1920 Garfagnana Depremi: Toskana Dağlarında Yıkılan Köyler

7 Eylül 1920, salı sabahı. Toskana'nın kuzeyinde, Apuan Alpleri ile Apeninler arasındaki iki dağ vadisi, Garfagnana ve Lunigiana, güne erken başlamış. Erkeklerin çoğu tarlada, kadınlar ve çocuklar evde. Önceki öğleden sonra yer bir kez sallanmış, gece sessiz geçmiş. Saat 7.56'da gelen sarsıntı Fivizzano'yu, Villa Collemandina'yı ve Vigneta'yı yerle bir ediyor. Savaştan yeni çıkmış, grevlerle çalkalanan bir ülke, dağ köylerine ulaşmanın yolunu arıyor.

Depremden önce

Garfagnana, Serchio Nehri'nin yukarı vadisidir; Lunigiana ise Magra Nehri'nin vadisi. İkisi de Toskana'nın Liguria'ya ve Emilia'ya komşu dağlık köşesindedir. 1920'de bölge Lucca ve Massa illerine bağlıdır. Halkın çoğu çiftçidir; kestane kurutulur, tahıl ekilir, hayvan otlatılır. Massa ile Carrara'nın arkasındaki dağlarda mermer ocakları vardır. Yalnızca Lunigiana'daki 19 belediyede, 1911 sayımına göre 183 bin kişi, 300 kadar yerleşimde yaşar. Bunların çoğu dağın içinde, araba yolundan saatlerce uzak mezralardır.

Evler dayanıksızdır. Pek çok köyde duvarlar tuğla yerine yuvarlak dere taşlarıyla örülmüş, kötü harçla tutturulmuştur. Bölge sık sık küçük sarsıntılar yaşar ama son büyük deprem 1837'de Apuan Alpleri'nde olmuştur; yaklaşık 80 yıldır ağır bir yıkım görülmemiştir. Bazı evlerde 1916 sarsıntılarından kalma çatlaklar durmaktadır. Bir yıl önce, 1919'da, Floransa'nın kuzeyindeki Mugello'da da yıkıcı bir deprem olmuştur; oradaki bazı aileler hâlâ ahşap barakalarda yaşamaktadır.

İtalya Birinci Dünya Savaşı'ndan yorgun çıkmıştır. Lira değer kaybetmekte, fiyatlar artmakta, terhis olan askerler iş aramaktadır. Başbakan Giovanni Giolitti'dir. 1919-1920'ye "kızıl iki yıl" denir: Eylül 1920'de yarım milyon metal işçisi ülkenin fabrikalarını işgal etmiştir. Deprem tam bu günlerin ortasına düşecektir.

6 Eylül: uyarı sarsıntısı

6 Eylül pazartesi, saat 16.05'te kısa bir sarsıntı Massa'da, Fivizzano'da ve Villa Collemandina'da güçlü biçimde hissedilir. Bugünkü kataloglar büyüklüğünü 5,6 olarak verir. Massa Valisi De Berardinis, Roma'daki İçişleri Bakanlığı'na yaklaşık dört saniye süren sarsıntıyı bildirir; tek önemli zarar, kentte bir saçak düşmesi sonucu ağır yaralanan altı yaşında bir kız çocuğudur. Saat 22.30'da daha hafif bir sarsıntı gelir.

Bölge sarsıntılara alışkındır; halk sokağa çıkar, sonra çoğu evine dönüp yatar. Gece başka sarsıntı olmaz. Bazı köylerde, özellikle Villa Collemandina'da ise insanlar korkudan şafağa kadar dışarıda bekler ve ancak sabaha karşı evlerine girer. Floransa'daki Ximeniano Gözlemevi'nin müdürü Peder Alfani, gece boyunca hiç artçı gelmemesini olağan dışı bulur ve endişelenir.

