528 Antakya Depremi: Tanrı'nın Şehri Adını Alan Antiokheia

Kasım 528, Antiokheia, bugünkü Antakya. Şehir, iki buçuk yıl önceki büyük deprem ve yangının yaralarını sarmaya çalışıyor; yeni yapılan binaların harcı daha yeni kurumuş. 29 Kasım'da yer yeniden sarsılıyor. Sarsıntı bir saat sürüyor ve onarılan ne varsa yere indiriyor. Ölü sayısı bu kez binlerle ölçülüyor: dönemin kaynaklarına göre 4.870. Ardından sert bir kış geliyor. Karda yalınayak dua eden halk, kapılara yazılan bir cümle ve sonunda adı değiştirilen bir şehir. Antiokheia artık Theoupolis, yani "Tanrı'nın şehri" olacak.

Depremden önce

Antiokheia, Asi Nehri'nin kıyısında, Silpius (Habib Neccar) Dağı'nın eteğinde kurulmuş, Doğu Roma'nın en büyük şehirlerinden biridir. Ama 520'li yıllar bu şehre art arda darbe vurur. Antakyalı tarihçi Yohannes Malalas'ın anlattığına göre 525'te çıkan büyük bir yangın şehrin önemli bir kısmını yakar. Mayıs 526'da, Göğe Yükseliş bayramı için çevre köylerden şehre akın edilmiş bir günde gelen deprem ve ardından günlerce süren yangın Antiokheia'yı neredeyse bütünüyle yok eder. Malalas bu felakette 250 bin kişinin öldüğünü yazar; çağdaşı Prokopios ise "söylendiğine göre" 300 bin kişinin can verdiğini aktarır.

526 depreminin artçıları aylarca sürer. Patrik Euphrasius enkazda ölmüştür. Doğu eyaletlerinin yöneticisi Ephraimios şehrin bütün işlerini üstlenir. Kilise tarihçisi Evagrius'a göre Antakyalılar onun bu çabasına o kadar hayran kalır ki, onu patrik seçerler. İmparator I. Justinus'un cömertliğiyle yıkılan güzel binalar yeniden onarılmaya başlar.

527'de Justinus'un yerine yeğeni I. Justinianus geçer. Yeni imparatorun tahttaki ikinci yılıdır. Doğuda Perslerle savaş sürmektedir, ama o kış hava öyle serttir ki iki taraf ateşkes yapmak zorunda kalır. Malalas'ın kaydı, Antiokheia'nın başına gelenleri tam bu soğuğun ortasına yerleştirir.

29 Kasım 528

Deprem 29 Kasım 528'de gelir. Malalas'ın sayımına göre bu, Antiokheia'nın tarih boyunca uğradığı altıncı büyük yıkımdır. Malalas, depremi anlatırken bilinen Yunanca "seismos" sözcüğünü değil, "Tanrı'nın gazabı" anlamına gelen "theomenia" sözcüğünü kullanır. Ona göre yer bir saat boyunca sallanır ve sarsıntıya korkunç bir uğultu eşlik eder.

Bugünkü kataloglar bu depremin büyüklüğünü yaklaşık 7,1 olarak tahmin eder; ABD'nin NOAA veri tabanı şehirdeki şiddeti on olarak kaydeder. Şehir, Ölü Deniz Fayı, Doğu Anadolu Fayı ve Kıbrıs yayının birbirine yaklaştığı karmaşık bir bölgenin üzerindedir ve alüvyonla dolu bir ovaya kurulmuştur.

Yeniden çöken şehir

Malalas'a göre önceki felaketlerden sonra yeniden yapılan binalar çöker; şehir surları ve bazı kiliseler de yıkılır. Elizabeth Jeffreys ve arkadaşlarının Malalas çevirisinden aktarılan bir cümleye göre toprak yarılır ve şehrin yarısını içindekilerle birlikte yutar. Bu, bir tarihçinin dehşetini aktaran edebî bir anlatımdır; ölçülmüş bir bilgi değildir.

Efesli Yohannes'in yazdığına göre Antiokheia'nın Büyük Kilisesi de bu depremde yıkılır. Şehrin çevresindeki yerleşimler de zarar görür. Sarsıntı kıyıdaki Laodikeia'yı (bugünkü Lazkiye) da vurur. Malalas'a göre Laodikeia ilk kez böyle bir felaket yaşar: şehrin yarısı ve Yahudi sinagogları yıkılır, 7.500 kişi ölür. Malalas, ölenlerin çoğunun Yahudi olduğunu, kiliselerin ise ayakta kaldığını yazar.

526'dan farklı olarak bu kez büyük bir yangın çıkmaz. İki yıl önce şehri asıl yok eden ateş olmuştu. Bu kez yıkım, taşın ve tuğlanın çöküşüyle sınırlı kalır.

4.870 ölü

Ölü sayısı için kaynaklarda iki okuma vardır. Theophanes'in kroniği ve Malalas'ın bugün kullanılan eleştirel basımı (Thurn) 4.870 kişiden söz eder. NOAA da bu sayıyı esas alır. Malalas'ın 19. yüzyıldaki eski basımına dayanan bir çeviride ise ölenlerin sayısı "beş bine kadar" diye verilir. İki rakam birbirine yakındır.

Tarihçi Mischa Meier bu rakamın 526'ya göre "yalnızca" 4.870 olduğunu, yani görece az kalmasına rağmen felaketin çağdaşları üzerinde çok derin bir etki bıraktığını vurgular. 526 için verilen 250 bin ya da 300 bin gibi rakamlar antik yazarların genel tahminleridir ve büyük olasılıkla abartılıdır. 528 için verilen 4.870 ise birler basamağına kadar inen bir sayıdır; bir sayımın izini taşıdığı düşünülebilir, ama kesin olduğu söylenemez.

Asıl ağırlık sayıda değil, sıradadır. Meier'e göre pek çok kişi dünyanın sonunun geldiğine inanır. 525 yangını, 526 depremi, aylarca süren artçılar ve şimdi bu yeni yıkım. Antakyalılar için bu, Tanrı'nın şehre olan öfkesinin dinmediğinin işaretidir.

Karda yalınayak

Malalas'a göre hayatta kalanlar şehirde duramaz. Bir kısmı başka şehirlere sığınır, bir kısmı dışarıda, dağlarda yaşamaya başlar. Kış ağırdır. Theophanes'in kroniğinde, yıkıntılardan sonra şehirde kalanların dua alayları düzenlediği anlatılır: hepsi yalınayaktır, ağlayarak kendilerini karın içine atar ve "Rabbim, merhamet et!" diye haykırırlar. Bu kısa sahne, Cyril Mango ile Roger Scott'ın İngilizce çevirisinde yer alır.

Meier bu davranışı, alışılmış yakarış alaylarının olağanüstü bir öz cezalandırmaya dönüştüğü bir an olarak yorumlar: geleneksel felaket yönetimi yöntemleri artık yetmemektedir.

Theophanes'e göre çözüm bir rüyadan gelir. Antakyalı dindar bir adam rüyasında bir uyarı görür ve hemşehrilerini, ayakta kalan evlerin kapılarına "İsa bizimledir, ayakta durun!" anlamına gelen bir cümle yazmaya ikna eder. Anlatıya göre bundan sonra yer sakinleşir. Bu, bir tarihî kayıttan çok, korkunun ve umudun nasıl yaşandığını gösteren bir halk inancıdır.

Patrik Ephraimios ve imparator

Malalas'a göre olanları imparatora bildiren, patrik Ephraimios'tur. Haber başka şehirlere ulaştığında herkes yas tutar ve ayinler düzenler. Konstantinopolis'te, yani Bizans'ta da halk günlerce dua eder.

İki yıl önce Justinus, Antiokheia'nın haberini alınca tacını çıkarıp kilisede yas tutmuştu. Bu kez yardım kararını Justinianus verir. Malalas'ın aktardığına göre imparator Antakyalılara, Laodikeialılara ve Seleukeialılara üç yıl boyunca vergi muafiyeti tanır. Şehirlere 200 litra bağışlar ve şehrin ileri gelen mülk sahiplerine "illustris" unvanını verir. Laodikeia'ya ayrıca enkazı kaldırmak için iki kentenarion ayrılır.

Evagrius, Ephraimios'u felaketlerin ortasında Tanrı'nın önceden hazırladığı bir çare olarak anar ve deprem sonrasında şehrin imparatordan ek ilgi gördüğünü yazar.

Tanrı'nın şehri

Depremden sonra Antiokheia'nın adı değiştirilir. Malalas'a göre bu, mucizeleriyle tanınan Aziz Simeon'un isteğiyle olur. Şehirde yazılı bir kehanet bulunduğunu da anlatır: kehanette şehre "zavallı şehir", artık Antiokhos'un adıyla anılmayacaksın denmektedir. Malalas, şehrin resmî kayıtlarında halkın bu adı daha önce alkışlarla tezahürat olarak dile getirdiğinin de bulunduğunu yazar. Durum imparatora bildirilir ve Antiokheia bundan sonra Theoupolis, yani "Tanrı'nın şehri" olarak anılır.

Evagrius da aynı bilgiyi verir: ilk depremden otuz ay sonra şehir yeniden sarsılır ve o zamana kadar "Antiokhos'un şehri" denen yer "Tanrı'nın şehri" adını alır. Prokopios da Justinianus'un yapılarını anlattığı kitabında şehirden "şimdi Theopolis denen Antiokheia" diye söz eder. Yeni adın geniş ölçüde kullanıldığı, sikkeler ve yazılı kaynaklarla doğrulanır.

Ad değişikliği bir yalvarıştır. Araştırmacılara göre amaç, Tanrı'nın şehre yeniden lütfunu göstermesini sağlamaktır. Malalas bu dönemde kroniğine uzun bir tarih hesabı da ekler ve dünyanın yaratılışından beri altı bin yılın çoktan geçtiğini gösterir. Meier'e göre bu hesabın mesajı açıktır: yaşanan felaket kıyametin işareti değildir.

Neyi değiştirdi

528 depremi, Antiokheia'yı 526'dan sonra ayağa kaldırma çabasını bir kez daha başa döndürür. Asıl darbe ise on iki yıl sonra gelir: 540'ta Pers kralı I. Hüsrev şehri ele geçirir ve yakar. Prokopios, Anastasius döneminde Daphne'de rüzgârın yasak servileri devirmesini bir kehanet olarak görür; 526 depremini bu kehanetin ilk adımı, 540'taki yıkımı ise son adımı olarak anlatır.

Prokopios'un "Yapılar" adlı eserine göre Justinianus bundan sonra şehri baştan kurar. Çok uzun ve savunması zor olan surları kısaltır, Asi Nehri'nin yatağını surların dibine çeker. Dağdan inen ve sel getiren dereye karşı iki dağın arasına büyük bir set yaptırır. Yıkıntıları şehirden uzaklaştırır, sokakları, çarşıları, hamamları ve su kanallarını yeniden düzenler. Meryem Ana ve Başmelek Mikail adına büyük kiliseler, hastalar ve yabancılar için yapılar kurdurur.

Lucy Parker'ın aktardığına göre şehir, büyük emek ve paralarla toparlanırken Pers saldırısına uğrar. 525'ten 540'a uzanan felaketler zinciri, Antiokheia'nın eski parlaklığını geri getirmeyi giderek zorlaştırır.

Bugün

Justinianus'un yaptırdığı sel seti, bugün Demir Kapı (Bab el-Hadid) adıyla bilinir. Antakya'nın doğusundaki dağlarda duran bu yapı, bilinen en eski kemer barajlardan biridir ve hâlâ ayaktadır. Antik şehrin büyük bölümü ise bugünkü Antakya'nın altında, metrelerce toprağın altında yatar; mozaikleri Hatay Arkeoloji Müzesi'nde sergilenir.

Antakya, 6 Şubat 2023 depremleriyle bir kez daha yıkıldı. Bin beş yüz yıl önce "Tanrı'nın şehri" adını alan yer, bugün yeniden kurulmaya çalışılıyor.

Kaynaklar

• Ioannes Malalas, Chronographia, 18. kitap (B. Kiesling'in ToposText çevirisi, Dindorf basımına dayanır; Jeffreys, Jeffreys ve Scott çevirisinden aktarılan bölümler)
• Theophanes Confessor, Chronographia, AM 6021 (C. Mango ve R. Scott çevirisi; Meier 2007'de aktarıldığı biçimiyle)
• Evagrius Scholasticus, Kilise Tarihi, IV. kitap, 5-6. bölümler (E. Walford çevirisi)
• Prokopios, Savaşlar, II. kitap, 14. bölüm ve Yapılar, II. kitap, 10. bölüm (H. B. Dewing çevirisi)
• Mischa Meier (2007), Natural Disasters in the Chronographia of John Malalas: Reflections on their Function, The Medieval History Journal 10
• Marilina Cesario (2024), Shaking the foundations: reading earthquakes in Byzantine and Chinese sources, Brill
• Lucy Parker (2022), Symeon Stylites the Younger and Late Antique Antioch: From Hagiography to History, Oxford University Press
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (kayıt 134)
• Vikipedi (İngilizce), 528 Antioch earthquake ve Iron Gate (Antioch) (başlangıç kaynağı)