1980 El Esnam Depremi Şehri İki Kez Yıktı

10 Ekim 1980, Cuma. Saat 13:25. Cezayir'in batısındaki El Esnam'da insanlar cuma namazında. Otuz beş saniye süren sarsıntı, şehrin binalarının büyük çoğunluğunu kullanılamaz hâle getiriyor. Yirmi altı yıl içinde ikinci kez yıkılan şehir, felaketin ardından adını bile değiştirecek.

Depremden önce

El Esnam, Cezayir şehrinin yaklaşık 160 kilometre batısında, Şelif Nehri vadisinde kurulmuş bir vilayet merkezidir. Adı Arapçada "heykeller" anlamına gelir; bölgede bulunan Roma heykellerine atıftır. Fransız sömürge döneminde şehrin adı Orléansville'dir.

Şehir, deprem tehlikesini bilir. 9 Eylül 1954'te, henüz Orléansville adını taşırken, 6,7 büyüklüğünde bir depremle yıkılmış ve 1.340 kişi hayatını kaybetmiştir. Şehir, sonraki yıllarda yeniden kurulmuştur.

13:25

Cuma günü, öğle saatinde, El Esnam yakınlarında 7,1 büyüklüğünde deprem başlar. Sarsıntı yaklaşık 35 saniye sürer. Deprem, o güne kadar bilinmeyen bir ters fayı kırar; yeryüzünde 40 kilometreyi aşan bir kırık açılır, bazı yerlerde zemin 4 metreden fazla yükselir. 550 kilometre uzakta bile hissedilir.

Şehrin merkez camisi çöker. Ana hastane ve bir kız okulu yıkılır. Binaların yüzde 80'den fazlası oturulamaz hâle gelir. Köprülerin çoğu hasar görür. Elektrik, telefon ve gaz bağlantıları kesilir; Cezayir ile El Esnam arasındaki demiryolu kullanılamaz olur.

Üç saat sonra, 6,2 büyüklüğünde güçlü bir artçı deprem gelir ve hasarlı binaları da yıkar.

İlk saatler

Hastane yıkıldığı için yaralılar 160 kilometreden uzaktaki en yakın hastanelere taşınmak zorunda kalır. Enkazın altından iniltiler gelir. Gençlerin çoğu sarsıntının ne olduğunu ilk anda anlayamaz; 1954'ü yaşamış yaşlılar ise hemen anlar.

Ordu, kurtarma çalışmalarının ön saflarına geçer. Ülkenin her yanından gönüllüler gelir. Avrupa'dan, Amerika'dan, komşu ülkelerden ve Arap ülkelerinden kurtarma ekipleri şehre ulaşır. Uluslararası basın, Cezayirlilerin dayanışmasını ve vakarını övgüyle anlatır.

Artçılar

Deprem bölgesinde toprak haftalarca durulmaz. 10 Ekim ile Ocak 1981 arasında günde yüzlerce artçı sarsıntı kaydedilir; bunlardan 50'si 4'ten büyüktür. 8 Kasım 1980'de 5,6 büyüklüğünde bir deprem daha olur. Hasarlı evlerine girmekten korkan aileler açıkta, çadırlarda yaşar.

Kayıp

Depremde 2.633 kişi hayatını kaybeder, 8.369 kişi yaralanır. Bölgede yaşayan 900 bin kişi etkilenir. Yaklaşık 30 bin ev yıkılır, 300 binden fazla kişi evsiz kalır. Zarar, Cezayir'in o yılki milli gelirinin yaklaşık beşte biri olarak hesaplanır.

Yeni bir ad

Felaketin ardından şehrin adı değiştirilir. "Heykeller" anlamına gelen ve putperestliği çağrıştırdığı düşünülen El Esnam adı bırakılır; şehir, içinden geçen nehrin adıyla Şelif olarak anılmaya başlar. Aynı dönemde Cezayir'de deprem riskini azaltmaya yönelik bir yapı yönetmeliği hazırlanır.

Barakalar

Evsiz kalan aileler için binlerce prefabrik ev kurulur. Geçici olması gereken bu prefabrikler, Şelifliler arasında "barakalar" diye anılır.

Ama geçici çözüm kalıcı olur. Depremden 28 yıl sonra, binlerce depremzede hâlâ bu prefabrik evlerde yaşamaktadır. Mayıs 2008'de sabrı tükenen sakinler sokağa dökülür ve devletin açıkladığı yenileme programının uygulanmasını talep eder. Devlet, prefabrik sahiplerine kalıcı ev yapmaları için yardım programı başlatır; ama yerel kayıtlara göre 18 binden fazla prefabriğin binlercesinde dosyalar yıllarca çözülemez.

Depremin 32. yıl dönümünde, 2012'de, yerel basın hâlâ "baraka"larda yaşayan depremzedeleri yazar.

Neyi değiştirdi

El Esnam depremi, Batı Akdeniz'de aletle ölçülmüş en güçlü depremlerden biri olarak kayda geçti. Deprem, yeryüzünde açtığı uzun fay kırığıyla dünya çapında bilim insanlarının inceleme alanı oldu; 1981'de Strazburg'da ve Cezayir'de bu depreme ayrılmış bilimsel toplantılar yapıldı.

Cezayir için deprem, ülkenin kuzeyindeki deprem tehlikesini bir kez daha, çok ağır bir bedelle gösterdi. 23 yıl sonra 2003 Boumerdès depremi, aynı tehlikeyi yeniden hatırlatacaktı.

Bugün

Şelif, büyümüş bir vilayet merkezi olarak yaşıyor. Şehir, 10 Ekim 1980'i "kara cuma" olarak anıyor; yıl dönümlerinde deprem riskinin azaltılması üzerine toplantılar düzenleniyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• USGS, 1980 El Asnam earthquake ShakeMap
• Algérie 360, "Séisme 10 octobre 1980 : Chlef s'en souvient encore" (10 Ekim 2018)
• Algérie 360, "32 années après le séisme, des sinistrés d'El-Asnam toujours dans des baraques" (10 Ekim 2012)
• Vikipedi (İngilizce ve Fransızca), 1980 El Asnam earthquake / Séisme de 1980 à El Asnam (başlangıç kaynağı)