1915 Avezzano Depremi: Kurutulmuş Gölün Kıyısında Yok Olan Kasaba

13 Ocak 1915, çarşamba sabahı. Orta İtalya'da, Apenin dağlarının arasında, kurutulmuş bir gölün yatağında kurulmuş tarlalar karla örtülü. Avezzano'da dükkânlar yeni açılıyor, çocuklar okula hazırlanıyor. Saat sekize birkaç dakika var. Yarım dakikalık bir sarsıntı, Marsica bölgesinde 30 binden fazla insanı öldürecek; Avezzano'da ayakta neredeyse tek bir ev kalacak. Avrupa savaştadır, İtalya da birkaç ay sonra savaşa girecektir.

Göl kuruyunca büyüyen kasaba

Avezzano, Abruzzo bölgesinde, Fucino Gölü'nün kıyısında kurulmuş eski bir kasabadır. Göl, İtalya yarımadasının en büyük göllerinden biridir; ortalama 155 kilometrekarelik bir alanı kaplar. Ama çıkışı olmayan bir göldür: suyu kimi yıl taşıp tarlaları basar, kimi yıl çekilip bataklık bırakır. Roma İmparatoru Claudius, MS 52'de dağın altından bir tünel açtırarak gölü kısmen boşaltmayı dener.

İşi bitiren, 19. yüzyılda Romalı banker Alessandro Torlonia olur. Kazılar 1854'te başlar, Roma tünelini genişleten yeni bir galeri ve yüzlerce kilometrelik kanallar yapılır. Gölün kuruduğu 1 Ekim 1878'de resmen ilan edilir. Eski göl yatağı verimli bir ovaya dönüşür. Avezzano bu toprakların merkezi olur; nüfusu hızla artar, tarımın yanında ticaret de canlanır. 1915'te kasabada 13 bin civarında insan yaşar.

Evlerin çoğu, harçsız ya da zayıf harçla örülmüş, irili ufaklı taşlardan yapılmıştır. Bölge sarsıntıya yabancı değildir; 1904'te Rosciolo merkezli, 5,7 büyüklüğünde bir deprem tarihî yapılara zarar vermiş ama kimseyi öldürmemiştir. Yine de bölge halkının hafızasında bu kadar yıkıcı bir deprem yoktur. Sismolog Alfonso Cavasino'ya göre ana sarsıntıdan önce halkı uyaracak bir öncü deprem de gelmez.

Sabah 07.52

İtalya Ulusal Jeofizik ve Volkanoloji Enstitüsü (INGV) depremin saatini 07.52.43 olarak verir. O sabah Tagliacozzo belediyesinin İçişleri Bakanlığına çektiği telgrafta ise saat 07.48 yazar. Kırılma, Fucino ovasının doğu kenarını sınırlayan normal faylarda olur; dönemin araştırmacıları yüzeyde fay izlerini haritalar. Büyüklük bugün 6,7 ile 7,0 arasında verilir. Avezzano, Gioia dei Marsi, San Benedetto dei Marsi ve Cappelle dei Marsi'de şiddet Mercalli ölçeğinin en üst basamaklarından XI'e ulaşır.

Sarsıntının süresi konusunda da kayıtlar ayrışır. Roma'daki gözlemevinin aletleri tek bir sarsıntının 22 ila 30 saniye sürdüğünü gösterir; bazı sonraki çalışmalar bir dakikayı aşan bir sarsıntıdan söz eder. Silone'yi anlatan yazılar ise "yarım dakika" der.

Deprem Po Ovası'ndan Basilicata'ya kadar hissedilir. Roma'da kiliselerde ve heykellerde hasar olur: San Giovanni in Laterano'da bir heykel düşer, Marcus Aurelius sütununda çatlaklar açılır. Roma'da ilk anda kimse sarsıntının yüz kilometre ötede bir kasabayı silip süpürdüğünü tahmin etmez.

Yerle bir olan Avezzano

Avezzano'da taş evler, adeta toza dönüşerek çöker. Sonradan bir Amerikan gazetesine yansıyan Roma haberleri, 1908 Messina depreminde büyük taş blokların enkaz altında boşluklar bıraktığını, Avezzano'da ise evlerin ufalandığını ve bu yüzden kurtarmanın çok daha zor olduğunu yazar.

Kasabanın tarihî merkezi tamamen yıkılır. San Bartolomeo kilisesi, Ruggeri tiyatrosu, tren istasyonu, jandarma kışlası, kız öğretmen okulu çöker. Orsini-Colonna kalesinden yalnızca zemin kat ve yan duvarların kalıntıları kalır. Ayakta kalan tek ev, Bolonyalı çimento ustası Cesare Palazzi'nin evidir; bugün duvarındaki levha onu depreme dayanan tek ev olarak anar.

Ölenler arasında belediye başkanı Bartolomeo Giffi, kaymakam De Petris ve emniyet görevlisi Angelo Di Salvia da vardır. Kız öğretmen okulunda ders veren genç matematikçi Maria Gramegna, annesiyle birlikte enkaz altında kalır. INGV kayıtlarına göre Avezzano'da ölenlerin sayısı 10 binin üzerindedir; Avezzano ve Cese köyü birlikte 10.700 kişi kaybeder. Amerikalı yazar E. V. Robinson 1915'te nüfusun yüzde 96'sının neredeyse aynı anda öldüğünü yazar; resmî kayıtlar yüzde 80'in üzerinde bir kayıptan söz eder.

Haber Roma'ya geç ulaşıyor

Telgraf hatları kopmuş, demiryolu ve yollar heyelan ve enkazla kapanmıştır. İlk haberler ciddi bir yıkımdan söz etmez. Felaketin büyüklüğü ancak saatler sonra, Sante Marie belediyesinin verdiği alarmla ve Stefani ajansının giderek ağırlaşan bültenleriyle anlaşılır. Başbakan Antonio Salandra'nın hükümeti bölgenin ne kadar geniş olduğunu kavramakta gecikir.

İngilizce Vikipedi'ye geçmiş bir anlatıya göre Roma, yerel yetkililerin haber vermekte ağırdan aldığını düşünür; bir belediye başkanının görevden alınacağı bile konuşulur. Tebligatı götürmek isteyenler, başkanın kasabasının halkının çoğuyla birlikte öldüğünü öğrenir.

Rakamlar günlerce birbirini tutmaz. 14 Ocak'ta Amerikan gazetelerine geçen Roma haberleri 12 bin, sonra 15 bin ölüden söz eder; yalnız Avezzano'da 11 bin kişinin öldüğünü yazar. Aynı gün Napoli'den gelen kısa bir haber ise Avezzano'daki yetkililerin ölü sayısının 2 bini geçmediğini söylediğini aktarır. Ertesi gün tahminler 25 bine çıkar. Dondurucu soğuk evsiz kalanların acısını artırır; Cappadocia'da insanlar karın üstünde kamp kurar.

Karda ve soğukta kurtarma

Resmî yardım ekipleri 13 Ocak akşamı yola çıkar ve bölgeye ancak ertesi sabah ulaşır. Ordunun istihkâm birlikleri kurtarmayı başlatır; Avezzano'da çalışmaları Kraliyet Komiseri Secondo Dezza yönetir. Asker, sivil ve Kızılhaç gönüllüsü 9 binden fazla kişi enkaz kaldırır, sahra hastaneleri kurar, yaralı taşır, yiyecek dağıtır.

Roma'dan gelen bir itfaiye ekibi Avezzano yıkıntılarında aralıksız 20 saat çalışır. Gazeteler, enkazdan bir kadın elinin göründüğünü, doktorun kadının yaşadığını söylediğini, kurtarıcıların saatlerce uğraşıp yalnızca bir kolu kurtarabildiğini ve sonunda kadının öldüğünü yazar. Cappelle yakınlarında enkaz altında doğum yapan bir kadın ise bebeğiyle birlikte sağ çıkarılır. Bir adam yıkılan bir ahırda tahıl ve suyla 25 gün yaşar ve kurtulur.

Artçı sarsıntılar insanları her seferinde sokağa koşturur. Rocca di Papa gözlemevi yalnızca ilk altı ayda 1.300 kadar artçı sarsıntı kaydeder. Kısa sürede enkazı dökecek yer kalmaz. Robinson'a göre kazı işi bir süre sonra düzensiz ve gönülsüz biçimde sürer. Salgını önlemek için ölülerin çoğu toplu mezarlara gömülür.

Pescina milletvekili Erminio Sipari, kurtarma zamanında gelseydi kurtulabilecek insanlar adına hükümete itiraz eder ve hemen yeniden yapılanma için kaynak ister.

Pescina'dan bir çocuk

Fucino ovasının doğusundaki Pescina, depremin en ağır vurduğu kasabalardan biridir. Kaynaklar burada ölenleri 3.500 ile 5 bin arasında verir; kasabanın nüfusunun çoğu ölür. Ölenler arasında, Secondino Tranquilli adlı on dört yaşındaki bir çocuğun annesi ve ağabeyi Domenico da vardır. Babasını 1911'de kaybetmiş olan Secondino, en küçük kardeşi Romolo ile birlikte hayatta kalır.

Secondino, ileride Ignazio Silone adıyla yazacak ve İtalya'nın en çok okunan yazarlarından biri olacaktır. Tarihçi Stanislao G. Pugliese'ye göre annesinin cesedini enkazdan kendisi çıkarır. Sonraki günleri anılarında anlatır: ölülerin çoğu hâlâ enkazın altındadır, yardım bir türlü düzene girmez, hayatta kalanlar yıkık evlerinin yanında derme çatma barınaklarda kışın ayazına, yeni sarsıntılara ve kurtlara karşı bekler. Ölü hayvanların ve insanların kokusuyla köylere inen kurtların uluması geceleri kimseyi uyutmaz.

Silone, 1965'te yayımlanan anı kitabı "Uscita di sicurezza"da (Acil Çıkış) depremi şöyle yorumlar: depremde zengin de yoksul da, okumuş da okumamış da, yönetenler de yönetilenler de ölür. Kitaptaki cümleyle: "Depremde doğa, yasanın sözle vaat edip uygulamada tutmadığı şeyi gerçekleştiriyordu: eşitliği." Ama korku geçtikten sonra, yazara göre felaket yolsuzluk için yeni fırsatlara dönüşür.

Depremzedelere yardım eden rahip Luigi Orione, Silone'yi ve arkadaşını San Remo'daki bir yatılı okula yerleştirir. Silone birkaç yıl sonra, deprem sonrası Marsica köylerinde yetkililerin yaptığı yolsuzlukları sosyalist gazete Avanti!'ye üç mektupla bildirir. Biyografi yazarı Richard W. B. Lewis'e göre deprem anısı Silone için, Dostoyevski'nin son anda kurşuna dizilmekten kurtulması gibi, hayatını belirleyen bir kırılmadır.

Yetimler, ölüler ve kral

Kral III. Vittorio Emanuele bölgeye gelir. Kral ve Kraliçe Elena, depremde kimsesiz kalan çocuklar için yardım başlatır. Yetimlerin çoğu Kraliçe Elena adını taşıyan ulusal himaye kuruluşuna teslim edilir ve yurtlara yerleştirilir. Luigi Orione ve Luigi Guanella gibi din adamları, Marsi Piskoposu Pio Marcello Bagnoli ile birlikte binlerce yetime sahip çıkar; Orione çocukları hayattaki akrabalarına ulaştırmaya çalışır.

İrlanda basınına yansıyan bir habere göre bölgedeki bir piskopos, piskoposluk bölgesinin bir mezarlığa döndüğünü söyler. Mucit Guglielmo Marconi ve tarihçi Gaetano Salvemini de yıkım bölgesine gelir. Yeni Zelandalı rahibe Suzanne Aubert, yaralılara bakan hemşireler arasındadır. Ağustosta yazdığı mektupta, depremzedelerin yerini artık cepheden gelen yaralı askerlerin aldığını, ama kadın ve çocuklarla dolu deprem koğuşlarının daha ağır bir manzara olduğunu anlatır.

Avrupa savaştadır. İngilizce kaynaklara göre İtalyan hükümeti bu yüzden dış yardım kabul etmez ve kurtarmayı ulusal imkânlarla yürütür. Birkaç ay sonra İtalya'ya karşı savaşacak olan Avusturya bile Dışişleri Bakanı Sidney Sonnino'ya resmî bir dayanışma mesajı gönderir.

Savaşın gölgesinde yeniden kuruluş

Depremden dört ay sonra, Mayıs 1915'te İtalya savaşa girer. Bölgedeki askerler erkenden cepheye çağrılır. Depremden kurtulan Marsicalı gençler de silah altına alınır; bunlardan 2 binden fazlası Isonzo ve Karst cephelerinde ölür.

Yeniden yapılanma 29 Nisan 1915 tarihli kraliyet kararnamesine göre yürür. Avezzano, eski merkezin biraz kuzeybatısında yeniden kurulur. Hükümet yıkık kasabada, Borgo Pineta'da, Birinci Dünya Savaşı'nın en büyük esir kamplarından birini kurar. Yaklaşık 15 bin Avusturya-Macaristan esiri ve Romen lejyonu askerleri kamu binaları, yollar, su sarnıçları yapar; Salviano Dağı'nı ağaçlandırır. Depremzedeler aylarca "depreme dayanıklı evcikler" denen tek katlı barakalarda yaşar; bunların bir kısmı bugün de ayaktadır.

