115 Antakya Depremi: Pencereden Kaçan İmparator

Aralık 115. Roma İmparatoru Traianus, Part seferinin ortasında kışı Antakya'da geçiriyor. Şehir askerle, elçilerle, davası olanlarla, tüccarla dolu. 13 Aralık sabahı, horozlar öttükten sonra yer gürlüyor ve Antakya çöküyor. Ölen bir konsül, pencereden kaçan bir imparator, enkazın altında bebeğini sütüyle yaşatan bir kadın. Bu depremi bize anlatan Cassius Dio, ölenlerin sayısını "bulunamaz" diye niteliyor; bugün listelerde dolaşan 260 bin rakamı ise eski bir kaynağa dayanmıyor.

Depremden önce

Antakya, Asi Nehri'nin kıyısında, MÖ 300 yılında Büyük İskender'in komutanlarından I. Seleukos'un kurduğu bir şehirdir. MÖ 64'te Roma'nın eline geçer ve Suriye eyaletinin merkezi olur. MS 2. yüzyılın başında imparatorluğun doğudaki en büyük şehirlerinden biridir. Bazı yazarlar nüfusunu 500 bin civarında tahmin eder; ancak bu da modern bir tahmindir.

Şehir sağlam bir zeminde durmaz. Antakya, Ölü Deniz Fayı'nın kuzey ucu, Doğu Anadolu Fayı ve Kıbrıs Yayı'nın birbirine yaklaştığı karmaşık bir bölgededir; Amik Ovası'nın genç alüvyonları üzerine kuruludur. Son iki bin yılda altmıştan fazla önemli deprem yaşamıştır. Antakyalı tarihçi Malalas'a göre 115 depremi, şehri vuran üçüncü büyük felakettir.

114'te İmparator Traianus, Partların Ermenistan tahtına kendi adaylarını oturtmasını bahane ederek doğuya sefer açar. Ermenistan'ı Roma eyaleti yapar, ardından Kuzey Mezopotamya'ya ilerler. Seferin karargâhı Antakya'dır. Geleceğin imparatoru Hadrianus da seferde, imparatorun yanında görevli bir komutandır.

İmparatorun kışı

115 kışında Traianus Antakya'dadır. Depremi en ayrıntılı anlatan kaynak, yaklaşık bir yüzyıl sonra yazan Romalı senatör ve tarihçi Cassius Dio'dur. Dio'ya göre imparator şehirde kışladığı için Antakya her yandan gelen insanlarla dolmuştur: askerler, davası görülecekler, elçiler, iş için gelenler ve sadece şehri görmek isteyenler. Dio bu yüzden felaketten etkilenmeyen bir halk kalmadığını, Antakya'da Roma'nın bütün dünyasının zarar gördüğünü yazar.

Dio, depremden önce çok sayıda gök gürültülü fırtına ve uğursuz rüzgârlar olduğunu da not eder; ama kimsenin bunlardan bu kadar büyük bir kötülük çıkacağını beklemediğini ekler.

13 Aralık, horozlar öttükten sonra

Depremin tarihini Malalas verir: Antakya takviminde Apellaios ayı, 13 Aralık, pazartesi, horozlar öttükten sonra; Traianus'un doğuya gelişinden iki yıl sonra. Bugünkü takvimle bu, 13 Aralık 115 sabahının erken saatleridir. Malalas aynı gece Rodos'un da ikinci kez sarsıldığını yazar.

Dio'nun anlatımında önce ansızın büyük bir böğürtü, bir gürleme duyulur, ardından şiddetli bir sarsıntı gelir. Yer kabarır, binalar havaya sıçrar; bazıları yukarı fırlayıp parçalanarak düşer, bazıları deniz dalgasına kapılmış gibi bir o yana bir bu yana savrulup devrilir. Enkaz açık araziye kadar yayılır. Kırılan kirişlerin, kiremitlerin, taşların sesi korkunçtur; kalkan toz o kadar yoğundur ki kimse bir şey göremez, konuşamaz, duyamaz.

Evlerin dışında olanlar bile yaralanır. Dio'ya göre insanlar yerden kapılıp savrulur, uçurumdan düşer gibi yere çarpar; kimi sakat kalır, kimi ölür. Bazı ağaçlar kökleriyle birlikte havaya fırlar. Bugünkü tahminlere göre depremin büyüklüğü 7,5 civarında, en yüksek şiddeti XI'dir.

Pencereden kaçan imparator

Traianus, kaldığı odanın penceresinden dışarı çıkarak kurtulur. Dio bu kaçışı bir mucize gibi anlatır: insandan daha iri bir varlığın imparatora gelip onu dışarı çıkardığını, böylece yalnızca birkaç hafif yarayla kurtulduğunu yazar. Sarsıntılar günlerce sürdüğü için imparator bir süre açıkta, şehrin hipodromunda yaşar.

O yılın konsüllerinden Marcus Pedo Vergilianus aynı şansa sahip olmaz. Dio, yaralılar arasında kolunu ya da bacağını kaybedenleri, kafası kırılanları, kan kusanları sayar ve konsül Pedo'nun da kan kusanlardan biri olduğunu, hemen öldüğünü yazar. Roma'da yılın adını veren iki konsülden biri, bir depremde ölmüştür.

Hadrianus'un deprem anında nerede olduğu ise kaynaklarda açık değildir. Dio, deprem anlatısında onu anmaz. Modern yazarlar, Hadrianus'un 114'ten beri Suriye'de imparatorun yanında bulunduğunu ve depremi Antakya'da atlattığını kabul eder. Hadrianus'un izini süren tarih yazarı Carole Raddato, imparatoriçe Plotina'nın ve Hadrianus'un nasıl kurtulduğuna dair hiçbir şey anlatılmadığını, ama ikisinin de sağ kaldığını not eder.

Enkazın altında günler

Dio'ya göre evlerde kalıp ölenlerin sayısı bulunamayacak kadar çoktur. Pek çoğu düşen enkazın ağırlığıyla ölür, çoğu da yıkıntıların içinde havasız kalır. Bedeninin bir kısmı taşların ya da kirişlerin altında kalanlar en ağır acıyı çeker: Dio'nun deyişiyle ne yaşamaya devam edebilir ne de hemen ölebilirler.

Sarsıntılar gece gündüz günlerce sürer. Kirişlerin eğilip bir boşluk bıraktığı yerlerde ya da kemerli revakların altında sağ kalanların bir kısmı açlıktan ölür. Bir kısmı da gelen yeni sarsıntılarla, üzerine yüklenen binaların altında ezilir.

Sarsıntılar dindiğinde enkazın üzerine çıkan biri, hâlâ yaşayan bir kadın görür. Kadın yalnız değildir, yanında bebeği vardır. Kendi sütüyle hem kendini hem çocuğunu yaşatmıştır. Kadını ve bebeği çıkarıp kendilerine getirirler. Ardından öbür yığınları ararlar ama yaşayan kimseyi bulamazlar; yalnızca ölmüş annesinin göğsünü emen bir çocuk çıkar. Dio, cesetleri çıkardıkça insanların kendi kurtuluşlarına bile sevinemez olduklarını yazar.

Deprem şehrin üzerindeki dağı da sarsar. Dio'ya göre Kasios Dağı'nın, bugünkü Kel Dağı'nın, tepeleri öne eğilip kopacak ve şehrin üzerine düşecekmiş gibi görünür. Başka tepeler çöker, daha önce olmayan sular yüzeye çıkar, pek çok dere kaybolur.

Antakya'nın dışında

Dio, Antakya'nın tek kurban olmadığını, pek çok şehrin zarar gördüğünü söyler. Sonraki yazarlar Antakya'nın banliyösü Daphne'nin (bugünkü Harbiye) ve Apamea'nın ağır hasar gördüğünü, Beyrut'un da etkilendiğini yazar. Apamea'da sonradan başlayan büyük imparatorluk yapım işleri bu hasarın izi sayılır.

Depremin bir tsunami yarattığı ve Filistin kıyısındaki Kaisareia limanını yıktığı da sık tekrarlanır. Bu görüş, liman dışında bulunan yarım metrelik bir tsunami tortusunun tarihlendirilmesine dayanır. Ölü Deniz bölgesinin tarihî depremlerini derleyen katalog ise Antakya'ya bu kadar uzak bir yerdeki izlerin bu depreme bağlanmasını olası görmez; bu tortuların daha eski bir depremle ilgili olabileceğini yazar.

260 bin ölü: kimin rakamı?

115 Antakya depremi bugün pek çok listede 260 bin ölüyle yer alır. Ama depremi anlatan iki eski kaynak, Cassius Dio ve Malalas, bir sayı vermez. Dio'nun söylediği tek şey, ölenlerin sayısının bulunamayacak kadar çok olduğudur. Ölü Deniz deprem kataloğu da eski kaynakların "belirsiz sayıda" kurbandan söz ettiğini vurgular.

260 bin rakamını aktaran güncel yazılar da kaynağını belirtmez. Aynı yazılar Antakya'nın nüfusunu 500 bin civarında verir ve depremden sonra 400 binin altına düştüğünü söyler; bu da başka bir hesapla çelişir, çünkü 500 binden 260 bin eksilince geriye 240 bin kalır. Rakam, büyük olasılıkla eski bir kayda değil, sonraki dönemlerin tahminlerine dayanır. Gerçek ölü sayısı bilinmemektedir; kesin olan, imparatorun şehirde bulunduğu için olağandan kalabalık bir Antakya'nın çok büyük kayıp verdiğidir.

Tarih de tartışmalıdır. Malalas'ın verdiği 13 Aralık 115 bugün en çok kabul gören tarihtir; İtalyan ve İngiliz deprem katalogları da bunu kullanır. Tarihçi Anthony R. Birley ise depremin Ocak 115'te olduğunu düşünür. Orosius ve Süryani Mihael gibi sonraki yazarlar 110 yılı civarına tarihler verir, ama bunlar daha az güvenilir sayılır. Kesin olan, depremin Traianus'un Antakya'da bulunduğu 113-116 yılları arasında olduğudur.

Yeniden kurulan şehir

Malalas'a göre hayatta kalan Antakyalılar, Daphne'de bir sunak dikip üzerine sağ kalanların bunu kurtarıcıları Zeus'a adadığını yazarlar.

Traianus şehri yeniden kurmaya başlar. Malalas'ın sıraladığı işler arasında Ares tapınağının yanındaki Med Kapısı ve üzerine konan dişi kurt heykeli, bir hamam, Daphne'nin kaynaklarından su getiren bir su kemeri ve Antakya tiyatrosunun tamamlanması vardır. Traianus, şehrin koruyucu tanrıçası Tyche'nin, heykeltıraş Eutykhides'in ünlü eserinin yaldızlı bir kopyasını tiyatroya diktirir; bu, yeniden kuruluşun simgesi olur.

İşleri Hadrianus bitirir. Su kemerini tamamlar, Daphne kaynaklarında tiyatroya benzeyen bir su haznesi ve içinde kendi büyük heykelinin durduğu bir Nymphe tapınağı yaptırır. Bugün Antakya'da bulunmuş mozaiklerin neredeyse tamamı depremden sonraki döneme aittir; yani bugün müzede gördüğümüz Antakya, büyük ölçüde 115'ten sonra yeniden kurulan şehirdir.

Neyi değiştirdi

Traianus baharın başında, deprem yarası henüz kapanmadan, yeniden sefere çıkar. Dio'ya göre Nusaybin ormanlarında yapılmış sökülüp takılabilen tekneleri arabalarla Dicle'ye taşıtır, nehri geçer ve Babil'e kadar ilerler; sefer Part başkenti Ktesiphon'a ve Basra Körfezi'ne kadar uzanır. Ama arkasında isyanlar başlar; ele geçirilen topraklar elde tutulamaz. Traianus 117 yazında Roma'ya dönerken Kilikya'daki Selinus'ta ölür. Ardından imparator ilan edilen Hadrianus, o sırada Suriye valisi olarak Antakya'dadır; 11 Ağustos 117'de orada imparator ilan edilir.

Deprem, Roma tarihinin akışını değiştirebilirdi. Pencereden çıkamayan bir imparator, ya da enkaz altında kalan bir Hadrianus, iki yıl sonraki taht değişimini bambaşka yöne çevirebilirdi. Dio'nun ayrıntılı anlatımı, ayrıca, antik çağdan bize ulaşan en canlı deprem tasvirlerinden biridir: enkazda aç kalanlar, sütle yaşayan bebek, günlerce süren artçılar, bugünkü depremzedelerin anlattıklarından pek farklı değildir.

Bugün

Antakya, 115'ten sonra da defalarca yıkıldı: 526'da büyük bir depremle, 1872'de Amik depremiyle, 6 Şubat 2023'te Kahramanmaraş merkezli depremlerle. 2023'te şehrin tarihî dokusu bir kez daha ağır hasar gördü. Hatay Arkeoloji Müzesi'nde, 115 depreminden sonra kurulan Antakya ve Daphne'nin villalarından çıkan mozaikler sergileniyor. Kel Dağı, Dio'nun anlattığı gibi, hâlâ şehrin güneybatısında, denizin kıyısında yükseliyor.

Kaynaklar

• Cassius Dio, Roma Tarihi, LXVIII. kitap, 24-25. bölümler (E. Cary'nin İngilizce çevirisi, Loeb, LacusCurtius)
• Ioannes Malalas, Khronographia, XI. kitap, 8-9. bölümler (Jeffreys ve diğ. 1986 İngilizce çevirisinden aktarıldığı biçimiyle, deadseaquake.info)
• Guidoboni, E., Comastri, A. ve Traina, G. (1994). Catalogue of Ancient Earthquakes in the Mediterranean Area up to the 10th Century. ING-SGA.
• Ambraseys, N. N. (2009). Earthquakes in the Mediterranean and Middle East: A Multidisciplinary Study of Seismicity up to 1900.
• Earthquake Catalog of the Dead Sea (deadseaquake.info), Trajan Quake özet sayfası
• Raddato, C. (2016). The Antioch Earthquake in 115 CE. Following Hadrian / World History Encyclopedia.
• Imperium Romanum, Earthquake in Antioch in 115 CE
• Vikipedi (İngilizce), 115 Antioch earthquake, Trajan, Hadrian, Antioch maddeleri (başlangıç kaynağı)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı