gelen yardım ordusu karşısında çekilir. Yılın sonunda aynı kalede kralın kız kardeşi Isabella ile Toronlu Humphrey evlenir.

Bu olaylar hem Müslüman hem Haçlı kroniklerinde ayrıntısıyla anlatılır. Kim nereye yürüdü, hangi kale kime geçti, kim taç giydi: hepsinin bir tarihi vardır. Dönemin seyyahları da yoldadır: Endülüslü İbn Cübeyr, 3 Şubat 1183'te Gırnata'dan çıkıp Mekke'ye giden uzun bir yolculuğa başlar ve 1184'te Haçlı krallığından geçer.

Kayıttaki deprem

ABD'nin NOAA kurumunun Önemli Depremler Veritabanı, 430 numaralı kayıtta 1183 yılı için bir deprem tutar. Yer adı satırında Şam, Antakya ve Trablus vardır. Ölü sayısı 20 bindir; hasar "ağır" sınıfındadır. Ay ve gün yoktur, büyüklük yoktur, açıklama alanı boştur. Merkez üssü kaba bir noktaya, 34,5 kuzey enlemi ile 36,5 doğu boylamına, bugünkü Lübnan-Suriye sınırı yakınına konmuştur.

Kaydın dayandığı dört kaynak listelenir: Cinna Lomnitz'in 1974 tarihli kitabı, Münih Reasürans şirketinin 1998 tarihli doğal afetler haritası, John Milne'in 1911 tarihli yıkıcı depremler kataloğu ve Libya'daki 1963 Barce depremine dair bir makale. Hiçbiri 12. yüzyıla ait bir tanıklık değildir. Hepsi daha eski listelerden derlenmiş bilgileri taşır.

Bu tür kayıtlar internetteki deprem listelerine, ansiklopedilere ve "tarihin en ölümcül depremleri" sıralamalarına doğrudan geçer. 1183 Suriye depremi de böyle bir sayıyla, 20 binle, anılır.

İzi sürmek: Milne'den Mallet'e

Zincirin en eski halkası okunabilir durumdadır. İngiliz sismolog John Milne, kataloğunu 1911'de Portsmouth'taki British Association toplantısına sunar. Önsözünde listenin temelini Robert Mallet, Alexis Perrey ve Fuchs'un kataloglarından aldığı alıntılarla kurduğunu yazar. Her depremin yanına bir şiddet sınıfı (I, II, III) ve bilginin kimden alındığını gösteren bir kısaltma koyar.

1183 satırı kısadır: Suriye, Antakya, Şam, Trablus; 20 binden fazla kurban. Şiddet sınıfı III'tür; Milne bunu "kasabaları yıkan, bölgeleri harap eden" deprem olarak tanımlar. Kaynak kısaltması "M." harfidir, yani Mallet. Satırda ne bir tanık adı, ne yıkılan bir bina, ne de bir hükümdar vardır.

Aynı sayfada iki satır daha dikkat çeker. 1155 yılına "Antakya, Şam ve Trablus, 2 bin ölü" yazılmıştır. 1158 yılına ise "Malatya, Antakya, Trablus, Şam, Halep, 20 bin kişi öldü" yazılmıştır. NOAA'nın veritabanında bu üç satırın üçü de ayrı ayrı deprem olarak durur: 411 numara 1155, 416 numara 1158, 430 numara 1183. Şehir adları neredeyse aynıdır, sayılar tekrar eder.

Milne kendi önsözünde de dürüsttür: kataloğun hata ve eksiklerden arınmış olduğunun bir an bile düşünülmemesi gerektiğini, düzeltmeleri bekleyeceğini yazar. Bu uyarı, sayıların dünyayı dolaşmasını durdurmaz.

Tanıklar ne yazıyor

Bugünkü araştırmacılar bir depremi en eski kaynağına, olayı yaşayan ya da yakından duyan yazarlara kadar izler. 12. yüzyıl Suriye'si bu bakımdan zengindir: Şamlı İbnü'l-Kalânisî, Halepli İbnü'l-Adîm, Musullu İbnü'l-Esîr, Süryani Patrik Mihael, Sur Başpiskoposu Guillaume ve daha pek çoğu depremleri ayrıntısıyla yazmıştır. 1170 depreminde patriğin enkazdan çıkarılışı bile kayıtlıdır.

Ambraseys 2004'te bu yüzyılın depremlerini kaynak kaynak inceler: 1114, 1138, 1156-1159 dizisi, 1170 ve 1181 Halep depremi. Listesinde 1183'te Antakya, Şam ve Trablus'u yıkan bir deprem yoktur.

İtalyan INGV enstitüsünün Akdeniz depremleri kataloğu (Guidoboni ve Comastri'nin çalışmasına dayanan CFTI5Med) da aynı tabloyu verir. Katalogda Suriye, Lübnan ve Antakya için 29 Haziran 1170 depreminden sonraki ilk kayıt 20 Mayıs 1202 depremidir. Arada bu bölge için tek bir deprem yoktur.

Suriyeli araştırmacılar Sbeinati, Darawcheh ve Mouty'nin 2005'te yayımladığı Suriye tarihi depremler kataloğunda da 1183 diye bir deprem bulunmaz. Onlar 1182 yılı için güneyde ayrı bir olay kaydeder: Busra'da orta şiddette hasar, Yahudiye ve Nablus'ta hissedilen bir sarsıntı. Bir başka araştırmacı, Ben-Menahem, 1979'da bu depreme Cebel'ül-Arab bölgesinde 6,7 büyüklük biçmiştir. Ama Sbeinati ve ekibi bu kaydı en düşük güvenilirlik sınıfına koyar: bilgi eksik, kaynak zayıf. NOAA da bu olayı 428 numarayla, Busra ve Filistin adıyla ayrıca tutar.

