1911 Kemin Depremi: Verniy'de Ayakta Kalan Ahşap Evler

Ocak 1911. Rus Türkistanı'nın Yedisu bölgesi, karla kaplı Tanrı Dağları'nın eteği. Bölgenin merkezi Verniy, bugünkü Almatı, 24 yıl önceki büyük depremin yaralarını yeni yeni unutmaktadır. 4 Ocak sabahı, saat dördü yirmi altı geçe, Kemin vadisinin altında 200 kilometreyi aşan bir fay kırılıyor. Orta Asya'nın bilinen en büyük depremlerinden biri, şehirde hasarsız tek ev bırakmıyor; dağlarda ise vadiler, içindeki obalarla birlikte toprağın altında kalıyor.

Depremden önce

Verniy, Rus İmparatorluğu'nun 1854'te Büyük ve Küçük Almatı ırmakları arasında kurduğu bir kalenin çevresinde büyümüş bir şehirdir. 1911'de Yedisu (Semireçye) eyaletinin yönetim merkezidir. Şehir aşağı yukarı dört kilometrekarelik bir kare üzerine kuruludur; doğusunda Küçük Almatı ırmağı akar. Kuzeydoğusunda Rus kazaklarının yerleşimleri olan Büyük ve Küçük Almatı stanitsaları ile Tatar mahallesi vardır. Dungan ve Tatar mahallelerinde evler hâlâ kerpiçten ve kerpiç duvarlardandır.

Şehrin hafızasında iki felaket vardır. 9 Haziran 1887'de, sabaha karşı, Verniy depreminde şehirdeki yaklaşık 1.800 tuğla yapıdan neredeyse hiçbiri ayakta kalmamış, en az 332 kişi ölmüştür. İki yıl sonra, 1889'da, doğudaki Çilik depremi geldi; bugünkü tahminlere göre büyüklüğü 8 ile 8,3 arasındadır.

1887'den sonra şehir kendine yeni kurallar koyar. Kerpiç yapı yasaklanır; yeni evler ahşap kütüklerden, içi ve dışı sıvalı olarak yapılır. Sobalar demir kılıflar içine alınır, tuğla bacalar sac kılıfla çıkarılır. Şehrin en büyük yapısı, 1907'de tamamlanan ahşap Yükseliş Katedrali'dir. 56 metre yüksekliğindeki yapı çivi kullanılmadan kurulmuştur.

Bir yıl süren uyarılar

Deprem habersiz gelmez. Isık Göl'ün kuzey kıyısındaki Kuzey Troitski Manastırı'nın başrahibi, 1910 boyunca hissedilen sarsıntıları not eder: mart ortasında bir gece, 10 Ekim'de gece biri beş geçe güçlü bir darbe, 2 ve 11 Kasım'da yeni sarsıntılar. 29 Kasım'da ise köpeklerde açıklanamayan bir huzursuzluk kaydedilir.

Verniy'de maden mühendisi Korneyev de benzer bir liste tutar. 1 Şubat 1910'da gündüz güçlü bir sarsıntı olur; ağustos ve eylül başında daha hafif darbeler, 18 Aralık'ta yine bir sarsıntı. Bu tarihler Rusya'nın o dönem kullandığı eski takvime göredir. Kimse bunları büyük bir depremin habercisi olarak okumaz.

Sabaha karşı 4.26

Ana sarsıntı bugünkü takvimle 4 Ocak 1911 sabahı gelir. Rusya'da o gün kullanılan eski takvimle tarih 22 Aralık 1910'dur; bazı yerel derlemeler 23 Aralık yazar. Kazakistan Ulusal Veri Merkezi'nin derlemesi yerel saati 4.26 olarak verir. Uluslararası kataloglar ise Greenwich saatini esas aldıkları için tarihi 3 Ocak, saati 23.25 olarak yazar. Bu yüzden deprem kimi kaynakta 3, kimi kaynakta 4 Ocak'ta geçer.

