1954 Orléansville Depremi: On İki Saniye ve Afrika'nın İlk Hava Köprüsü

9 Eylül 1954, gece saat biri biraz geçiyor. Cezayir'in batısında, Şelif Nehri'nin ovasında kurulmuş Fransız sömürge kenti Orléansville uykuda. On iki saniye süren bir sarsıntı kentin büyük bölümünü yıkıyor, çevredeki dağ köylerini haritadan siliyor. Ölü sayısı kaynağa göre 1.243 ile 1.657 arasında değişiyor. Kurtarma, Afrika'daki ilk tıbbi hava köprüsüyle yapılıyor. Yardım daha bitmeden, iki ay sonra, Cezayir Savaşı başlıyor.

Depremden önce

Orléansville, Cezayir'in başkentinden yaklaşık 200 kilometre batıda, Cezayir-Oran demiryolunun üzerindedir. Fransızlar kenti 1843'te, Roma döneminin Castellum Tingitanum kalesinin kalıntıları üzerine kurmuştur. Burada 4. yüzyıldan kalma Aziz Reparatus Bazilikası'nın izleri vardır. Kent, Şelif vadisindeki zengin bir tarım bölgesinin merkezidir.

Nüfus için iki rakam vardır: Associated Press'in deprem günü geçtiği haberde 32.500, İngilizce Vikipedi'de 44.400. Kentte Avrupalılar, Müslüman Cezayirliler ve yaklaşık 750 kişilik bir Yahudi topluluğu birlikte yaşar. Çevredeki dağlarda ve ovada, Müslüman köyleri, yani duarlar, sıralanır. Kentte bir de cezaevi vardır; yüzyılın başından 1926'ya kadar askerî mahkûmların çalıştırıldığı ağır bir ceza kampı olarak bilinmiştir.

Kent bir alüvyon vadisine kurulmuştur; bu da deprem riskini artırır. Ülke ise sessiz bir gerginlik içindedir. 1945 Setif olaylarının üzerinden dokuz yıl geçmiştir; bağımsızlık hareketi örgütlenmektedir.

On iki saniye

Deprem gecenin ilk saatlerinde gelir. NOAA kataloğu ana sarsıntıyı Greenwich saatiyle 01.04 olarak verir; dönemin haberleri ve Fransızca kaynaklar saati 01.07 ile 01.11 arasında yazar. Strazburg Gözlemevi'ndeki bilim insanları, Associated Press'e Cezayir'in 40 yıldır gördüğü en kötü deprem olduğunu söyler. Büyüklüğü bugün 6,7 olarak hesaplanır, odak derinliği yaklaşık 15 kilometredir; şiddet en yüksek XI'e ulaşır.

Fransızca kaynaklara göre sarsıntı on iki saniye sürer. Bu sürede kentin büyük bölümü yıkılır. Elektrikler kesilir, telefon ve telgraf bağlantıları kopar. Hayatta kalanlar sonradan, bir eksen etrafında döndürülüyormuş gibi bir his yaşadıklarını anlatır.

Fay, merkez üssünün bulunduğu Beni Rached tepelerinde yeryüzüne kadar uzanır. Toprak 20 kilometreyi aşan bir hat boyunca yarılır, yer yer 60 santimetre ile bir metre arasında yükselir. Sarsıntı doğuda Tizi Ouzou'ya, batıda Mostaganem'e, güneyde Tiaret'ye kadar hissedilir.

Karanlıkta ilk saatler

Enkaz kentin her yanındadır. Associated Press'in ilk haberine göre bir otelin çökmesiyle yaklaşık 40 yolcu yataklarında enkazın altında kalır. Kentin sinagogu tamamen yerle bir olur.

Cezaevi ağır darbe alır. Fransız ulusal radyosu 9 Eylül öğlen saat birde, Orléansville'de en çok ölünün cezaevinde olduğunu duyurur; akşam bültenine göre sekiz mahkûm hücresinde ezilmiştir. Bina yüzde 75 oranında yıkılmıştır. Hükümetin sonraki açıklamasına göre bazı mahkûmlar o gece ana binanın dışındaki barakalarda kaldıkları için kurtulmuştur.

Askerler ve ambulanslar bölgeye gönderilir. Ama haber ilk saatlerde parça parça yayılır. Associated Press'in Cezayir'den geçtiği ilk haberde resmî olmayan raporlar yaklaşık 800 ölüden söz eder; Paris'teki Savunma Bakanlığı ise en az 200 ölüden haberdar olduğunu açıklar. Tanıkların anlattığına göre kent, ağır bir hava bombardımanından çıkmış gibi görünmektedir.

Bombalanmış bir kent

Gün ağardığında yıkımın boyutu ortaya çıkar. Hayatta kalanlar enkazı Avrupa'nın savaşta bombalanmış kentlerine benzetir. Kentin beşte biri tamamen yok olmuştur; Fransızca kaynaklar kentin üçte ikisinin yıkıldığını yazar. Bölgede 20 binden fazla ev ve gurbi, yani kırsal kulübe, yerle bir olmuştur.