Yani 1181-1182 yıllarında bölgede gerçekten deprem olmuş olabilir; Halep'te ya da güney Suriye'de. Ama bunların hiçbiri Antakya, Şam ve Trablus'u birlikte yıkan, 20 bin kişiyi öldüren bir felaket olarak anlatılmaz.

Yirmi bin sayısının izi

20 bin sayısı bölgenin deprem tarihinde başka bir yerde de geçer. İspanya'dan yola çıkan Yahudi gezgin Tudelalı Benjamin, seyahatnamesinde Trablus'u anlatırken şehrin "geçmiş yıllarda" bir depremde çöktüğünü ve 20 bin kadar kişinin öldüğünü yazar. Ambraseys bu kaydı 1157 depremiyle ilişkilendirir ve Müslüman yazarların Trablus'taki yıkımı abarttığını, kayıp sayılarının "çok şüpheli" olduğunu söyler.

Milne'in 1158 satırındaki 20 bin ile 1183 satırındaki "20 binden fazla" aynı kaynaktan mı geliyor? Bunu kesin olarak söylemek için Mallet'in 1183 satırının dayandığı eski yazarı bulmak gerekir; biz bu satırı göremedik. Ama örüntü tanıdıktır: aynı şehirler, aynı sayı, farklı yıllar.

Ambraseys aynı makalesinde bu tür bir hatanın nasıl doğduğuna dair çarpıcı bir örnek verir. 1170 Suriye depremini anlatan Latince bir yıllıkta "Syria" kelimesi yanlışlıkla "Styria" diye yazılmıştır. Böylece Avusturya'nın Steiermark bölgesine sahte bir büyük deprem yerleşmiş, bu hata fark edilmeden Mallet'in kataloğuna ve sonraki yazarlara geçmiştir. Hicri takvimin Miladi takvime çevrilmesinde bir iki yıllık kaymalar da, aynı depremin listelerde iki ayrı yılda görünmesine yol açabilir. 1170 depremi de NOAA'da 1169 yılına yazılmıştır.

Bu yüzden 1183 kaydı için dürüst cevap şudur: o yıl Antakya, Şam ve Trablus'u birlikte yıkan bir deprem çağdaş kaynaklarda bulunamamıştır. 20 bin rakamının dayanağı 19. yüzyıl kataloglarıdır ve büyük olasılıkla 1157 ya da 1170 depremlerinin bir yankısıdır. Kesin bir şey söylenemez, ama bu ölü sayısı tarihî bir gerçek olarak aktarılmamalıdır.

Neyi değiştirdi

1183 kaydı, deprem kataloglarının da bir tarihi olduğunu gösterir. 19. yüzyılda Mallet ve Perrey, eski yazarlardan derledikleri bilgilerle ilk büyük genel katalogları kurar. Milne bunları 1911'de birleştirir. 20. yüzyılda bu listeler sigorta haritalarına, ders kitaplarına ve veritabanlarına aktarılır. Her aktarımda kayıt biraz daha "kesin" görünür; oysa kaynağı hiç değişmemiştir.

Ambraseys, Guidoboni ve Suriyeli araştırmacılar gibi isimler ise yöntemi tersine çevirir: önce çağdaş tanığı bulmak, sonra depremi kabul etmek. Bu çalışma sayesinde 1138 Halep depremine yakıştırılan 230 bin ölü gibi rakamlar sorgulanır, sahte depremler katalogdan ayıklanır. Fay tehlikesini hesaplayan bilim insanları için bu ayrım hayati önemdedir: listede olmayan bir deprem, olmayan bir fay kırılması demektir.

Bugün

NOAA'nın veritabanında 1183 kaydı hâlâ duruyor ve pek çok liste onu oradan alıyor. Antakya, Şam ve Trablus ise o yüzyılın gerçek depremlerinin izlerini taşıyor. Trablus'ta Haçlıların kurduğu kale şehrin üzerinde yükseliyor. Halep Kalesi, Nureddin'in güçlendirdiği yerde duruyor; 6 Şubat 2023 depremlerinde yeniden hasar gördü. Antakya da aynı depremlerde ağır yıkım yaşadı ve yeniden kuruluyor. Sekiz yüz yıl sonra bile, hangi depremin gerçekten yaşandığını bilmek, bu şehirlerin gelecekte neyle karşılaşacağını anlamanın bir parçası.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıtlar 411 (1155), 416 (1158), 419 (1169), 428 (1182), 430 (1183) ve kaynak kayıtları 1002, 1051, 1055, 13975
• Milne, J. (1912). A Catalogue of Destructive Earthquakes, A.D. 7 to A.D. 1899. British Association, Portsmouth toplantısı (1911) raporu
• Ambraseys, N. N. (2004). The 12th century seismic paroxysm in the Middle East: a historical perspective. Annals of Geophysics, 47
• Sbeinati, M. R., Darawcheh, R. ve Mouty, M. (2005). The historical earthquakes of Syria: an analysis of large and moderate earthquakes from 1365 B.C. to 1900 A.D. Annals of Geophysics, 48
• INGV, CFTI5Med, Akdeniz bölgesi tarihî depremler kataloğu (Guidoboni ve Comastri 2005 temelli), deprem listesi ve 1170 Suriye-Lübnan kaydı
• Vikipedi (İngilizce): Saladin, Imad al-Din Zengi II, Bohemond III of Antioch, Raymond III, Count of Tripoli, Baldwin IV of Jerusalem, Zengid dynasty, Ibn Jubayr (başlangıç kaynağı)
• depremzedem.com, 1138 Halep, 1157 Hama ve 1170 Suriye depremleri yazıları (bağlam için)