688 İzmir Depremi: Bizans Smyrna'sında Kayıtsız Bir Yıkım

688 yılı. Ege kıyısındaki Smyrna, yani bugünkü İzmir, Bizans İmparatorluğu'nun bir liman şehri. Tahtta genç imparator II. Justinianos var; Arap donanmaları birkaç yıl önce şehrin önünde kışlamış. Deprem kataloglarına göre bu yıl Smyrna'yı yıkıcı bir deprem vuruyor. Ama bu depremden geriye ne bir gün, ne bir saat, ne de bir tanığın sözü kalıyor. Elimizde yalnızca bir yıl, bir şiddet derecesi ve birbirini tutmayan iki ölü sayısı var: 2 bin ve 20 bin. Bu yazı, o boşluğu doldurmaya çalışmadan, bilinenle bilinmeyeni ayırarak anlatıyor.

Depremden önce

688'e gelindiğinde Smyrna'nın arkasında bin yılı aşkın bir şehir geçmişi vardır. Eski Smyrna, körfezin güneydoğu köşesindeki Bayraklı höyüğündedir; Büyük İskender'den sonra şehir, Pagos Dağı'nın, bugünkü Kadifekale'nin yamaçlarına taşınır. Roma döneminde Smyrna, Asya eyaletinin "birinci şehri" unvanı için Efes ve Bergama ile yarışır.

Şehir depremi tanır. 177 ya da 178 yılında, kaynaklara göre tarih bir yıl oynar, büyük bir deprem Smyrna'yı yıkar. İmparator Marcus Aurelius yeniden yapıma büyük katkı verir; agora bu dönemde onarılır. Hatip Aelius Aristides, imparatora ve oğlu Commodus'a yazdığı mektupta onları şehrin yeni kurucuları olmaya çağırır. Agora kazılarında bulunan yazıtlar, o depremden sonra Smyrna'ya yardım edenlerin adlarını sayar. Kazı başkanı Doç. Dr. Akın Ersoy, Hürriyet Daily News'e verdiği demeçte agoradaki belgelerin şehrin depremselliğine ait 2.500 yıllık ipuçları taşıdığını söyler.

Bugün İzmir'de ayakta kalan antik kalıntıların çoğu, o 2. yüzyıl depreminden sonraki yeniden yapıma aittir. Yani 688'de Smyrna'da yürüyen biri, beş yüz yıl önceki bir depremin ardından kurulmuş bir şehrin sokaklarındadır.

Yedinci yüzyılda Smyrna

Roma İmparatorluğu ikiye ayrıldıktan sonra Smyrna doğudaki imparatorluğun, Bizans'ın topraklarında kalır. Şehir erken Bizans döneminde önemli bir dinî merkezdir; Vahiy Kitabı'nda adı geçen yedi kiliseden biri buradadır ve piskoposluğun geçmişi 2. yüzyılın piskoposu Polikarp'a kadar uzanır. Ama tarihçilere göre Smyrna, Roma dönemindeki zenginliğine bir daha ulaşamaz.

Yedinci yüzyıl Bizans için ağır bir yüzyıldır. Arap fetihleri imparatorluğun güney eyaletlerini koparmış, savaş Anadolu kıyılarına dayanmıştır. 672'de Emevi halifeliğinin üç büyük donanması Suriye'den Ege'ye doğru yola çıkar; Muhammed bin Abdullah komutasındaki donanma kışı Smyrna'da geçirir. Bizanslı vakanüvis Theophanes'in aktardığına göre İmparator IV. Konstantinos, bu donanmaların yaklaştığını duyunca kendi filosunu hazırlamaya başlar. Ardından Konstantinopolis kuşatması gelir.

Bölge bu yıllarda yeni bir askerî düzene de geçmektedir. Smyrna, Efes ile birlikte, sonradan Trakesion teması adını alacak bölgenin büyük olasılıkla en büyük iki şehrinden biridir. Temanın ne zaman kurulduğu kesin değildir; bazı tarihçiler 687 tarihli bir fermanda geçen "Trakya ordusu"nu bu birlikle eşleştirir, kesin kayıt ise ancak 711'de görülür.

