2017 Kirmanşah Depremi: Çöken Devlet Konutları

12 Kasım 2017, pazar akşamı. İran'ın batısında, Irak sınırına birkaç kilometre uzaklıktaki Kürt kasabası Sarpol-e Zahab'da insanlar akşam yemeğinden kalkmış. Saat 21.00'den sonra yer birkaç kez hafifçe sallanıyor; bazı aileler kaygıyla sokağa çıkıyor. 21.48'de Zagros Dağları'nın altında 7,3 büyüklüğünde bir deprem kopuyor. O yılın dünyadaki en ölümcül depremi bu olacak. Sabah olduğunda kasabanın yeni yapılmış devlet konutlarının duvarları yere dökülmüş, eski evlerin bir kısmı ise ayakta duruyor. Bunun nedenini tartışmak aylar sürecek.

Depremden önce

Sarpol-e Zahab, Kirmanşah eyaletinde, Kasr-ı Şirin'e ve Irak sınırına yakın bir ilçe merkezidir. Halkı Kürt'tür. 2016 sayımında nüfusu 45.481'dir. Kasabanın yakınındaki kayalıklarda, eski Lullubi krallığından kalma Anubanini kabartması gibi taş oyma resimler vardır.

Kasabanın yakın tarihi savaşla doludur. 1980'de Saddam Hüseyin'in İran'a saldırısında Irak birliklerinin eline geçer; İran yedi ay sonra geri alır, ama kasaba sekiz yıl boyunca füze ve kimyasal silah saldırılarına açık bir cephe bölgesi olarak kalır. Savaştan sonra yeniden kurulur.

Kasabada yeni bloklar da yükselir: Mahmud Ahmedinejad'ın cumhurbaşkanlığı döneminde (2005-2013) dar gelirliler için başlattığı "Mehr" (şefkat) konut projesi. Bu programla İran genelinde yaklaşık 2 milyon konut yapılır. Eleştirmenler daha o zaman ucuz malzemeyle, aceleyle yapılan bu blokların bir afette tehlike yaratacağını söyler; bazılarına yol ve su bile götürülmemiştir.

Bölge, Arap levhasının Avrasya'ya yılda yaklaşık 26 milimetre yaklaştığı çarpışma kuşağının, Zagros kıvrım ve bindirme kuşağının içindedir. Burada son güçlü deprem, Ocak 1967'deki 6,1 büyüklüğündeki sarsıntıdır.

Pazar gecesi, 21.48

İran Sismoloji Merkezi'nin başkanına göre ana depremden önce, saat 21.00 ile 21.48 arasında birkaç öncü sarsıntı olur; en büyüğü 4,5'tir. Bu sarsıntılar bazı insanları evlerinden çıkarır. Sonradan yapılan değerlendirmelerde, bunun can kaybını azaltan etkenlerden biri olduğu söylenir.

Ana deprem İran saatiyle 21.48'de, Irak saatiyle 21.18'de gelir. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) büyüklüğü 7,3, Uluslararası Sismoloji Merkezi 7,4 olarak verir. Merkez üssü, nüfusu bin beş yüz kadar olan Ezgele kasabasının yakınındadır; Iraklı Kürt şehri Halepçe'nin 30 kilometre kadar güneybatısında. Odak derinliği için kaynaklar farklı rakamlar verir: İran tarafı 11 kilometre, NOAA kataloğu 19 kilometre der.

Sarsıntı Bağdat'ta, Kuveyt'te, Türkiye'nin güneydoğusunda, hatta İsrail'de hissedilir. Sarpol-e Zahab'da elektrik, su, telefon ve cep telefonu hatları bir anda kesilir. Kasabanın tek hastanesi ağır hasar görür. Kuzeydeki İslamabad-ı Garb'da yedi ay önce açılmış hastane de yıkılır.

Kırk dokuz yaşındaki ev hanımı Kokab Fard, Arab News'te yer alan haberde kaçışını kısaca anlatır: "Dışarı çıkmayı başardığım anda bina çöktü." Al Jazeera'ya konuşan Fatma adlı bir kadın, çöken apartmanın üçüncü katından kaçtığını, evini ve bütün eşyasını kaybettiğini söyler.

Sınırın öte yanı: Halepçe ve Derbendihan

Deprem sınırın iki yakasını birlikte sarsar. Irak'ın Kürdistan Bölgesi'nde en ağır hasar Derbendihan, Halepçe, Kelar ve Hanekin çevresindedir. Loqman Hussein adlı bir adam aynı haberde, önce elektriğin gittiğini, ardından güçlü bir sarsıntı hissedip ailesiyle evden fırladığını anlatır. Otuz dört yaşındaki Nizar Abdullah, komşusunun çöken evini gösterir: içeride sekiz kişi vardır; anne ve çocuklarından biri ölü çıkarılır.

Derbendihan Barajı'nın dolusavağına heyelanla kaya ve toprak yığılır. Yetkililer barajın yıkılabileceği korkusuyla çevreyi boşaltır, ancak gövdede büyük bir çatlak çıkmaz. Irak tarafında ölü sayısı ilk günlerde 7 olarak açıklanır, sonra 10'a çıkar; 500'den fazla kişi yaralanır, 2.000'den fazla ev hasar görür. Yassin Qassem adlı bir Derbendihanlı, "Kürdüz ama aynı zamanda Iraklıyız" diyerek Bağdat hükümetinden yardım ister.

İlk gece

Gece karanlığında kasabada kurtarma işini önce halk ve oradaki askerler yapar. Sarpol-e Zahab'da kışlası bulunan İran ordusu kasabanın, Devrim Muhafızları ise çevre köylerin sorumluluğunu üstlenir. Yaklaşık 300 yaralı, kasabadaki Ebuzer kışlasına taşınıp ilk tedaviyi orada görür. Bölgeye yüzlerce ambulans ve onlarca ordu helikopteri gönderilir. Heyelanlar dağ yollarını kapattığı için ekipler bazı köylere geç ulaşır.

İran Kızılayı gönüllüsü Ali Sadeghi o saatleri Al Jazeera'ya "tam bir kaos" diye anlatır: evlerin çoğu yıkılmış, insanlar tuğla ve moloz altında kalmıştır. Bölgenin dağ köylerinde yapılar çoğunlukla kerpiç ve taştır; Devrim Muhafızları komutanı Tümgeneral Muhammed Ali Caferi, topraktan yapılmış eski evlerin tamamen yıkıldığını söyler.

Pazartesi: gerçek tablo

13 Kasım sabahı ölü sayısı her saat yükselir. İlk açıklamalarda 407 olan rakam ertesi gün 450'yi geçer; resmî haber ajansı IRNA iki gün sonra 530 ölüden söz eder. Sarpol-e Zahab ve Ezgele bölgesi, İran'daki ölülerin yarısından fazlasını verir.

Moloz altından canlı kurtarılanlar da vardır. Pazartesi günü Sarpol-e Zahab'da bir kadın ve bebeği enkazdan sağ çıkarılır. Ama yardım her yere aynı hızla gitmez. Tahran merkezli bir devlet haber kuruluşunun muhabiri, depremden neredeyse 24 saat sonra ulaştığı Kuyek köylerinde hiçbir yardımın gelmediğini yazar. Köylüler ekibi doktor sanıp koşar; ilaç, yiyecek, mama ve su isterler. Kırık kollu, kırık bacaklı insanlar soğukta battaniyesiz, sobasız beklemektedir.

Caferi'ye göre insanların ilk ihtiyacı çadır, su ve yiyecektir. Dini lider Ayetullah Ali Hamaney bütün kurumlara ellerindeki her imkânı seferber etme talimatı verir. Hükümet 14 Kasım'ı ulusal yas günü ilan eder. Kızılay ilk günlerde 22 bin çadır ve 52 bin battaniye dağıtır. Bölge milletvekili Haşmetullah Felahatpişe yine de çadırların yetmediğini söyler.

Yardım teklifi ilk Türkiye'den gelir: AFAD, 92 kişilik bir arama kurtarma ekibini, 4 bin çadırı ve 7 bin battaniyeyi hazır tuttuğunu açıklar. Avrupa Birliği ve İtalya da yardım gönderir. Dışişleri Bakanı Muhammed Cevad Zarif ise teşekkür edip ülkesinin şimdilik kendi imkânlarıyla durumu idare edebileceğini yazar.

Çöken Mehr blokları

Sarpol-e Zahab'da gelen ilk fotoğraflarda aynı görüntü tekrarlanır: Mehr projesinin çok katlı bloklarında dış duvarlar dökülmüş, odalar açıkta kalmış, kat döşemeleri sarkmıştır. Hemen yanındaki eski ya da özel yapılmış evler ise daha az hasarlıdır. Mehr dairesinde oturan 42 yaşındaki Firdevs Şahbazi, Associated Press'in haberinde çevredeki binaların özel yapıldığı için o kadar zarar görmediğini söyler.

İran milletvekillerinin ve ajansların aktardığına göre bloklarda beton kalitesi düşüktür, ustalık eksiktir. İran Mühendisler Odası Başkanı Hasan Kurbanhani, Mehr konutlarında odanın hiçbir denetimi olmadığını ve hiçbir denetçi mühendis atanmadığını açıklar. İslamabad-ı Garb'da ise uzmanlara göre üç bin Mehr dairesinin tek biri bile sağlam kalmaz.

Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani 14 Kasım salı günü Sarpol-e Zahab'a gelir. "Bu bütün İranlıların acısıdır" der. Ardından Mehr binalarına döner: bu binalardaki kusur ve eksikliklerin soruşturulacağını, sorumluların bulunup halka açıklanacağını söyler. Ona göre halkın kendi yaptığı evlerde tek bir pencere bile kırılmamışken devletin binaları çökmüştür; bu da yapımda yolsuzluk olduğunun işaretidir. Ruhani, evini kaybedenlere nakit yardım ve kredi sözü verir; Al Jazeera'ya göre bölgede 30 bin konut yapılacağını açıklar.

Ahmedinejad cephesi suçlamaları reddeder. Eski cumhurbaşkanının Telegram kanalı bunları "medya iftirası" diye niteler; danışmanı Ali Ekber Cevanfikr ise Mehr'e karşı propagandanın Ruhani hükümetinin beceriksizliğini örtmek için yapıldığını yazar.

Rakamlar neden tutmuyor

Mehr tartışması ölü sayısına da yansır. Vali yardımcısı önce Mehr konutlarında 100 kişinin öldüğünü söyler, sonra bunun "kendi sahibinin yaptırdığı" Mehr binalarına ait olduğunu, devletin doğrudan yaptığı bloklarda yalnız 2 kişinin öldüğünü açıklar. Kirmanşah milletvekili Ahmed Safari ise yalnız Sarpol-e Zahab'daki Mehr konutlarında 250'den fazla kişinin öldüğünü, bir sokakta 70'ten fazla ölü olduğunu, toplam rakamın binin üzerinde olabileceğini savunur.

Eyalet adli tıp sözcüsü Muhammed Ali Münşizade, uzak köylerde aileleri tarafından kayda geçmeden gömülen 150 kadar ölü daha olabileceğini söyler. İran'ın kesinleşmiş resmî rakamı 620 ölü, 9.388 yaralıdır. NOAA kataloğu Irak'la birlikte toplamı 630 olarak verir. Kirmanşah'ta 7 şehir ve 1.930 köy hasar görür. Konut kaybında da iki rakam vardır: Konut Vakfı 12 bin konutun tamamen yıkıldığını, 15 bininin onarım gerektirdiğini söyler; Kirmanşah Valisi Hüşeng Bazvend ise yıkılan konut sayısını 18 bin, ağır hasarlıları 50 bin olarak verir. Yaklaşık 70 bin kişi evsiz kalır.

Kirmanşah sosyal hizmetler kurumuna göre depremde 91 çocuk annesini, babasını ya da ikisini birden kaybeder: 31'inin annesi, 47'sinin babası, 13'ünün hem annesi hem babası ölmüştür.

Hamaney bölgede

Dini lider Hamaney 20 Kasım pazartesi sabahı erkenden Sarpol-e Zahab'a gelir ve depremzede ailelerle görüşür. Kalabalığa, her birinin yüreğindeki acıyı kendisinin de hissettiğini, onların arasına daha iyi bir zamanda gelmek istediğini söyler. Kurtarma çalışmalarını över ama yardımın insanlara ulaşma biçiminden memnun değildir; yetkililerin çabalarını iki katına çıkarması gerektiğini söyler.

Meclisteki tartışmalar da aynı yöndedir. Milletvekilleri bazı yerlerde fazla yiyecek varken giysi olmadığını, bazı yerlerde bunun tersini anlatır. Milletvekili Ferhad Teceri, durum ilgi görmezse depremden daha kötü bir felaketle karşılaşılacağını söyler. Hükümet köylülere yaklaşık 1.250, kentlilere 1.500 dolar karşılıksız yardım ve kredi açıklar.

Bu arada yollarda başka bir sorun çıkar. 14 Kasım'da 2.000 battaniyenin çalındığı haberi yayılır. İçişleri Bakanı bunu yalanlar: yol üstündeki kasabalarda yardıma ihtiyacı olanların kamyonları durdurduğunu, bundan sonra yardımın helikopterle gönderileceğini söyler. Çadır bulamayan bazı aileler dal ve yapraktan barınak kurar.

Çadırda kış

Zagros'ta kış erken gelir. Ocakta gece sıcaklığı eksi 12 dereceye kadar iner. Devrim Muhafızları, köylerde yıkılan 8 bin konutun yerine 8 bin konteyner kurmayı üstlenir. Komutan Caferi 3 Ocak 2018'de görevin 45 günlük süre dolmadan bittiğini açıklar.

Ama konteynerler herkese aynı anda ulaşmaz, birçoğunda ısıtma yoktur. Ocak sonunda Radio Farda iki çocuğun ölümünü duyurur: iki yaşındaki Sarina, ailesiyle kaldığı çadırda soğuktan donarak ölür; Kuyek köyünde dört aylık Muhammed soğuk ve akciğer enfeksiyonu yüzünden hayatını kaybeder. Muhammed'in babası Abdullah Seyfuri konteyner için başvurduğunu, ama başkalarının öncelik listesinde olduğu söylenerek geri çevrildiğini anlatır.

Pave milletvekili Şahab Naderi, ısınma imkânı olmayan bazı depremzedelerin soğuktan öldüğünü söyler. Kirmanşah milletvekili Kasım Casimi de bunu doğrular. Vali Bazvend ise depremde kimsenin soğuktan ölmediğinden "yüzde yüz emin" olduğunu söyler. Aynı haberlerde bazı kadınların iki üç aydır yıkanamadığı, birçok çadır kampında tuvalet ve banyo olmadığı yazılır.

Neyi değiştirdi

Kirmanşah depremi, İran'da devlet eliyle yapılan toplu konutun kalitesini ülke gündeminin ortasına taşıdı. Aynı sokakta bir yanda ayakta kalan evler, öbür yanda duvarları dökülmüş yeni blokların görüntüsü, iki siyasi kampın birbirini suçladığı bir tartışmaya dönüştü. Mehr'in denetimini kimin yapacağı, kendi sahibinin yaptırdığı blokların sorumluluğunun devlette mi olduğu soruları uzun süre tartışıldı.

Deprem, yardımın dağıtımındaki aksaklıkları da açığa çıkardı. Siyasi aktivist Kesra Nuri, Sünni ve Yarsan köylerine yardımda ayrımcılık yapıldığını öne sürdü. Ordunun kasabadaki çalışması öyle akılda kaldı ki Ruhani'nin ziyaretinde kalabalık "yalnız ordu" diye slogan attı.

Yeniden yapılanma yavaş ilerledi. Depremin birinci yıl dönümünde Al-Monitor'a konuşan bir kasabalı, insanların moloz, toprak ve metal barınakların arasında yaşamaya alıştığını, yağmur yağınca dizlerine kadar çamura battıklarını, bir yılda hiçbir şeyin değişmediğini söyledi. ABD'nin nükleer anlaşmadan çekilmesinin ardından gelen enflasyonu kasabalılar depremden iki kat yıkıcı buluyordu. Birinci yıl dolduktan iki hafta sonra, 25 Kasım 2018'de bölgeyi 6,3 büyüklüğünde yeni bir deprem salladı ve 700'den fazla kişi yaralandı.

Bugün

Depremin beşinci yılında, Kasım 2022'de İran basınına yansıyan resmî bilançoya göre Kirmanşah'ta 41 bin konut yeniden yapıldı, 67.500'den fazla konut onarıldı; 1.200 derslik, 247 sağlık binası ve binin üzerinde kamu binası tamamlandı. Aynı rapor, sınır tesisleri ve altyapı dahil 85 projenin hâlâ bitmediğini yazıyordu.

Aynı rapora göre yarım kalan konut kalmamıştı; Sarpol-e Zahab bugün büyük ölçüde yeniden kurulmuş bir kasaba. Sınırın öte yanında Derbendihan'da Irak hükümeti hayvanını kaybeden 43 aileye 100 milyon dinar tazminat ödedi; ama Göç Bakanı Derbaz Muhammed'in 2018'de söylediğine göre hasar gören 2.000 evin tazminatı için bütçe yoktu.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 10275 (2017, İran: Kirmanşah; Irak: Kürdistan)
• USGS, M 7.3 Iran-Iraq border earthquake özeti ve ShakeMap
• Associated Press (Voice of America ve NBC News üzerinden), 14-15 Kasım 2017: Ruhani'nin ziyareti ve Mehr soruşturması
• Arab News, 13 Kasım 2017: "Tragedy leaves trail of death and destruction" (Halepçe, Derbendihan ve Sarpol-e Zahab'dan tanıklıklar)
• Al Jazeera, 13-14 Kasım 2017: "Iran-Iraq quake: A sudden wave of death"; "Thousands of homeless out in the cold after Iran quake"
• The National (BAE), 13 Kasım 2017: ilk ölü sayıları ve Caferi'nin açıklaması
• Christian Science Monitor, 14 Kasım 2017: Mehr binaları ve adli tıp sözcüsünün açıklaması
• Radio Farda: Mehr konutları soruşturması (Kasım 2017); depremzedelerin soğukta ölümü (27 Ocak 2018)
• Radio Free Europe/Radio Liberty, 20 Kasım 2017: Hamaney'in ziyareti ve meclis eleştirileri
• Center for Human Rights in Iran, Kasım 2017: yardımın geciktiği köyler
• Rudaw, 9 Temmuz 2018: Derbendihan'da tazminat
• Al-Monitor, Kasım 2018: depremin birinci yılında Sarpol-e Zahab
• Jam-e Jam, 12 Kasım 2022: Kirmanşah depreminin beş yıllık yeniden yapılanma bilançosu
• Vikipedi (İngilizce ve Farsça), 2017 İran-Irak depremi ve 2018 Sarpol-e Zahab depremi (başlangıç kaynağı)