Sabah 7.56

7 Eylül sabahı saat 7.56'da ana deprem gelir. İtalyan Sivil Koruma Dairesi'nin yayımladığı belge derlemesi büyüklüğü Mw 6,5, merkez üssündeki şiddeti Mercalli-Cancani-Sieberg ölçeğinde X olarak verir; ABD'nin NOAA kataloğu ise Ms 5,8 ile 6,3 arasında rakamlar aktarır. Merkez üssü Garfagnana'daki Villa Collemandina'nın altındadır. Yaklaşık 160 kilometrekarelik bir alan, Fivizzano'dan yukarı Garfagnana'ya kadar, yıkıcı sarsıntıya maruz kalır.

Peder Alfani'nin gözlemevinde, bir gün önce dört milimetreyi geçmeyen sismograf çizgileri bu kez kırk milimetreye çıkar. Sarsıntı Fransız Rivierası'ndan Marke ve Umbria'ya kadar hissedilir. Pistoia'da Vasari'nin yaptığı Madonna dell'Umiltà kilisesinin kubbesi çatlar; Viareggio'da bir kilise kısmen çöker; La Spezia'da bir fabrika bacası yıkılır. Massa hapishanesinde duvarlar zarar görünce 150 mahkûm hücrelerine dönmeyi reddeder.

Saatin şansı da vardır. Çiftçilerin çoğu gün doğarken tarlaya çıkmıştır. Mermer ocaklarındaki işçiler ise henüz ocaklara varmamıştır; sonraki yıllarda bir mühendislik raporu, işçiler ocakta olsaydı çok daha fazlasının öleceğini yazar. Evlerde kalanlar çoğunlukla kadınlar, çocuklar ve yaşlılardır; ölenlerin çoğu da onlardır. Garfagnana'da en ağır kaybı, o saatte hâlâ uyuyan yazlıkçı aileler verir.

"Fivizzano artık yok"

Lunigiana'nın en kalabalık kasabası Fivizzano, yüksek taş binalarıyla neredeyse tümüyle çöker. Bir muhabir kasabaya girince "Fivizzano artık yok" diye yazar: evlerin çoğu yıkılmış, ayakta kalanların yalnızca dış duvarları durmaktadır; sokaklar moloz yığınlarıyla kapanmıştır. Çıkarılan cesetler tanınmak için bir tarlaya yan yana dizilir.

Yıkım tuhaf bir düzen izler. Fivizzano'nun meydanında, cephesinde tek çatlak olmayan bir postane memurunun evi içeriden çökmüştür; sekiz kişilik aileden yalnızca bir genç kadın ve bir çocuk kurtulur. Belediye binasının kemerleri ise ayakta kalır. Casola belediyesine bağlı Vigneta tamamen yok olurken, çok yakınındaki Castiglioncello köyünde yalnızca birkaç çatlak ve devrilmiş bacalar görülür. Sonraki yıllarda araştırmacılar bu farkı köylerin üzerine kurulduğu zeminle açıklamaya çalışacaktır.

Garfagnana tarafında Villa Collemandina'nın kilisesinden yalnızca yarım bir cephe, çan kulesinden tek bir köşe kalır. Küçük belediye binası, içindeki minik tiyatroyla birlikte çöker; belediye sekreteri ve annesi ölür. Yaklaşık 700 nüfuslu köyde bir muhabirin saydığı ölü sayısı 26'dır; resmî liste 27 der. Yıkıntıların arasında bir duvarda kırmızı boyayla yazılmış "Yaşasın belediye başkanımız" yazısı okunmaktadır. Pieve Fosciana'da İngiltere'den yeni dönüp bir yakıt dükkânı açmış altı kişilik bir aile, çöken evlerinin altında kalır.

Kopuk teller, geç gelen haber

Deprem telgraf ve telefon tellerini koparır, direkleri kırar. Roma'ya giden ilk telgraflar sarsıntının şiddetini anlatır ama yıkımın boyutunu bilmez. Lucca Valisi Bodo saat 8'de il merkezinde kişisel zarar olmadığını, yalnızca birkaç baca düştüğünü yazar. Öğleden sonra 15.50'de, bu kez Castelnuovo Garfagnana'dan çektiği telgrafta ton değişir: felaket her an büyümekte, belediyelerde evler çökmüş, acil yardım gerekmektedir.

Massa Valisi öğleye doğru ilk ciddi bilgileri gönderir. Marina di Carrara'da kilisenin saçağı çökmüştür; valinin telgrafına göre bir kişi ölmüş, üç kişi yaralanmıştır. Bir gazete muhabiri ise ayin sırasında kilisenin tonozlarının çöktüğünü ve dört kişinin öldüğünü yazar; iki kaynak birbirini tutmaz. Carrara'daki bir mermer ocağında galeri tavanı çöker, dokuz işçi yaralanır. Fivizzano'dan doğrudan haber gelmez; yıkımı ilk duyuran, komşu La Spezia'dan gelen bilgilerdir.

Castelnuovo Garfagnana'da kaymakam Corinaldi ile belediye başkanı Vannugli meydanda oturup gelen haberleri toplar. Bir nakliye şirketi kamyonlarını verir; Misericordia ve Croce Verde gönüllüleri köylere gider, tıp öğrencileri doktorlara katılır. Hastane dolunca kasabada bulunan Santoni ve Gambarutti sirkinin büyük çadırı sahra hastanesine dönüştürülür. Fornaci di Barga'daki metal fabrikasında, kulesinde kızıl bayrak dalgalanan grevci işçiler de yardım kamyonları yollar.

Sassalbo'nun papazı, Castiglione'nin belediye başkanı

Fivizzano'ya bağlı dağ köyü Sassalbo tümüyle yıkılır; resmî listede 15 ölü vardır. Deprem anında kilisede iki rahip ayin yönetmektedir. Duvarlar çöker, rahiplerden biri ölür. Köyün papazı don Antonio Pirelli kurtulur; gazetecilere kilisenin tonozunun ikiye ayrılıp çöktüğünü, kendisinin nasıl dışarı çıktığını bilmediğini anlatır. Köylüler onun anlatmadığını tamamlar: papaz birkaç kişiyle enkaza girmiş, yemeden dinlenmeden yaralıları çıkarmıştır.

Bir muhabir, Sassalbo'dan gelen bir kamyonda kanlı bir battaniyeye sarılmış, bitkin bir adam görür. Yaralı mı diye sorar. Adam yaralı olmadığını, yalnızca görevini yaptığını söyler ve adını vermeden ağlamaya başlar. Yanındaki, ailesini yitirmiş bir kömürcü onun köyün papazı olduğunu söyler. Kaynaklar adını "Pirelli" ve "Pinelli" diye iki farklı biçimde yazar. Papaz sonunda güçten düşer ve bayılmış hâlde Fivizzano'ya taşınır.

Garfagnana'daki Castiglione'de kilisenin tonozu bir adamı öldürür; eski şehir surları ayakta kalırken yeni evler çöker. Belediye başkanı avukat Bibbi, enkazdan karısının ve iki küçük çocuğunun cesetlerinin çıkarılmasını izler, sonra başka göçükleri kazdırmaya devam eder. Vigneta'da La Spezia'dan gelen itfaiye gönüllüleri, üç katın döşemesi altında kalmış üç aylık bir bebeğe ulaşmak için iki saat çalışır. Artçılar sürdüğü ve duvarlar devrilmek üzere olduğu için arama durdurulur.

Denizciler, trenler, çadırlar

Yardımın ilk kolu denizden gelir. La Spezia Deniz Komutanlığı denizcileri, aralarında Cavour gemisinin tayfaları da var, Fivizzano'ya gönderir; enkaz kaldırır, ölüleri çıkarır. 7 Eylül akşamı La Spezia'dan barınak malzemesi taşıyan özel bir tren kalkar; 8 Eylül'de iki tren daha çadır, erzak, doktor, ilaç ve mühendis taşır. Aulla istasyonu dağıtım merkezi olur. Bir gece Soliera istasyonunda gönüllüler 1.000 çadır ve 1.000 battaniyeyi üç kamyona yükleyip sabahı beklemeden Fivizzano'ya taşır.

Floransa, Piacenza, Bologna ve Reggio Emilia'dan yaklaşık bin piyade ve istihkâm askeri gelir; Rimini belediyesinin itfaiye ekibi de bölgeye ulaşır. Ekipler aletlerini sırtlarında ya da katırlarla taşır, çünkü tren yolları yalnızca vadilerin girişine kadar uzanır. Dağıtımı her köyde doktor, papaz ve halkın seçtiği üç kişiden oluşan bir komisyon yapar. Yine de yetmez: Massa valisi her yerden yardım isteği alır, çadırlar tükenir. Bir gazete, çadır alamayanların açıkta uyumak zorunda kalacağını yazar.

İlk günlerin haberleri abartılıdır. Kimi gazeteler yüzlerce ölüden, "yerle bir olmuş" kasabalardan söz eder; sonra düzeltmeler gelir. Castelnuovo'nun yerle bir olduğu söylenmiştir ama kasaba neredeyse hasarsızdır. Fivizzano'dan yazan bir muhabir, ölülerin yüzlerce değil kırk kadar olduğunu not eder.

Kraliçe ve Kral bölgede

Kraliyet ailesi yazı yakındaki San Rossore malikânesinde geçirmektedir. 8 Eylül sabahı 9.30'da Kraliçe Elena, Prenses Mafalda ile Castelnuovo Garfagnana'ya varır. Belediye başkanından bilgi alıp Villa Collemandina'ya, Castiglione'ye ve Pieve Fosciana'ya gider. Bir köyde, karısını ve oğlunu yitirmiş, hâlâ enkazda yakınlarının cesetlerini arayan belediye başkanıyla konuşur. Ziyaret sırasında yeni bir sarsıntı hissedilir.

Aynı gün Kral III. Vittorio Emanuele, Tiren tarafındaki köyleri, Fivizzano'yu ve Collemandina'yı gezer. Başbakan Giolitti'ye telgraf çekip erzak ve barınak malzemesi gönderilmesini ister. Hükümet adına yardım işlerini Müsteşar Giovanni Bertini üstlenir. Senatör Lamberti, 8 Eylül akşamı Giolitti'ye, 1915 Marsica depremi için çıkarılan yasanın burada da uygulanacağının açıklanmasını önerir. 23 Eylül 1920'de 1315 sayılı kanun hükmünde kararname, Garfagnana ve Lunigiana için özel yardımlar getirir. Kraliçe 29 Eylül'de Veliaht Prens'le yeniden bölgeye gelir; en ağır kayıp veren bazı aileleri San Rossore'de ağırlamaktadır.

Sağanak ve baraka kışı

10 Eylül'de bölgeye şiddetli bir sağanak iner. Bir muhabir yukarı Garfagnana'da insanların iki saat boyunca açıkta yağmur altında kaldığını yazar; ordu binlerce çadırı Castelnuovo'ya göndermiştir ama onları köylere taşıyıp kuracak yeterli asker yoktur. Aynı muhabir, bir ay içinde dağları bir metre kar kaplayacağını, çadırların işe yaramayacağını, on binlerce baraka gerektiğini hatırlatır.

Lunigiana'daki İnşaat Dairesi'nin Kasım 1922 tarihli raporu yapılanları sayar. Halkın barınması için devlet 669 baraka, toplam 1.920 oda kurar; maliyeti 7,7 milyon liretir. Özel kişiler ve yardım komiteleri 121 baraka daha yapar; resmî daireler için 50 baraka kurulur. İlk kıştan sonra katranlı mukavva çatılar her yerde kiremitle değiştirilir. Barakaya sığmayanlar için 2.500'den fazla bina geçici olarak onarılır. Amerika'daki ve Arjantin'deki İtalyan göçmen dernekleri de para toplayıp gönderir.

Kaç kişi öldü?

İtalyan resmî kayıtlarına göre deprem 171 kişinin ölümüne, 650 kişinin yaralanmasına yol açar. En ağır kayıplar Fivizzano'da (30), Villa Collemandina'da (27), Minucciano'da (16), Sassalbo'da (15), Camporgiano'da (12) ve Pieve Fosciana'dadır (11). Pisa ilindeki Calcinaia'da bir, Modena ilinde üç kişi ölür. Binlerce aile evsiz kalır. 1922 tarihli mühendislik raporu yalnızca Lunigiana için 123 ölü ve 344 yaralı sayar.

ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi'nin (NOAA) kataloğu ise 1.400 ölü yazar ve depremi "Carrara depremi" olarak kaydeder. Aynı kaydın notlarında Carrara için ayrıca 556 ölüden söz eden bir kaynak geçer. Bu rakamlar arşiv belgeleriyle örtüşmez: valilerin telgrafları Carrara'da birkaç ölüden söz eder, köy köy yapılan sayımlar 171'de kalır. Yüksek rakam, ilk günlerin abartılı gazete haberlerinden ve sonradan karışan kayıtlardan geliyor olabilir. Bu yazıda resmî İtalyan rakamı esas alınmıştır.

Neyi değiştirdi

Yeniden yapılanma on yılı aşar. Para savaş sonrası enflasyonla erir; malzeme ve işçilik pahalıdır. 30 Haziran 1921'e kadar Lunigiana'da kalıcı olarak onarılan ev sayısı yalnızca 200 kadardır. 1922 baharında işler hızlanır ama mayıs ve haziranda para bittiği için neredeyse durur. Devletin İnşaat Dairesi bu bölgede imar planı yapmaz, depreme dayanıklı ev de inşa etmez; bunu ayrı bir kurum olan Ulusal Yapı Birliği üstlenir. İngilizce Vikipedi, Fivizzano'da plansız yeniden yapılaşmayı ve arsa spekülasyonunu da anlatır.

Bilim için deprem önemli bir örnek olur. Avrupa'daki pek çok istasyonun kaydı, ayrıntılı hasar belgeleri ve bol gazete haberi sayesinde, aynı sarsıntının yan yana köylerde neden bu kadar farklı yıkım yaptığı incelenir. Deprem, Toskana'da tarihte kaydedilen en güçlü ve 20. yüzyılda bölgede en çok can alan deprem olarak kalır. Deprem, ilk yardım hizmetlerini Bayındırlık Bakanlığı'na bağlayan Eylül 1919 tarihli kararnameden yalnızca bir yıl sonra gelir ve bu düzeni sahada sınar.

Bugün

Fivizzano bugün Medici dönemi meydanı ve çeşmesiyle yeniden kurulmuş bir dağ kasabasıdır. Villa Collemandina, Serchio vadisinin yamacında küçük bir belediye olarak yaşıyor; Sassalbo'nun taş evleri yeniden dağın yamacında. İtalyan yapı yönetmeliği bölgeyi dört sınıflı deprem ölçeğinde ikinci ve üçüncü sınıfta sayıyor; 1740 ile 2000 arasında Garfagnana'da 16 güçlü deprem kaydedildi. 2025'te, depremin 105. yılında, İtalyan Sivil Koruma Dairesi o günlerin telgraflarını, gazete haberlerini ve raporlarını tek bir kitapta topladı.

Kaynaklar

• Sergio Castenetto, Mirella Sebastiano (der.), Il terremoto della Garfagnana. 7 settembre 1920, İtalya Başbakanlık Sivil Koruma Dairesi, 2. baskı, 2025 (Devlet Merkez Arşivi telgrafları; La Nazione, Corriere della Sera, La Tribuna, Il Giornale d'Italia, La Stampa haberleri; Lunigiana İnşaat Dairesi'nin 28 Kasım 1922 raporu)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, 7 Eylül 1920 Carrara (Garfagnana) kaydı
• Vikipedi (İngilizce), 1920 Garfagnana earthquake (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (İtalyanca), Terremoto della Garfagnana e della Lunigiana del 1920 (başlangıç kaynağı)