Verniy'de insanlar evlerindedir; Ortodoks Noeli yaklaşmaktadır. Gece sıcaklık eksi on dereceye kadar düşmektedir. Şehir halkının anlattıklarına göre sarsıntı güçlü yatay darbelerle başlar, her yöne savrulan salınımlarla sürer ve alışılmadık derecede uzun sürer. Rusça kaynaklar yıkıcı salınımların beş dakikaya yakın sürdüğünü yazar. Bir görgü tanığı, devasa ellerin evlerini yakalayıp bir ilaç şişesi gibi çalkaladığını anlatır.

Sarsıntı Omsk, Tomsk ve Kökşetav'da asılı eşyaları sallar; bin kilometreyi aşan bir mesafedir bu. Orta Rusya'nın pek çok yerinde sarkaçlı saatler durur. Taşkent, Bakü, İrkutsk, Pulkovo, hatta Kalküta ve Bombay'daki sismograflar depremi kaydeder.

Verniy'de sabah

Gün ağardığında şehirde en azından hafif hasar görmemiş tek bir ev yoktur. Değerlendirme komisyonunun tutanaklarına göre 616 konut tamamen yıkılmış, 301'i esaslı onarım gerektirecek durumdadır, 1.010 evin temeli, sobası ya da sıvası zarar görmüştür. 121 dükkân ve depo yıkılmış, 397'si hasar almıştır. Ahır, ambar gibi yapılardan 3.000'i yıkılmış, 2.000'i zarar görmüştür. Başka bir sayıma göre şehirde yıkılan ev sayısı 776'dır; bunların 94'ü stanitsadaki Kazak evleridir.

Taş ve tuğla binalar en kötü durumdadır. Depremi inceleyen jeolog Karl Bogdanoviç, istisnasız bütün kâgir evlerin tamamen yıkıldığını ve oturulamaz hâle geldiğini yazar. Ahşap evler ise ayakta kalır. Sobaları dağılmış, bacaları düşmüş, bazıları yamulmuştur; ama hiçbiri kullanılamayacak durumda değildir. Kuleli yüksek ahşap evler bile tuğla evlerden daha az zarar görür. Yükseliş Katedrali de depremi küçük hasarla atlatır.

Hasar şehrin içinde eşit dağılmaz. Güney ve güneybatı kenarlarında daha hafiftir; kuzeydoğuya, stanitsalara, Tatar mahallesine ve kaleye doğru artar. Bu bölgelerde toprak yarılır: çatlakların genişliği yer yer bir metreye, derinliği beş metreye ulaşır. Kışlaların ve askerî depoların duvarları boyunca açılan yarıklar, oradaki nöbetçileri yutabilecek kadar derindir. Yarım metre kalınlığındaki bir kavağın altından geçen bir çatlak, ağacı kökünden 3,5 metre yüksekliğe kadar boylu boyunca ikiye ayırır.

Bir şey olmaz: yangın. 1912'de Mürefte'de depremin ardından gelen alevler Verniy'de görülmez. Kaynaklar bunu, 1887'den sonra getirilen soba ve baca kurallarına bağlar.

Kemin vadisinde kaybolan obalar

Asıl kırılma şehrin 40 kilometre kadar güneyinde, dağların ardındadır. Zailiyski Alatau'nun güney yamaçları ile Küngöy Alatau'nun kuzey yamaçları arasında, Büyük Kemin (Çon Kemin) ırmağının vadisi boyunca yer yüzeyi yarılır. Doğudaki Çilik ve Çon Aksu vadilerine kadar uzanan kırıkların toplam uzunluğu 200 kilometreye yaklaşır. Bir tanık manzarayı, bloğun bloğun üstüne yığıldığı devasa bir buz çözülmesine benzetir.

Bölgede yaşayan Kırgız ve Kazak aileleri çoğunlukla keçe çadırlarda, yurtlarda oturur. