1986 San Salvador Depremi: Savaşın Ortasında Çöken Başkent

10 Ekim 1986, cuma, öğleye on dakika var. El Salvador altı yıldır iç savaşta; başkent San Salvador kırsaldaki çatışmalardan kaçanlarla dolmuş. Şehrin tam altında, birkaç kilometre derinde bir fay kırılıyor. Sarsıntı yaklaşık on saniye sürüyor. Bu süre, 1965 depreminden kalan çatlakları yalnızca sıvanmış binaları yıkmaya yetiyor. Şehir merkezindeki Rubén Darío iş hanı içindekilerle birlikte çöküyor, yamaçlardaki gecekondular yıkılıyor. Ölü sayısı hiçbir zaman kesin olarak bilinmeyecek.

Depremden önce

1986'da El Salvador, hükümet ordusu ile FMLN gerillaları arasındaki iç savaşın altıncı yılındadır. İngiliz mühendislerin saha raporu, savaşın o güne kadar 60 bin can aldığını yazar. Ekonomi de zor durumdadır: yılın başında yüzde 22 olan enflasyon ilk altı ayda yüzde 34'e çıkmıştır. Kuraklık ardı ardına hasadı vurmuştur.

Savaş, kuraklık ve yoksulluk köylüleri başkente iter. San Salvador'un nüfusu 1960'ta 200 bin, 1969'da 400 bindir; 1986'ya gelindiğinde bir buçuk milyona dayanmıştır. Yeni gelenlerin parası ancak şehrin kuzeyindeki, doğusundaki ve güneyindeki dik yamaçlara oyulmuş küçük taraçalara yeter. Evlerin arka duvarı çoğu zaman toprağın kendisidir.

Şehir bu tehlikeyi daha önce yaşamıştır. 3 Mayıs 1965'te, sabaha karşı saat dörtten sonra gelen bir deprem 120 kişiyi öldürmüş, 10 bin kişiyi evsiz bırakmıştı. O depremden sonra bölgeyi inceleyen mühendis Rosenblueth'un önerisiyle 1966'da yeni bir deprem yönetmeliği çıkar. Ama yönetmelik uygulanmaz. 1965'te ağır hasar gören binaların bir kısmı yıkılmaz, onarılıp yeniden kullanılır. Şehir merkezindeki Rubén Darío binası bunlardan biridir. İtfaiye müfettişi Ricardo Martínez Vásquez yıllar sonra Diario Co Latino'ya, bu binaların 1965'ten sonra oturulamaz ilan edildiğini ama yıkılmak yerine onarıldığını anlatacaktır.

On saniye

Deprem yerel saatle 11.49'da başlar. ABD Ulusal Deprem Bilgi Servisi kırılma anını Greenwich saatiyle 17.49'dan birkaç saniye sonrası olarak hesaplar. Şehirdeki pek çok saat o anda durur. Salvador basınında sarsıntının süresi on saniye olarak geçer.

Kaynak, şehrin hemen altındadır. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'ndan (USGS) Dave Harlow ve San Salvador'daki Jeoteknik Araştırma Merkezi'nden Roberto Linares'in hesabı, merkez üssünü kent merkezinin birkaç kilometre güneyine, Los Planes de Renderos yönüne koyar. Odak derinliği 5 ile 8 kilometre arasındadır. Yerel sismoloji servisi büyüklüğü önce 7,5 olarak duyurur; hükümet de basın da bu rakamı kullanır, bazı çevrelerde aylarca tekrarlanır. Uluslararası ölçümler ise çok daha küçük bir deprem gösterir: yüzey dalgası büyüklüğü 5,4, moment büyüklüğü 5,7.

Küçük bir deprem bu kadar büyük yıkımı nasıl yapar? İngiliz Deprem Mühendisliği Saha İnceleme Ekibi (EEFIT) raporu bunu iki nedene bağlar: kaynağın kalabalık bir şehrin tam altında olması ve sığlığı. Kayıtlar ayrıca çok güçlü bir düşey sarsıntı gösterir; kolonlar yukarı aşağı vuran yüklerle parçalanmıştır. Cruz Verde gönüllüsü ve fotoğrafçı Luis Solano Cea, Diario Co Latino'ya o anı "toprak okyanus dalgaları gibi oynadı" diye anlatır.

Rubén Darío çöküyor

Rubén Darío binası şehir merkezinde, neredeyse bir sokak boyunca uzanan, kafeler, berberler, dişçiler, ayakkabıcılar ve bürolarla dolu bir iş hanıdır. U biçiminde, Almacenes Pacífico mağazasının çevresine sarılır. Deprem onu tamamen yıkar; katlar üst üste oturur. Binanın kaç katlı olduğu bile kaynaklarda farklı geçer: UPI ajansı beş, EEFIT raporu altı, bazı ajans özetleri on kat yazar.

Çöküşün hemen ardından yangın çıkar. EEFIT'e göre ısınma için kullanılan gaz tüpleri yarılmıştır. Eski bir asansör görevlisiyken itfaiyeci olan Carlos Alvarado, Diario Co Latino'ya alevlerin çatıdaki El Caminante kafeteryasının patlayan gaz bidonlarından çıktığını anlatır. Yıkılan bina yanındaki altı katlı Pacífico binasına çarpar; o bina üç hafta sonra bile tepesinde 60 santimetreye varan bir eğiklikle ayakta durmaktadır ve kıpırdamaya devam eder.

Binada ölenlerin sayısı da belirsizdir. İlk ajans haberleri içeride bin kişi bulunduğunu ve 150 cesedin çıkarıldığını yazar. UPI 15 Ekim'de 300 kişinin hayatını kaybetmiş olabileceğini bildirir. EEFIT raporu yaklaşık 200 ölü tahmin eder ve büroların hiçbirinden kurtulan olmadığını yazar. Salvador basınında 500 rakamı da geçer. Bina, depremin simgesi olur.

İlk saatler

İlk kurtarmayı halk ve gönüllüler yapar. Cruz Verde, Kızılhaç, itfaiye ve Comandos de Salvamento ekipleri ilk günlerde ellerindeki kürek ve kazmalarla çalışır; Cruz Verde'den José Bonilla'nın anlattığına göre özel matkaplar ancak sonradan, Bayındırlık Bakanlığı'ndan gelir. Comandos de Salvamento'nun yöneticisi Roberto Orlando Cortez Cruz, sokağa çıktıklarında pek çok evin duvarının yıkıldığını gördüklerini anlatır. Yaralıları Rosales Hastanesi'ne taşıyan bir kurtarıcıya göre merkezde geçilebilen tek yol Primera Calle Poniente'dir.

Şehrin güneyindeki Santa Marta mahallesinde derin bir sel yarığının kenarı çöker. EEFIT'e göre yaklaşık 50 metrelik kayma bir sıra evi vadiye sürükler ve 50 kadar kişi ölür; Diario Co Latino ise yaklaşık 200 evin gömüldüğünü ve 100 kadar kişinin öldüğünü yazar. Mahalleye çıkan ana yol çöktüğü için Santa Marta bir süre dünyadan kopar.

Yıkım haritası şehrin yoksul kenarlarını izler. San Jacinto, Santa Anita, Candelaria, Mejicanos gibi mahallelerde kerpiç ve teneke evler çöker. Planlama Bakanlığı'na göre 23 bin ev yıkılır, 30 bin ev ağır hasar görür. Varlıklı semtlerdeki bir iki katlı sağlam evler ise büyük ölçüde ayakta kalır.

Okul ve hastane

Deprem bir okul gününün ortasında gelir. San Jacinto'daki Santa Catalina Okulu'nun doğu kanadı çöker; Salvador kaynaklarına göre 41 kız öğrenci ve bir erkek çocuk ölür. Öğretmen Luz de María Reyes, El Diario de Hoy'a o anı bir kaos olarak anlatır: velilerle bir işçi grubu önce kızları enkazdan çıkarmaya başlar. Müzik öğretmeni Margarita de Quintanilla aynı gazeteye okulu bir an bütün, sonra yerde gördüğünü söyler. EEFIT raporu ise "Don Juan Bosco" adını verdiği bir okulda 43 öğrencinin öldüğünü yazar; bunun aynı okul mu, başka bir okul mu olduğu kaynaklardan anlaşılmıyor. Şehirde toplam 1.400 kadar derslik kullanılamaz hâle gelir.

Benjamín Bloom Çocuk Hastanesi'nde on katlı kule ayakta kalır, ama su, tıbbi gaz ve elektrik kesilir. Hastanenin üç bloktan oluşan alçak kanadının bir bloğu tamamen çöker. Bu hastanedeki kayıp da tartışmalıdır: ilk ajans özetleri 50 kadar çocuğun öldüğünü yazar; yerel kaynaklara dayanan sonraki anlatımlara göre ise doktorların çoğu o sırada yakındaki bir otelde pediatri kongresindedir, tıp öğrencileri velilerle birlikte hastaneyi boşaltır ve solunum cihazı duran bir hasta ölür. Kısa süre sonra hastalar hastanenin önündeki bulvara yatırılmış, cerrahlar sokakta ameliyat yapmaktadır. Şehrin altı büyük hastanesinden dördü ağır hasar görür; sağlık hizmeti haftalarca çadırlardan verilir.

Duarte ve savaşın gölgesi

Cumhurbaşkanı José Napoleón Duarte o sırada kırsaldadır; başkente döner ve ulusal olağanüstü hâl ilan eder. Ülkede zaten süren sıkıyönetim 30 gün uzatılır. Yardımı yönetmek için başında kendisinin olduğu Ulusal Acil Durum Komitesi (COEN) kurulur. Sonradan konuşan itfaiye müfettişi Martínez'e göre bu komite o günlerde "yalnızca adı olan" bir kuruluştur; ekipler birbirinden habersiz çalışır.

12 Ekim'de televizyondan konuşan Duarte, ilaç, temiz su ve çelik ile betonu kesecek özel aletler istediklerini söyler ve "Hâlâ gömülü pek çok insan ve henüz ulaşamadığımız yerler var" der. 16 Ekim'de UPI'ye göre bilanço 1.200'e varan ölü, 10 bin yaralı ve 200 bin evsizdir; Duarte 1.300 artçı sarsıntıdan söz eder.

Savaş yardımın yolunu da keser. Los Angeles merkezli Medical Aid for El Salvador'un yöneticisi Sandy Brim, kendileriyle birlikte 15 yardım grubunun ilaç ve yiyecek taşıyan 15 uçağına iniş izni verilmediğini açıklar. Duarte bazı aksaklıklar olabileceğini kabul eder ama izin verilmediğini reddeder; Acil Durum Komitesi'nden geçen herkesin artık izni olduğunu söyler. EEFIT raporu, Küba'dan gelen tıbbi malzemenin kabul edildiğini ama onunla gelen kırkı aşkın uzmanın ülkeye alınmadığını yazar. ABD Dışişleri Bakanı George Shultz 16 Ekim'de üç saatliğine şehre gelir ve 50 milyon dolarlık ABD yardımının bürokrasiye takılmayacağına söz verir.

La Pulga ve enkazdaki tüneller

Rubén Darío'nun enkazına İsviçre, Fransa, ABD, Guatemala ve Meksika'dan ekipler gelir. Meksikalı kurtarıcıların arasında, bir yıl önceki Meksiko depreminde 27 kişiyi kurtaran Marcos Efrén Zariñana da vardır; çocukluğundan kalma lakabı "La Pulga", yani Pire'dir. UPI muhabiri onu 15 Ekim'de, üç gündür yalnızca biraz mısır ekmeği ve pirinçle, aralarda serum takarak çalışırken bulur. Parmakları sargılıdır. "Yersen şişmanlarsın, oraya giremezsin" der ve bu işi insanların acısını paylaştığı için yaptığını söyler. Birkaç ceset ve üç canlı çıkarmıştır. UPI'ye göre ekipler o güne kadar enkazdan 60'a yakın kişiyi sağ kurtarmıştır.

Kurtarıcılar köpeklerle ses ve iz arar; bir yerde canlı olabileceği anlaşılınca çatıdan zemine kadar elle bir kuyu açılır. Bir hafta sonra bile hâlâ boşluklarda sağ kalan biri bulunabileceği umulmaktadır. Bir tehlike daha vardır: EEFIT'e konuşan kurtarıcılar, enkazın üzerine eğilen Pacífico binasının yıkılmasını istediklerini, ama sahibinin buna izin vermediğini anlatır.

Sokaklarda barakalar

Evini kaybedenlerin çoğu çadır bulamaz. Refüjlere, parklara, kavşaklara, boş buldukları her yere tahta, naylon, branda ve oluklu sacdan barınaklar kurarlar. Yağmur mevsimi bitmek üzeredir ama depremden sonraki haftalarda gelen sert fırtınalar bu barınakları dağıtır. EEFIT'e göre evsizlerin bir kısmı bir yıl sonra hâlâ bu barınaklarda yaşamaktadır. Evsiz sayısı kaynağa göre 150 bin ile 300 bin arasında değişir.

Yardım dağıtımı karmaşıktır. Kamyonlar yoksul mahallelere habersiz gelir, yiyecek ilk gelene dağıtılır; yamacın yukarısında oturanlar yola zamanında inemez. Mahalleler kendi komitelerini kurar. Las Brisas'taki komite, etkilenen herkesi öncelik sırasıyla listeler ve her yardımda imza toplar. Komiteye gelen yiyeceklerin önemli bir kısmını, hasadı erkene alıp şehirdeki yakınlarına gönderen köylüler sağlamıştır. Hükümet yardımın dağıtımını özel sektör birliğinin kurduğu bir komiteye bırakır; bu komitenin kendi üyelerinin çalışanlarını kayırdığı yönünde suçlamalar çıkar. Kilise ve sendika konfederasyonu UNTS de yardım dağıtır.

Artçılar uzun sürer. İlk dört günde 873 sarsıntı kaydedilir; 26 Kasım'a kadar sayı 2.508'e çıkar. Toplam ölü sayısı kaynaktan kaynağa değişir: ilk resmî açıklamalarda 890, UPI'de 1.200'e kadar, ajans özetlerinde 1.400'ü aşkın, EEFIT'te yaklaşık 1.500, Salvador basınında 1.530; bazı tarih kitaplarında 2 bin. EEFIT'e göre deprem gece gelseydi, insanlar evlerinde olacağı için ölü sayısı birkaç kat daha yüksek olabilirdi. Ekonomik kayıp 1,5-2 milyar dolar olarak hesaplanır.

Neyi değiştirdi

Deprem, 1965'ten sonra yapılmayanları gösterdi. EEFIT ekibi üç hafta boyunca neredeyse hiç denetimli onarım görmedi. Hükümet hasarlı binaların yıkımını zorunlu kılacak bir yasa çıkaracağını açıkladı ama Meclis'te güçlü bir muhalefetle karşılaştı. Dört hafta sonra yıkılacak binaların listesi hâlâ yayımlanmamıştı. İnceleme ekibinin vardığı sonuç açıktı: 1966 yönetmeliği uygulanmamıştı ve 1965'te onarılan pek çok bina 1986'da yıkılmıştı.

Duarte, şehri yeniden kurmak ve modernleştirmek için bir Deprem Yeniden Yapılanma Komitesi kurdu; başına şehir plancısı ve mimar Jesús Permuy'u getirdi. Ticaret tarihi merkezden batıya, Escalón ve San Benito semtlerine ve yeni Metrocentro alışveriş merkezine kaydı. Kurtarma tarafında da ders çıkarıldı: itfaiye, Kızılhaç, Cruz Verde, Comandos de Salvamento ve polisten ortak bir arama kurtarma grubu kuruldu. Comandos'tan Roberto Cruz'a göre bu hazırlık, 2001 depremlerinde can kaybını azalttı.

Bugün

Santa Catalina Okulu 1987 boyunca San Jacinto kilisesinin avlusundaki teneke barakalarda ders yaptı; yeni binası 1988 ortasında, işadamı Teófilo Simán'ın ve Alman Kızılhaçı'nın desteğiyle tamamlandı. Ölen 42 çocuk San Salvador'da bugün de anılıyor. Benjamín Bloom Hastanesi'nin on katlı kulesi bugün de çalışıyor. San Salvador'un tarihi merkezi, 1986'da yıkılan ve boşalan binaların izlerini uzun yıllar taşıdı. Şehir, kısa ve sığ ama yıkıcı depremler üreten volkanik bir hattın üzerinde durmaya devam ediyor.

Kaynaklar

• EEFIT (Bommer ve Ledbetter), The San Salvador Earthquake of 10th October 1986: A Field Report, Eylül 1987
• UPI, 15 Ekim 1986 (Meksikalı kurtarıcı Marcos Efrén Zariñana), 16 Ekim 1986 (yardım uçakları ve Duarte'nin yanıtı; Shultz'un ziyareti), 17 Ekim 1986
• Gulf News, "Today in History: October 10, 1986" (dönemin ajans haberlerine dayanan özet)
• El Salvador Perspectives, "30th anniversary of 1986 San Salvador earthquake" (12 Ekim 1986 tarihli New York Times haberinden aktarımlar)
• Diario Co Latino, "10 de octubre de 1986, diez segundos que marcaron la historia de un país" (kurtarıcı ve itfaiyecilerin tanıklıkları)
• Diario El Mundo (El Salvador), depremin 39. yılı haberi
• El Diario de Hoy, Santa Catalina Okulu üzerine yıl dönümü haberi (Luz de María Reyes ve Margarita de Quintanilla'nın tanıklıkları)
• Vikipedi (İngilizce ve İspanyolca), 1986 San Salvador depremi (başlangıç kaynağı)