1703 Norcia ve L'Aquila Depremleri: Ondokuz Günde Üç Yıkım

Ocak 1703. Orta İtalya'da Apenin Dağları'nın karla kaplı vadileri. Kuzeyde Norcia ve Cascia Papalık Devleti'ne, güneyde L'Aquila Napoli Krallığı'na bağlı. Ondokuz gün içinde üç büyük deprem bu sınır boyunca güneye doğru ilerliyor. Son sarsıntı 2 Şubat'ta, Mum Bayramı ayini için kiliselerin dolduğu saatte geliyor. Ölü sayısı için kataloglar 10 bin civarı der; NOAA'nın kaydında ise 40 bin yazar.

İki devletin sınırında

1703'te Orta İtalya'nın dağlık iç kesimi iki devlete bölünmüştür. Sibillini Dağları'nın eteğindeki Norcia ve Cascia, Spoleto ile Rieti Papalık Devleti'nin, yani Papa XI. Clemens'in toprağıdır. Norcia'da, papalığın bölgeyi yöneten valileri için yapılmış dört kuleli bir kale-konut, Castellina, kasabanın meydanına bakar. Sınırın güneyinde ise Abruzzo'nun başkenti L'Aquila vardır; şehir, İspanyol tacına bağlı Napoli Krallığı'nın parçasıdır ve bir genel vali tarafından yönetilir.

Bölge depremi tanır. L'Aquila 1461'de büyük bir sarsıntıyla yıkılmıştır. 17. yüzyıl boyunca Accumoli 1627'de, L'Aquila 1646'da, Montereale 1672'de sarsılır; 1639'daki Amatrice depremi yüzlerce can alır. Bu depremler ve bir veba salgını, L'Aquila'nın ve çevresindeki köylerin toparlanmasını zaten geciktirmektedir.

Yerin altında, kuzeybatı-güneydoğu yönünde uzanan bir dizi normal fay vardır. Apeninler'in bu bölümü milyonlarca yıldır yavaş yavaş gerilerek açılmaktadır. Norcia'nın altındaki fay sistemi ile L'Aquila'nın kuzeyindeki Monte Marine fayı, 1703'te sırayla kırılacak olan parçalardır.

Bir yıl süren uyarı

İtalyan araştırmacılara göre deprem fırtınası büyük olasılıkla 1702'nin başında, hafif sarsıntılarla başlar. Ekim 1702'de Norcia yakınında, Papalık Devleti ile Napoli Krallığı sınırında 5,1 büyüklüğünde bir deprem olur. Roma dahil bütün Orta İtalya'da hissedilir; kasabalardan Roma'ya hasarı anlatan mektuplar yağar. 14 Kasım 1702'de aynı büyüklükte bir deprem de Spello'da olur.

Norcia, ocak ayına bu sarsıntıların açtığı çatlaklarla girer. L'Aquila'da ise başka bir boşluk vardır: piskopos Ignacio de la Cerda 1702'de ölmüş, piskoposluk geçici olarak bir vekile bırakılmıştır.

14 Ocak akşamı

14 Ocak 1703 akşamı, kataloglara göre saat 18.00'den sonra, Norcia fay sisteminin üç parçası birlikte kırılır. İtalyan Vikipedisi'nin aktardığı tahmine göre sarsıntı yaklaşık 20 saniye sürer. Büyüklüğü kaynağa göre 6,7 ile 6,9 arasında verilir; merkez üssünde şiddet XI'dir, yani yerleşimlerin çoğu tamamen yıkılır. Bir buçuk saat kadar sonra şiddetli bir artçı gelir. Bugün yapılan kazılar, o gün yeryüzüne çıkan fay kırıklarını hâlâ gösterir.

Norcia'da Santa Maria Argentea katedrali yıkılır, Castellina ağır hasar görür. San Benedetto bazilikasının çan kulesinin üst kısmı çöker; kule sonradan daha alçak yapılır. Norcia ve çevresinde, 10.767 nüfus içinde yaklaşık 1.400 kişi ölür; bunların 800'ü kasabanın içindedir. Cascia neredeyse bütünüyle yerle bir olur: Palazzo Apostolico ve valinin konutu da yıkılanlar arasındadır, Avendita ve Maltignano kaleleri ortadan kalkar. Cascia bölgesinde 5.032 kişi içinde ölü sayısı 680 olarak verilir; kasabanın kendi kayıtları 700'ün üzerinde der.

Sınırın öteki yakasında da yıkım büyüktür. Montereale'de kasabada 230, çevre köylerle birlikte 800 kişi ölür. Leonessa çevresinde de 800 ölü sayılır; Collesecco, Pianezza, Piedelpoggio gibi köyler haritadan silinir. Accumoli, Amatrice, Antrodoco, Borbona ve Cittareale'de evler çöker. L'Aquila'da evler çatlar, birkaç kilisenin cephesi düşer, ama kimse ölmez. Ertesi gün şehirde bir tövbe alayı düzenlenir.

16 Ocak: ikinci darbe

İki gün sonra, 16 Ocak öğleden sonra, yer yine sallanır. Bu depremin ayrıntıları tartışmalıdır. Bazı tarihî kaynaklar böyle bir depremden hiç söz etmez; İtalya'nın Ulusal Jeofizik ve Volkanoloji Enstitüsü'nün (INGV) son çalışmaları ise o gün bir dizi şiddetli sarsıntı belirler. Büyüklük 6,0 ile 6,2 arasında, merkez Montereale-Cittareale çevresinde gösterilir. Sarsıntı Roma'da da hissedilir. L'Aquila'da, ilk depremde çatlayan Santa Maria di Roio ve San Pietro a Coppito kiliselerinin çan kuleleri bu kez yıkılır. Bu depremin ayrı bir ölü sayısı yoktur.

Roma'da korku

Yaklaşık 140 bin nüfuslu Roma, yıkımın merkezinden uzaktır; hasar Umbria vadilerindeki kadar ağır değildir, ama korku hızla yayılır. Papalık Devleti'nin başkentinde Papa XI. Clemens kiliselerin kapılarını evsizlere açtırır, yoksullara yiyecek dağıttırır, dua ayinleri ve alaylar düzenletir. Pek çok Romalı sarsıntıları göklerden gelen bir uyarı olarak yorumlar.

Roma'daki hasarın izi bugün resmî belgelerde sürülebilir. Amerika Sismoloji Derneği'nin dergisinde yayımlanan bir çalışma, papalık idaresinin binalar için düzenlediği "Lettere Patenti" adlı izin belgelerini inceler. Bunlardan biri, 16 Nisan 1703 tarihli, San Giovanni dei Fiorentini ile Banco di Santo Spirito arasındaki bir binanın hasarını kaydeder ve nedenini açıkça "terremoto", yani deprem diye yazar.

Mum Bayramı'nda L'Aquila

2 Şubat 1703, Katoliklerin Candelora dediği Mum Bayramı'dır. Kataloglar depremi 11.05 olarak verir; yerel güneş saatiyle öğleye doğrudur. L'Aquila'da halk ayin için kiliselerdedir. Merkez üssü şehrin yaklaşık 20 kilometre kuzeybatısında, Pizzoli yakınındadır. Monte Marine fayı kırılır, kırılma güneydoğuya, şehre doğru ilerler. Büyüklüğü 6,7, şiddeti X'dur. Dönemin belgeleri bu sarsıntıyı dalgalı bir hareket olarak anlatır; ocaktaki deprem ise daha çok yukarı aşağı sarsmıştır.

San Domenico kilisesinde genel komünyon ayini vardır. Tarihî kaynaklara göre içeride 800 kadar kişi bulunur. Çatının ahşap makasları çöker, tavan, transeptin bir kısmı ve apsis içeridekilerin üzerine iner. Bu tek kilisede 600 ile 800 arasında insan ölür; yalnızca Tesbih Şapeli ayakta kalır. Kuzeydeki Arischia köyünde de halk Mum Bayramı için kilisededir; köyde 350-400 kişi ölür, ölenlerin büyük bölümü kilisede can verir.

İtalyan kaynakları bir noktanın altını çizer: 1461 depreminde piskopos Amico Agnifili, kalabalığın kiliselerde toplanmasını önlemişti. 1703'te şehrin piskoposu yoktur ve böyle bir uyarı yapacak kimse çıkmaz.

Yerle bir olan şehir

L'Aquila'nın Romanesk ve Rönesans mirasının neredeyse tamamı yıkılır; şehir surları ayakta kalır. San Bernardino bazilikasından yalnızca koro, cephe ve yan duvarlar kalır. Santi Massimo e Giorgio katedralinden bir yan duvar kurtulur. San Pietro a Coppito'nun cephesi ve çan kulesi düşer, Santa Maria di Collemaggio'nun transepti çöker. Belediye kulesinin tepesi ve İspanyol kalesinin üst kısmı yıkılır; 99 Oluklu Çeşme de hasar görür.

Ölenler arasında şehrin yöneticisi de vardır: bir ay önce seçilen camerlengo Alessandro Cresi, ailesinin konağının enkazında kalır. Şehrin yönetimi geçici olarak Alessandro Quinzi'ye verilir.

Sarsıntılar 22 saat boyunca sürer. Kaynaklara göre bu sürede topraktan kötü kokular çıkar, kuyulardaki su yükselip kaynar gibi köpürür. 26 Şubat'a kadar 160 güçlü artçı sayılır. Monte Marine sırtında büyük bir heyelan olur, Aterno Nehri boyunca zemin sıvılaşır. Cittareale ve Pizzoli yakınında toprakta büyük yarıklar açılır; Cittareale'de yıkıma bir de yangın eklenir. Montereale ile Ville di Fano arasında dağdan fışkıran üç yeraltı suyu ovada bir göl oluşturur. Montereale ve 36 köyü, ocaktan kalan ne varsa, şubatta tamamen çöker. Leonessa için dönemin bir anlatımı, dört karıştan yüksek tek bir duvar bile kalmadığını yazar.

Deprem Venedik'ten Napoli'ye kadar hissedilir. Roma'da Kolezyum'un ikinci halkasından iki kemer düşer; taşları sonradan Tiber kıyısındaki Ripetta limanının yapımında kullanılır. Quirinale Sarayı ile San Lorenzo ve Aziz Petrus bazilikalarında hasar kaydedilir.

Kaç kişi öldü

1703 dizisinin ölü sayısı, depremlerin vurduğu alanlar üst üste bindiği için kesin olarak bilinemez. Aynı köy ocakta da şubatta da yıkıldığında, ölenlerin hangi depreme yazılacağı belirsizleşir.

Elde iki tür rakam vardır. Napoli genel valisinin elçisi Alfonso Uria de Llanos'un ayrıntılı raporu, L'Aquila ve çevresinde 7.694 ölü ve 1.136 yaralı sayar. Monsenyör Giovanni Andrea Lorenzani'nin mektubu şubat depremi için 6 binden fazla ölüden söz eder. L'Aquila şehrinin kendi kaybı 2.500 ile 3.000 arasındadır; bu, 8-10 bin kişilik nüfusun yaklaşık üçte biridir. Umbria tarafında 1.977 ölü sayılır. Bu hesapla bütün dizinin bilançosu 9.671 kişidir. İtalyan katalogları da 10 bin civarını verir. Tek tek depremler için tahminler ise geniş bir aralıkta dolaşır: ocak depremi için 6.240 ile 9.761, şubat depremi için 2.500 ile 5.000.

ABD'nin NOAA veri tabanı ise 14 Ocak 1703 kaydına toplam 40 bin ölü yazar ve 90'dan fazla yerleşimin kısmen ya da tamamen yıkıldığını, bunların 13'ünün Norcia bölgesinde olduğunu not eder. Bu rakam, yerinde yapılmış sayımlara dayanan İtalyan hesaplarının dört katıdır. Kayıtta bu rakamın nasıl hesaplandığı belirtilmez. Alanlar üst üste bindiği için aynı ölülerin birden fazla depreme yazılması kolaydır; L'Aquila'nın 1712'de ancak 2.684 kişilik bir şehir olduğu da düşünülünce, arşiv belgelerine dayanan 10 bin civarı rakam daha güvenilir görünür.

Napoli'den gelen marki

Depremden birkaç gün sonra Napoli'den Marco Garofalo, Rocca markisi, olağanüstü yetkili komiser olarak L'Aquila'ya gönderilir. Kurtarmayı örgütler, düzeni sağlar ve hayatta kalanları şehri tamamen terk etme düşüncesinden vazgeçirir. 12 ve 18 Şubat'ta iki emir çıkarılır: şehirde gece sokağa çıkma yasağı konur, yıkık binalardan ceset ve eşya çıkarmak için özel izin şartı getirilir.

Evsizler için Duomo Meydanı'nda 92 baraka yapılır; parası olağanüstü bir vergiyle karşılanır. Belediye meclisi de bu barakalardan birinde toplanır. Kasım 1703'te marki, depremzedeler için zararla orantılı bir vergi muafiyeti çıkarmayı başarır; L'Aquila'da vergi on yıl boyunca askıya alınır. Bu karar, şehrin ekonomisinin yeniden canlanması için hayati sayılır.

Papalık topraklarında toparlanma daha yavaştır. Rieti piskoposluğunda depremden bir yıl sonra hâlâ bin kadar kişi geçici barınaklarda yaşar, pek çok kilise geçici yapılara taşınmıştır. Kötü hijyen koşulları salgınlara yol açar.

Barok bir şehir

Acil işler önce evlere ve su kemerine yapılır; büyük anıtlar neredeyse iki yıl enkaz altında bekler. İlk anıtsal onarım, Agostiniani Sarayı, 1705'te başlar. L'Aquila'ya Roma'dan ve Lombardiya'dan mimarlar ve ustalar gelir: Giovan Battista Contini, Filippo Barigioni, Sebastiano Cipriani, Carlo Buratti, Francesco Fontana, Ferdinando Fuga. Çöken konakların yerinde yeni zengin ailelerin sarayları yükselir.

San Bernardino'nun yeniden yapımı 1707'de, Milano'dan gelen Visconti gibi ailelerin parasıyla başlar ve yaklaşık 1730'a kadar sürer; kubbe eskisinden alçak yapılır, Ferdinando Mosca altın yaldızlı ahşap tavanı 1723-1724'te işler. Sant'Agostino kilisesi elips planla 1725'te tamamlanır. Katedralin yeniden yapımı 1708'de başlar, kilise ancak 1780'de, kubbesiz ve cephesiz olarak açılır. San Domenico'nun taşıyıcı yapısı 1712'de tamamlanır. Yeniden doğuşun simgesi sayılan Anime Sante kilisesi 1713'te başlar, 1719'da kutsanır; kubbesini 1805'te Giuseppe Valadier ekler.

1712'de vergi muafiyeti sona ermeden yapılan sayımda L'Aquila'da yalnızca 2.684 kişi, 670 aile yaşamaktadır. Bunların 149'u dışarıdan, çoğu Milano'dan ve çevre köylerden gelmiştir.

Neyi değiştirdi

L'Aquila acısını kendi simgelerine işler. Şehrin tarihî renkleri olan beyaz ve kırmızı, bugünkü siyah ve yeşille değiştirilir: siyah yas, yeşil umut içindir. Depremlere karşı koruyucu sayılan Aziz Emidius'a bağlılık şehre gelir. L'Aquila karnavalı hâlâ Mum Bayramı'ndan önce başlamaz; 3 Şubat'ta açılır.

Bilim için 1703, birbirini tetikleyen depremlerin klasik örneklerinden biridir. Bazı sismologlara göre Norcia depremi Montereale fayına yük bindirmiş, o da L'Aquila fayını kırılmaya itmiştir; buna Coulomb gerilme aktarımı denir. Ondokuz günde yaklaşık 36 kilometre güneye ilerleyen dizi, Norcia ile L'Aquila arasındaki bilinen bütün aktif fayları harekete geçirmiştir. 2023'te yayımlanan bir paleosismoloji çalışması, Norcia fay sisteminin son 8 bin yılda büyüklüğü 7'ye yakın beş deprem ürettiğini gösterir.

Papalık Devleti için de bölge bitmeyen bir sorun olarak kalır. Norcia 1730'da ve 1859'da yeniden yıkılır. 1859'dan sonra papalık, Norcia'da üç kattan yüksek bina yapılmasını yasaklayan ve belirli malzeme ve teknikleri zorunlu tutan katı bir yapı yönetmeliği çıkarır.

Bugün

1703'ün açtığı yaralar bölgede tekrar tekrar kanadı. 30 Ekim 2016'da, aynı fay sisteminde 6,5 büyüklüğünde bir deprem San Benedetto bazilikasının nefini yıktı; ayakta yalnızca cephe kaldı. Bazilika aslına uygun malzemeyle ve depreme dayanıklı teknikle yeniden yapıldı, çalışmalar 30 Ekim 2025'te tamamlandı. L'Aquila'da 1703'ten sonra barok biçimde yeniden kurulan San Bernardino ve katedral, 2009 depreminde yeniden hasar gördü. 2009 L'Aquila ve 2016 Amatrice depremleri sitede ayrı yazılarda anlatılıyor.

L'Aquila'nın sokaklarında yürüyen biri bugün gördüğü barok cepheler, eliptik kiliseler ve büyük konakların çoğunun 1703 enkazının üzerinde yükseldiğini bilmeyebilir. Şehrin siyah-yeşil bayrağı ve 3 Şubat'ta başlayan karnavalı, o Mum Bayramı öğlesini her yıl hatırlatıyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 1157 (14 Ocak 1703, Orta Apeninler)
• Guidoboni ve diğ., Catalogue of Strong Earthquakes in Italy (461 BC – 1997) and Mediterranean Area (Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• Vikipedi (İngilizce), 1703 Apennine earthquakes; Norcia; Cascia; L'Aquila (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (İtalyanca), Terremoto dell'Aquila del 1703; Storia dell'Aquila; Montereale; Arischia; Cascia; Chiesa di San Domenico (L'Aquila); Basilica di San Bernardino; Colosseo (başlangıç kaynağı)
• Seismological Research Letters (DOI 10.1785/0220200046), Roma'daki 1703 hasarını kaydeden Lettere Patenti belgeleri üzerine çalışma (EurekAlert basın görseli ve açıklaması)
• Galli ve diğ. (2023), Paleoseismic evidence of five magnitude 7 earthquakes on the Norcia fault system in the past 8,000 years, Frontiers in Earth Science
• Trizio Editore, "The city of Rome in 1700" (Papa XI. Clemens'in Roma'daki önlemleri)