Deprem altyapıyı da vurur. Cezayir-Oran demiryolu birkaç noktada çöker. Şelif ovasını sulayan Ponteba Barajı 80 metrelik bir bölümünde 55 santimetre yana yatar; ana sulama borusunun bazı noktaları bir buçuk metreden fazla yükselir. Kıyıdan yaklaşık 100 kilometre açıkta, deniz dibindeki beş telefon kablosu kopar. Sismolog Jean-Pierre Rothé bunu, sarsıntının kıta sahanlığının kenarında başlattığı çamur akıntılarına bağlar. İspanya'nın güneydoğu kıyısındaki gelgit ölçerler zayıf bir tsunami kaydeder.

Ertesi gün, 10 Eylül'de, yaklaşık 40 kilometre kuzeyde 6,2 büyüklüğünde ikinci bir deprem olur. Artçılar dinmez; Associated Press'in haberlerine göre insanlar her sarsıntıda yataklarından fırlayıp açık tarlalara koşar.

Dağdaki köyler

Felaketin en ağır yükünü kırsaldaki Müslüman halk taşır. Fransızca kaynaklara göre bazı duarlar tümüyle yerle bir olur; genellikle kalabalık olan aileler büyük kayıplar verir. Associated Press'e göre Orléansville'den dağlara uzanan yol, yarıklar ve sarsıntının kopardığı kaya kütleleri yüzünden geçilmez hâle gelir.

Merkez üssüne yakın Beni Rached köyünün durumu ancak günler sonra anlaşılır. Bir Amerikan Hava Kuvvetleri helikopterinin mürettebatı, yıkıntıların üzerinde dolaşan akbabaları görüp köye yönelir; kurtarma ekibi onların yönlendirmesiyle köye varır. Oklahoma City Times'ın 14 Eylül'de yayımladığı Associated Press haberine göre köyde 307 ceset bulunur ve resmî ölü sayısı bununla 1.657'ye çıkar.

Yazılı kayıtlarda adı geçen hayatta kalanlardan biri Mohamed Dahou'dur. Dahou, kentteki sanatçı topluluğu Lettrist Enternasyonal'in Cezayir kolunun üyesidir; topluluğun bazı üyeleri depremde ölür. Dahou kurtulur ve sonraki yıllarda Situasyonist Enternasyonal'de yer alır.

Kesin ölü sayısı hiçbir zaman netleşmez. NOAA kataloğu ve Uluslararası Sismoloji Merkezi 1.243 ölü ve 5 bin yaralı verir; aynı katalogdaki başka kaynaklar 1.000 ile 1.600 arasında rakamlar yazar. Fransızca Vikipedi'nin iki ayrı bölümünde 1.340 ve 1.500 rakamları geçer. Associated Press'in 14 Eylül'de verdiği 1.657 ise kurtarmanın ilk günlerindeki sayımdır. Farkın bir bölümü, kayıtları tam tutulmayan dağ köylerinden gelir.

Afrika'nın ilk hava köprüsü

Kurtarmanın yükünü bölgedeki Fransız ordusu taşır. Ordu, Afrika'daki ilk tıbbi hava tahliyesini başlatır. Bell 47G helikopterleri, üç Amiot AAC.1 Toucan ve iki Douglas DC-3 uçağı 396 yaralıyı taşır; bunların 147'si ilk gün tahliye edilir. Hava köprüsü, enkaz arasındaki yollarda trafik yığılmasını da önler.

Associated Press'in ilk gün haberinde Cezayir Genel Valisi Roger Léonard'ın kurtarma çalışmalarının başına geçtiği bildirilir. Başbakan Pierre Mendès France'ın hükümetinde İçişleri Bakanı olan François Mitterrand radyoda konuşmalar yapar. Fransa'nın her yerinde yas ve dayanışma işareti olarak bayraklar yarıya indirilir. Bakanlardan oluşan bir Ulusal Eylem ve Dayanışma Komitesi kurulur; Resmî Gazete bunu 14 Eylül'de duyurur.

Yardım için para toplamanın yolları çeşitlidir. Cezayir postası "Orléansville afetzedeleri yararına" ek ücretli pullar basar. 8 Ekim'de Paris'teki Parc des Princes stadında, afetzedeler yararına Fransa milli takımı ile Kuzey Afrikalı oyunculardan kurulan bir karma takım arasında futbol maçı oynanır.

Yağmur ve 16 Eylül

Depremin ardından şiddetli yağmurlar başlar. Fransızca kaynaklara göre on binlerce evsiz, çatısız kalmışken sağanağa yakalanır; Orléansville felaketi böylece depremle yağmurun birleşimine dönüşür. Fransızca Vikipedi evsiz sayısını 60 bin olarak verir. Associated Press'e göre yetkililer gömülemeyen cesetler ve kirlenen sular yüzünden salgından korkar.

16 Eylül gecesi, Greenwich saatiyle 22.18'de, güçlü bir artçı sarsıntı gelir ve Orléansville'de ayakta kalan binalara yeni hasar verir. Kentte çadırlar ve barakalar kurulur.

Yardım dağıtımı tartışmasız değildir. Paris'te yayımlanan anarşist gazete Le Libertaire, 23 Eylül 1954 sayısında hükümetin işi halkın bağışlarına bıraktığını, yerli halkın oturduğu duarlara yardımın en kötü biçimde ulaştırıldığını yazar. Gazete, cezaevindeki ölü ve yaralı sayısının açıklanmasını da ister. Bu bir muhalefet gazetesinin iddiasıdır; ama felaketin sömürge düzeninin eşitsizliklerini de görünür kıldığını gösterir.

Yeni bir şehir

Yeniden yapılanma, Cezayir'in sömürge yönetiminin büyük kent projelerinden birine dönüşür. Cezayir ili imar dairesi müdürü Jean de Maisonseul, Cezayir Planlama Ajansı'ndan Pierre Dalloz ve Gérald Hanning'in yönettiği bir ekiple "yeni" bir kent tasarlamaya girişir. Mimar André Ravéreau'nun ardından, depremden bir yıl sonra Jean Bossu baş mimar olur.

Yıkıntıların yerine dönemin modernist mimarisinin örnekleri yükselir: Bossu'nun Saint-Reparatus ticaret merkezi, Robert Hansberger'in camisi, Louis Miquel ile Roland Simounet'nin gençlik ve spor merkezi. Kentin batısında, eski surların dışında afetzedeler için bir acil durum mahallesi kurulur; bugün Hay Ben Souna olarak bilinen bu mahalle o günlerden kalmadır. Katolik yardım örgütü Secours Catholique'in kurucusu Jean Rodhain de Orléansville'deki ilk yardım sitesinin açılışını yazılarına konu eder.

Ama kent yeniden kurulurken tarih hızlanır. 1 Kasım 1954'te, depremden yalnızca yedi hafta sonra, Ulusal Kurtuluş Cephesi silahlı mücadeleyi başlatır. Orléansville bölgesi de savaşa katılır. 1956'da kentte olağanüstü hâl ilan edilir. Şubat 1959'da, depremden sonra barakalarda hizmet veren postaneye düzenlenen saldırıda 18 kişi ölür. Depremden kalan geçici yapılar savaş yıllarının sahnesi olur.

Neyi değiştirdi

Orléansville depremi Fransa'nın deprem mühendisliği tarihinde bir dönüm noktasıdır. Depremden sonra Fransa'nın ilk depreme dayanıklı yapı önerileri, AS 55 adıyla hazırlanır. Bunu 1960 Agadir depreminden sonra PS 69 kuralları izler. Cezayir'de deprem yönetmeliklerinin kapsamlı reformu da bu depremle başlar.

Deprem bilime de veri bırakır. Kıyı açığında kopan kablolardan üçü kopma anını kaydeder; bu, depremin tetiklediği denizaltı heyelanlarının erken belgelerinden biri olarak kataloglara geçer. Amerikan Jeoloji Araştırmaları Kurumu'ndan J. W. Dewey'in 1991'de yayımlanan çalışmasına göre 1954 depremi, aynı bölgede 26 yıl sonra kırılacak fay sisteminin hemen yakınında meydana gelmiştir.

Bugün

Bağımsızlıktan sonra, 1963'te, kentin adı El Asnam olur. 10 Ekim 1980'de aynı fay sistemi bu kez 7,2-7,3 büyüklüğünde bir depremle kırılır; 1954'ten sonra yeniden kurulan kentin yüzde 80'i yıkılır. Ölü sayısı Fransızca Vikipedi'de 2.633, İngilizce Vikipedi'de 3.500 olarak geçer. Kentin adı 1981'de Şelif Nehri'nden gelen Chlef olarak değiştirilir.

Bugünkü Chlef bir vilayet merkezidir ve "portakallar kenti" diye anılır; her yıl bir portakal bayramı düzenlenir. 1980'den sonra yapılan binalar sıkı bir deprem yönetmeliğine göre inşa edilmiştir. Kentin bazı köşelerinde ise 1954'te afetzedeler için kurulan barakalardan bazıları hâlâ ayaktadır.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 4055 ve ilgili tsunami kaydı 3394 (Rothé 1954 ve diğer kataloglardan aktarılan notlarla)
• Associated Press haberi, The Pontiac Press, 9 Eylül 1954 (ilk gün haberi)
• Associated Press haberi, Oklahoma City Times, 14 Eylül 1954 (Beni Rached)
• Le Libertaire, 23 Eylül 1954 sayısı (Paris Nanterre Üniversitesi La Contemporaine arşivi)
• J. W. Dewey (1991), The 1954 and 1980 Algerian earthquakes: Implications for the characteristic-displacement model of fault behavior, Bulletin of the Seismological Society of America
• M. Givry, Le retour d'expérience des missions post-sismiques, Risques Infos sayı 24 (2010)
• Vikipedi (İngilizce), 1954 Chlef earthquake, Chlef ve 1954 in Algeria; Vikipedi (Fransızca), Chlef (başlangıç kaynakları)