II. Justinianos'un imparatorluğu

685'te tahta çıkan II. Justinianos, babası IV. Konstantinos'un zaferleri sayesinde doğuda görece sakin bir sınır devralır. 687'de Araplara karşı direnen 12 bin Hristiyan Merdaiti Lübnan'dan alıp imparatorluğun içine yerleştirir; aynı yıl Anadolu'dan Trakya'ya süvari birlikleri geçirir. 688'de Halife Abdülmelik ile bir antlaşma imzalar ve Kıbrıs'ı iki devlet arasında vergisi paylaşılan tarafsız bir toprak yapar. 688-689 seferinde Makedonya'daki Slavları yener ve Selanik'e girer.

688 yılı bu yüzden imparatorluğun tarihinde boş bir yıl değildir: antlaşmalar, göçler, seferler kayda geçmiştir. Smyrna'daki depremse bu büyük olayların arasında, okuyabildiğimiz kaynaklarda hiçbir ayrıntıyla anlatılmaz.

688: kayıtta kalanlar

Depremin bugün bilinen en somut kaydı, ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi'nin (NOAA) Önemli Depremler Veritabanı'ndadır. Kayıtta yalnızca yıl vardır: 688. Ay, gün ve saat boştur. Yer "Türkiye: İzmir" olarak yazılır, merkez yaklaşık 38,4 kuzey enlemi, 27,2 doğu boylamı olarak verilir. Büyüklük yoktur; şiddet IX olarak işlenmiştir. Bu, binaların ciddi biçimde hasar gördüğü, yıkıcı bir sarsıntı anlamına gelir. Ölü sayısı 2 bindir.

NOAA bu bilgiyi tek bir kaynağa dayandırır: Kâzım Ergin, Uğur Güçlü ve Zeki Uz'un 1967'de İstanbul Teknik Üniversitesi'nde yayımladığı, milattan sonra 11'den 1964'e kadar Türkiye ve çevresindeki depremleri listeleyen katalog. Kaydın altındaki not ise ikinci bir rakam verir: Birleşmiş Milletler Afet Azaltma Stratejisi için 2002'de hazırlanan bir İzmir raporu, Selvitopu ve Tuncağ'ın raporu, aynı deprem için 20 bin ölü yazar.

Türk basınında da 20 bin rakamı dolaşır. Sözcü gazetesinin İzmir'in deprem tarihini derleyen yazısı, 688'de 6,5 büyüklüğünde bir depremin 20 bin kişinin ölümüne yol açtığını yazar. Ama okuyabildiğimiz hiçbir kaynakta bu büyüklüğün nasıl hesaplandığı ya da sayının hangi çağdaş belgeye dayandığı yer almaz. Yıkılan kilise, sur ya da mahalle adı, kurtulan ya da ölen bir kişinin adı, yardım için gelen bir yetkilinin izi de yoktur.

İki bin mi, yirmi bin mi

2 bin ile 20 bin arasındaki fark, bir sıfırdır. Hangisinin doğru olduğunu söylemek mümkün değildir; ikisi de depremden bin üç yüz yıl sonra derlenmiş modern listelerde yer alır ve depremi yaşamış birinin anlatımına kadar izlenebilen bir zincirle verilmez. NOAA, kendi tablosuna küçük rakamı yazar, büyük rakamı yalnızca not olarak düşer.

Ölçek için bir karşılaştırma yararlıdır. 17. yüzyılda dünya ticaretinin en işlek limanlarından biri olan İzmir'in nüfusu, Kütükoğlu'nun hesabına göre 1676'da 55 bin kadardır. 1688 depreminde, bu kalabalık şehirde yaklaşık 15-16 bin kişinin öldüğü yazılır; en iyimser tahmin 5 bindir. Roma'daki parlak günlerinden uzak, savaş yıllarından geçen 7. yüzyıl Smyrna'sında 20 bin kişinin ölmesi, şehrin o dönemki nüfusu hakkında okuyabildiğimiz kaynaklarda bilgi olmadığından, ne doğrulanabilir ne de çürütülebilir. Ancak dikkatli olmak için bir neden daha vardır: 688 ile 1688 yalnızca bir rakamla ayrılır ve internet aramalarında iki deprem sık sık birbirine karışır.

Tarihî deprem rakamlarının yüzyıllar içinde nasıl büyüyebildiğini 1138 Halep depremi gösterir: orada da üç yüz yıl sonra yazılmış bir sayı, ders kitaplarına girmiştir. 688 Smyrna depremi için en dürüst cümle şudur: yıkıcı bir deprem olduğu kataloglara geçmiştir, kaç kişinin öldüğü bilinmemektedir.

Şehrin altındaki fay

688 depremini bugün yeniden gündeme getiren, yerbilimcilerin İzmir'in altındaki fayla ilgili çalışmalarıdır. Dokuz Eylül Üniversitesi'nden Çiğdem Tepe ve Hasan Sözbilir, 2018'deki 71. Türkiye Jeoloji Kurultayı'nda sundukları çalışmada on beşten fazla deprem kataloğunu birleştirir. Tarihsel dönemde İzmir ve çevresini etkileyen yüzü aşkın deprem bulurlar; bunlardan şiddeti VIII'in üzerinde olan yaklaşık on tanesi şehirde ve yakınında büyük yıkıma yol açmıştır.

Araştırmacılara göre 178, 688, 1040, 1654, 1688 ve 1778 depremleri İzmir Fayı'nın etki alanında kalır. İzmir Fayı, körfezi güneyden sınırlayan, doğu-batı uzanımlı, birbirine paralel iki parçadan oluşan aktif bir normal faydır. 178 ve 1688 depremlerinin kıyıda yüzey kırığı ve belirgin düşey yer değiştirme yarattığı aktarılır; 688 için ise bağ yalnızca hasarın dağılımına dayanır. Araştırmacılar hangi depremin bu faydan çıktığı konusunda kesin bilgi olmadığını açıkça yazar ve fay üzerinde yaşlandırmalı kazı çalışmaları yapılmasını önerir.

Aynı ekip 2021'de Turkish Journal of Earth Sciences'ta güncellenmiş bir katalog yayımlar. Bu çalışmaya göre bölgedeki bazı yıkıcı tarihî depremlerin en büyük şiddeti X'a ulaşmıştır ve bölgedeki aktif faylar 7,1 büyüklüğe kadar deprem üretebilir. Ekip, ayrıntılı haritaladığı 178, 1688 ve 1778 depremlerinde hasarın körfez çevresinde toplandığını, kaynağın büyük olasılıkla İzmir Fayı'nın batıdaki Balçova parçası olduğunu öne sürer.

Bir şehrin deprem takvimi

688, İzmir'in uzun deprem takviminin bir yaprağıdır. Ondan önce 2. yüzyıl depremi vardır. Ondan sonra 2 Şubat 1040'ta yeni bir yıkıcı deprem gelir; İtalyan Ulusal Jeofizik ve Volkanoloji Enstitüsü'nün (INGV) kataloğu, Guidoboni ve Comastri'nin çalışmasına dayanarak bu depremin şiddetini 8-9, büyüklüğünü yaklaşık 6,5 olarak verir.

10 Temmuz 1688'de, tam bin yıl sonra, şehir en ağır depremlerinden birini yaşar. Liman ağzındaki Sancak Kalesi yıkılır, toplar denize düşer. Tarihçi Sinan Meydan'a göre kalenin üzerinde durduğu kara parçası yaklaşık 30 metre kopar, şehirde zemin 60 santim çöker, limandaki gemiler dalgayla alabora olur. Melih Tınay'ın kitabına göre şehirdeki 17 camiden 14'ü yıkılır. Dört saat sonra Frenk Sokağı'nda başlayan yangın rüzgârla yayılır. 1778'de bir dizi sarsıntı 200'den fazla kişinin ölümüne yol açar.

30 Ekim 2020'de Sisam açıklarında 7,0 büyüklüğünde bir deprem olur. Merkez üssü İzmir'e yaklaşık 70 kilometre uzaktadır; ama ağır yıkım İzmir'dedir. 700'den fazla yapı ağır hasar görür ya da yıkılır, İzmir ilinde 117 kişi ölür, 1.034 kişi yaralanır.

Neyi değiştirdi

688 depreminin şehir üzerindeki gerçek etkisini ölçmek mümkün değildir; ne yeniden yapıma dair bir kayıt ne de bir imparatorluk yardımı belgesi elimizdedir. Değiştirdiği şey, bugünün İzmir'ine bakışla ilgilidir. Yerbilimciler, aynı bölgede 178, 688, 1040, 1688 ve 1778'de art arda gelen yıkımları bir dizi olarak okur ve şehrin içinden geçen fayın birden çok kez kırıldığını gösteren bir kanıt olarak kullanır.

Depremin ikinci dersi kayıtlarla ilgilidir. Bir rakam, kaynağı gösterilmeden listeden listeye taşındıkça kesinlik kazanmış gibi görünür. 688 için okura düşen, 2 bin ya da 20 bin rakamını bir gerçek olarak değil, bir katalog kaydı olarak okumaktır.

Bugün

Smyrna'nın Roma agorası, 2. yüzyıl depreminden sonra yeniden kurulmuş hâliyle, bugün İzmir'in Konak ilçesinde ziyaret edilebilen bir ören yeridir. Pagos Dağı'nın tepesindeki Kadifekale körfeze ve şehrin büyük bölümüne bakar; 2020'de "Tarihî Liman Kenti İzmir" adıyla UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne girmiştir.

688'de yıkılan Smyrna'nın yerinde bugün Türkiye'nin en büyük kentlerinden biri vardır. Araştırmacıların İzmir Fayı dediği hat Güzelbahçe, Narlıdere ve Balçova'dan geçerek şehrin en kalabalık semtlerine uzanır. Bin üç yüz yıl önceki depremden geriye bir tarih ve bir şiddet derecesi kalmıştır; ama aynı fay hâlâ şehrin altındadır.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 163 (688, Türkiye: İzmir) ve kayıt notu
• Ergin, K., Güçlü, U. ve Uz, Z. (1967). A Catalogue of Earthquakes for Turkey and Surrounding Area (11 A.D. to 1964 A.D.). İstanbul Teknik Üniversitesi (NOAA'nın aktardığı biçimiyle)
• Selvitopu, F. ve Tuncağ, M. (2002). Final Report for Izmir, Turkey. BM Uluslararası Afet Azaltma Stratejisi (NOAA'nın aktardığı biçimiyle)
• Tepe, Ç. ve Sözbilir, H. (2018). Tarihsel dönem deprem verileri ışığında İzmir Fayı'nın deprem aktivitesi. 71. Türkiye Jeoloji Kurultayı bildiri özeti, JMO
• Tepe, Ç., Sözbilir, H., Eski, S., Sümer, Ö. ve Özkaymak, Ç. (2021). Updated historical earthquake catalog of İzmir region (western Anatolia) and its importance for the determination of seismogenic source. Turkish Journal of Earth Sciences, 30, 779-805 (özet)
• INGV, AHEAD Avrupa Tarihsel Deprem Arşivi, 2 Şubat 1040 Smyrna depremi kaydı
• Hürriyet Daily News, "Smyrna Agora documents reveal clues about İzmir quakes" (Akın Ersoy'un açıklamaları)
• Sözcü, "İzmir'in deprem tarihi" derlemesi
• Vikipedi (İngilizce): Smyrna, History of Izmir, Justinian II, Thracesian Theme, Siege of Constantinople (674–678), 1688 Smyrna earthquake, 2020 Aegean Sea earthquake, Kadifekale (başlangıç kaynakları)