Yıkık Avezzano o kadar harap durumdadır ki yönetmen Carmine Gallone'nin savaş filmi Sempre nel cor la Patria! burada çekilir; kasabanın kalıntıları cephe görüntüsü yerine kullanılır.

Kalkınma yavaştır. San Bartolomeo katedrali ancak 1942'de, farklı bir yerde yeniden açılır. Marsica'nın dağ köylerinin çoğu yeniden yapılanma için 1960'ları bekler. Silone, faşist dönemde yeniden yapılanma parasının yerel yöneticilerce kişisel çıkarlara harcandığından, dağ köylerinin kaderine terk edildiğinden yakınır. Albe Vecchia, Lecce Vecchio, Sperone Vecchio gibi eski köyler hiç onarılmaz; halk yakınlarda kurulan yeni köylere taşınır. 1944'te Müttefik bombardımanı, yeni kurulan Avezzano'nun yapılarının yüzde 70'ini bir kez daha yıkar.

Neyi değiştirdi

INGV'nin resmî sayımına göre deprem 30.519 kişiyi öldürür; bu rakam yaralanıp sonradan ölenleri içermez. Sismolog Cavasino toplamı 32.610 olarak hesaplar. 1693, 1783 ve 1908 (Messina) depremleriyle birlikte, İtalya'da 30 binden fazla can alan depremlerden biridir.

1915 depremi, sekiz yıl önce Messina'yı yaşamış genç İtalyan devletinin hâlâ hazırlıksız olduğunu gösterdi: haber saatler sonra alındı, yardım ertesi sabah geldi, enkazdaki pek çok kişi yardım gecikirken öldü. İtalya Krallığı, 8 Ağustos 1915'te kurtarmada çalışanlar için Avezzano Depremi Hizmet Madalyası'nı kurdu.

Edebiyat için de bir dönüm noktasıydı. Silone'nin Fontamara'sı ve sonraki romanları, depremin ve yeniden yapılanmanın adaletsizliğini yaşayan Marsica köylülerini dünyaya tanıttı. Benedetto Croce, Gabriele D'Annunzio ve Luigi Pirandello da depremi eserlerine taşıdı.

Bugün

Bugünkü Avezzano 40 bin civarında nüfusa sahip, Abruzzo'nun büyük şehirlerinden biri. Tarihî bir merkezi yok; evlerin çoğu iki katlı. Orsini-Colonna kalesi uzun yıllar terk edildikten sonra 1990'larda restore edildi ve modern sanat galerisi olarak açıldı. Depremin 50. yılında, 1965'te, yıkılan San Bartolomeo'nun çan kulesinin bir parçası anma için yeniden kuruldu; Salviano Dağı'nın eteğine bir anıt dikildi.

Fucino ovası bugün de bölgenin tarım ovası. Pescina'da, eski kasabanın deprem izlerini hâlâ taşıyan yukarı mahallesinde, San Berardo çan kulesinin dibinde Ignazio Silone'nin mezarı var; Silone, Fucino'yu uzaktan gören bu yere gömülmeyi vasiyet etmişti. 2015'teki yüzüncü yılda İtalyan postası özel pul, darphane gümüş hatıra parası çıkardı.

Kaynaklar

• Vikipedi (İtalyanca), Terremoto della Marsica del 1915; Avezzano; Pescina; Ignazio Silone; Lago Fucino (başlangıç kaynağı; INGV verileri ve Cavasino hesapları buradan)
• Vikipedi (İngilizce), 1915 Avezzano earthquake (E. V. Robinson 1915 aktarımları, Suzanne Aubert mektubu)
• The Morning Oregonian, 16 Ocak 1915 ve The Watchman and Southron (Sumter), 16 Ocak 1915: Roma, Napoli ve Paris çıkışlı ajans haberleri
• Century Ireland (RTÉ), "Earthquakes leave more than 30,000 dead in Italy", Ocak 1915 basınının derlemesi
• Ignazio Silone, Uscita di sicurezza (1965), La Voce di New York'un 25 Ağustos 2016 tarihli yazısında aktarıldığı biçimiyle
• Maria Serena Palieri, "Quando la terra trema...", l'Unità, 30 Nisan 2009 (R. W. B. Lewis'in Silone biyografisine dayanarak)
• Stanislao G. Pugliese, "Earthquake at the Door", History News Network
• Giorgia Guerrieri, "Ignazio Silone e Pescina", AATI
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı