587 Antakya Depremi: Düğün Gecesi Yıkılan Şehir

Antakya'da bir sonbahar gecesi. Şehir, devlet hazinesinden ödenen bir düğün şenliğiyle kutlama yapıyor. Damat, patriğin hukuk danışmanı Evagrius; ellili yaşlarında, vebada karısını ve çocuklarını kaybetmiş bir adam. Akşam karanlığından yaklaşık üç saat sonra büyük bir gürültüyle yer sarsılıyor. Evagrius'un kendi yazdığına göre binaların çoğu temelleriyle birlikte yıkılıyor; ölü sayısı, dağıtılan ekmekten yapılan bir hesapla 60 bin olarak tahmin ediliyor. Bu deprem hakkında bildiklerimizin çoğu, o gece evlenen adamın kaleminden geliyor.

Depremden önce

Antiokheia, bugünkü Antakya, Asi Nehri'nin kıyısında, Silpius (Habib Neccar) Dağı'nın eteğinde kurulmuş eski bir Roma şehridir. Bir zamanlar imparatorluğun en büyük şehirlerinden biri, Doğu Roma'nın Suriye'deki yönetim merkezi ve patrikliğin makamıdır. Ama altıncı yüzyıl bu şehre art arda darbe vurur.

Mayıs 526'da bir deprem ve ardından çıkan yangın şehri büyük ölçüde yok eder. Kasım 528'de bir deprem daha gelir. Evagrius'a göre şehrin adı bu dönemde değiştirilir; Antiokheia artık Theopolis, yani "Tanrı'nın şehri" diye anılır. 540'ta Pers kralı I. Hüsrev şehri ele geçirir, yakar ve halkın bir kısmını kendi ülkesinde kurduğu yeni bir şehre sürer. İki yıl sonra veba gelir ve yarım yüzyıl boyunca aralıklarla geri döner. Evagrius'a göre Tiberius'un saltanatının üçüncü yılında bir deprem, banliyö Daphne'yi tümüyle yıkar, şehirde de ağır hasar bırakır.

Şehrin en önemli yapısı, Konstantin döneminde Asi'deki adaya yapılmış sekizgen planlı Büyük Kilise'dir; altın kaplı ahşap kubbesi yüzünden "Altın Ev" (Domus Aurea) diye de bilinir. Bu kilise 526'da yangında, 528'de depremde, 540'ta Pers yangınında yıkılır, her seferinde yeniden kurulur. Sonraki depremler kubbesini kuzeye doğru eğmiştir. 580'lerin sonunda tahtta İmparator Mauricius vardır; doğu sınırında Perslerle savaş sürmektedir.

Avukat Evagrius

Evagrius, Asi kıyısındaki Epiphaneia'da, bugünkü Hama'da doğar; doğum yılı 535-537 dolayında tahmin edilir. Hukuk eğitimi alır, "Scholasticus" unvanını kazanır ve Antakya'da avukatlık yapar. Sonra şehrin patriği Gregorius'un yanında çalışmaya başlar; onun adına dilekçeler, mektuplar ve resmî yazılar kaleme alır.

Hayatı vebayla bölünmüştür. Kendi anlattığına göre salgın ilk geldiğinde henüz okul çağındadır ve hastalanıp kurtulur. Ama veba her dönüşünde ailesinden birini alır: birkaç çocuğunu, karısını, pek çok akrabasını ve hizmetkârını kaybeder. Yıllar sonra salgının Antakya'ya dördüncü gelişinde bir kızını ve torununu da yitirir. Karısının ölümünden sonra yeniden evlenmeye karar verir.

Patriğin davası

Patrik Gregorius, Kudüs'te ve Sina Dağı'ndaki manastırda başrahiplik yapmış, 570 dolayında Antakya patrikliğine getirilmiş bir din adamıdır. Evagrius onu cömert, cesur, hızlı karar veren ama zaman zaman öfkeye kapılan biri olarak anlatır. Gregorius'un şehirde güçlü düşmanları vardır.

Doğu valisi Asterius ile patrik arasında bir kavga çıkar. Evagrius'a göre şehrin ileri gelenleri, esnaf ve halk valinin tarafını tutar; patriğe sokaklarda ve tiyatroda hakaret edilir. Asterius görevden alınır, yerine gelen vali patriğe karşı şikâyet toplar. Bir sarraf, patriği ağır bir ahlak suçuyla itham eder. Gregorius davanın imparator ve bir kilise meclisi önünde görülmesini ister ve Konstantinopolis'e gider. Yanında danışmanı olarak Evagrius vardır.

Başkentte uzun bir yargılama yapılır. Sonunda Gregorius aklanır; suçlayan sarraf kırbaçlanır, şehirde dolaştırılır ve sürgüne gönderilir. Patrik, Doğu ordusunun maaş kesintisi yüzünden ayaklandığı günlerde Antakya'ya döner. Alman Vikipedisi bu yolculuğu 588 yılına koyar.

Düğün gecesi

Patriğin dönüşünden dört ay sonra Evagrius evlenir. Kendi deyişiyle genç bir kızla evlenmektedir ve bütün şehir, masrafları kamu hazinesinden karşılanan bir şenlikle düğünü kutlamaktadır. Bu, patriğin zaferinin ve danışmanının itibarının da kutlamasıdır.

Evagrius tarihi kendi takvimiyle verir: Theopolis takviminin 637. yılı, Hyperberetaios ayının son günü, bir önceki büyük depremden 61 yıl sonra. Gecenin üçüncü saatine doğru, yani hava karardıktan yaklaşık üç saat sonra, şehri bir gürültü ve sarsıntı kaplar.

Evagrius'un tarifine göre binaların büyük kısmı yıkılır; temeller yerinden fırlar. Ostrakine mahallesinin neredeyse tamamı, Psephium ve Brysia adlı bölgeler çöker. Meryem Ana'ya adanmış kutsal alanın binaları da yıkılır, yalnızca ortadaki sütunlu galeri ayakta kalır. Ovaya bakan surların bütün kuleleri hasar görür; mazgalların bazı taşları geriye doğru savrulur ama düşmez. Başka kiliseler ve mevsimlere göre bölümlere ayrılmış bir kamu hamamı da zarar görür. Ardından başka sarsıntılar gelir.

Altın Kilise'nin kubbesi

Büyük Kilise'nin bütün bölümleri yere iner; yalnızca kubbe kalır. Evagrius bu kubbeyle ilgili tuhaf bir ayrıntı aktarır. I. Justinus döneminin depreminde hasar gören kubbe, patrik Ephraemius tarafından Daphne'den getirilen kalaslarla desteklenmiştir. Sonraki sarsıntılarla kuzeye eğilmiş, kalaslar da eğik durmaya başlamıştır. 587/588 depreminin sarsıntısı kubbeyi eski yerine geri iter; Evagrius'a göre kubbe "cetvelle ayarlanmış gibi" tam yerine oturur ve dayanak kalasları düşer.

Yine de bu, kilisenin sonudur. Ayakta kalan kubbeye rağmen Büyük Kilise bir daha yeniden yapılmaz. Kilisenin durduğu ada o sırada artık surların dışında kalmıştır ve büyük ölçüde boşalmıştır. Bundan sonra patriklerin kilisesi, şehirdeki Aziz Kassianos Kilisesi olur.

İpe bağlanan patrik

Patrik Gregorius o gece içinde bulunduğu bina tamamen çökerken kurtulur. Evagrius'a göre binada patriğin yanındakiler dışında herkes ölür. İkinci sarsıntı duvarlarda bir yarık açınca yanındakiler onu kucaklayıp bir iple aşağı indirir ve tehlikeden uzaklaştırır.

Ölenler arasında şehrin pek çok ileri geleni vardır. Evagrius bunlardan yalnızca birinin adını verir: Asterius. Birkaç yıl önce patrikle kavga eden ve görevden alınan eski vali, aynı depremde ölür.

Evagrius bir şeye daha dikkat çeker: yangın çıkmaz. Evlerde ocaklar, sokaklarda ve evlerde kandiller, mutfaklar, fırınlar, hamamlar yanmaktadır. 526'da depremden sonra çıkan yangın şehri günlerce yakmıştı. Bu kez alevler yayılmaz. Evagrius bunu Tanrı'nın merhametine bağlar.

Altmış bin ölü: ekmekten çıkan hesap

Ölü sayısı için Evagrius'un tek bir cümlesi vardır: ölenlerin sayısı hesaplanamayacak kadar çoktur, bazı kişilerin ekmek dağıtımından yaptığı bir tahmine göre yaklaşık 60 bin kişi ölmüştür. Yani bu rakam bir sayım değildir; depremden önce ve sonra dağıtılan ekmek miktarının karşılaştırılmasından çıkarılmış bir tahmindir.

NOAA'nın önemli depremler veritabanı 60 bin ölü rakamını kullanır; Poirier ve Taher'in kataloğu da şehrin yıkıldığını ve 60 bin kişinin öldüğünü yazar. Bütün bu rakamlar aynı kaynağa, Evagrius'un ekmek hesabına dayanır. Şehrin o yıllardaki nüfusu bilinmez; 540'taki Pers sürgününden ve tekrarlayan veba salgınlarından sonra şehirde ne kadar insan yaşadığı da belirsizdir. 60 bin, bu yüzden kesin bir sayı değil, bir göz tanığının aktardığı en iyi tahmin olarak okunmalıdır. 526 depremi için Malalas'ın verdiği 250 bin rakamıyla karşılaştırıldığında bile, aynı şehrin 61 yıl içinde ikinci kez büyük bir kayıp yaşadığı açıktır.

Başka kaynaklar da depremi anar ama ayrıntı vermez. Mısırlı piskopos Nikiuslu Yuhanna, Mauricius döneminde Antakya'nın batısındaki ve adadaki pek çok sokağın yıkıldığını yazar. Menbicli Agapius büyük kiliselerin, surların büyük kısmının, çarşının ve evlerin yıkıldığını söyler.

587 mi, 588 mi?

Bu depremin tarihi bile tartışmalıdır. Evagrius'un verdiği takvim bilgisi bugünkü takvime farklı biçimlerde çevrilmiştir. NOAA'nın veritabanı 30 Eylül 587 tarihini kullanır; Sieberg'in 1932 kataloğu da aynı tarihi verir. NOAA kaydında başka bir kaynağa dayanan 31 Ekim 588 tarihi de yer alır. Poirier ve Taher 31 Ekim 588 der; Plassard ve Kogoj 21 ya da 31 Ekim 589 verir. Evagrius'un 1846 tarihli İngilizce çevirisi bu bölümü 589'a koyar. Süryani Mikail depremi 587 kışına, 1234 Kroniği ve Bar Hebraeus 588-589'a yerleştirir. Tarihsel deprem kataloğunu hazırlayan Guidoboni ve ekibi 587-588 aralığını kullanır.

Evagrius'un kendi ipuçları ise birbirini destekler: deprem 526'dan 61 yıl sonradır ve patriğin Konstantinopolis'ten dönüşünden dört ay sonra, ordu isyanının sürdüğü günlerde olmuştur. Alman Vikipedisi, Evagrius'un Ekim 588'de evlendiğini yazar. Bu yazıda sitedeki katalog düzenine uyarak 587 adı korunur, ama araştırmacıların çoğunun benimsediği tarih 31 Ekim 588'dir.

Depremden sonra

Evagrius yardım hakkında tek bir cümle yazar: İmparator felaketi para bağışlarıyla hafifletmeye çalışır. Ne kadar para gönderildiği, şehrin nasıl temizlendiği, evsiz kalanların nerede kaldığı bilinmez. Hayatta kalan kaynaklarda bunlar yoktur.

Bilinen, Gregorius'un depremden sonra da devletin en çok güvendiği adamlardan biri olmaya devam ettiğidir. Ordu isyanı sürmektedir; askerler yeni komutanı kabul etmemektedir. İmparator sonunda bu işi Gregorius'a verir. Patrik, Antakya'ya yaklaşık 300 stadion uzaklıktaki Litarba'da ordunun ileri gelenlerini toplar. Evagrius'a göre hasta yatağında olmasına rağmen askerlere gözyaşları içinde bir konuşma yapar, Kutsal Hafta'nın ikinci günü onlara komünyon verir ve iki bin kişiye yemek ikram eder. İsyan sona erer. Kısa süre sonra Pers tahtından kaçan II. Hüsrev Bizans'a sığındığında, onu karşılamaya gönderilenlerden biri de Gregorius'tur.

Patrik 593-594 dolayında, gut ağrısı için aldığı bir ilacın ardından ölür. Evagrius, Kilise Tarihi'ni aynı yıllarda, Mauricius'un saltanatının on ikinci yılında tamamlar. Patrik adına yazdığı resmî metinler sayesinde Tiberius'tan quaestor, Mauricius'tan prefekt unvanı aldığını da kendisi yazar.

Neyi değiştirdi

587/588 depremi, Antakya'nın altıncı yüzyıldaki çöküşünün son büyük halkalarından biridir. 526 ve 528 depremleri, 540 Pers yağması ve yarım yüzyıllık veba salgınının ardından gelen bu sarsıntı, Konstantin'den beri şehrin simgesi olan Büyük Kilise'yi sonsuza dek ortadan kaldırır. Bundan sonraki yarım yüzyılda şehir önce Perslerin saldırısına uğrar, 637'de de Arap orduları tarafından alınır. Bugünkü tarihçiler Antakya'nın Orta Çağ'da önemini yitirmesini savaşlara, tekrarlanan depremlere ve ticaret yollarının değişmesine bağlar.

Deprem, tarih yazımı açısından da özeldir. Antik çağ depremlerinin çoğu yalnızca birkaç satırla, ikinci elden bilinir. Bu depremde ise yazar olayı kendi düğün gecesinde yaşamış, yıkılan mahalleleri tek tek saymış ve ölü sayısının nasıl tahmin edildiğini açıkça yazmıştır. Rakamın bir hesaptan geldiğini söyleyen bu dürüstlük, tarihsel deprem araştırmalarında nadir bulunan bir şeydir.

Bugün

Antik Antiokheia'nın kalıntıları bugün büyük ölçüde Asi Nehri'nin yüzyıllar boyunca biriktirdiği alüvyonun altında, Antakya'nın birkaç metre altındadır. Büyük Kilise'nin yeri bile kesin olarak bilinmez; nehrin adası zamanla dolarak kaybolmuştur. Kilisenin tek olası tasviri, Daphne'de (bugünkü Harbiye) bulunan ve Hatay Arkeoloji Müzesi'ne taşınan Megalopsychia mozaiğinin kenar şeridindeki küçük bir yapı resmidir.

Şehir, Ölü Deniz Fayı'nın kuzey ucunda, yer kabuğunun üç levhasının karşılaştığı bölgenin yakınında durmaya devam eder. 6 Şubat 2023'te Kahramanmaraş merkezli depremler Antakya'yı yeniden yıktı. Evagrius'un anlattığı gece, bu şehrin yıkılıp yeniden kurulma hikâyesinin bir halkası olarak hâlâ okunuyor.

Kaynaklar

• Evagrius Scholasticus, Kilise Tarihi (Historia Ecclesiastica), IV.5-6, IV.29, V.6, V.17, VI.7-13, VI.24; E. Walford İngilizce çevirisi (1846), tertullian.org
• Sbeinati, M. R., Darawcheh, R. ve Mouty, M. (2005). The historical earthquakes of Syria: an analysis of large and moderate earthquakes from 1365 B.C. to 1900 A.D. Annals of Geophysics (Sbeinati'nin 2010 Strasbourg doktora tezi ekinde); Nikiuslu Yuhanna, Menbicli Agapius, Süryani Mikail ve katalog tarihleri buradan aktarılmıştır
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 152 (Antakya, 587)
• Vikipedi (İngilizce): Evagrius Scholasticus; Gregory of Antioch; Domus Aurea (Antioch); Antioch; Maurice (emperor) (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (Almanca): Euagrios Scholastikos (başlangıç kaynağı)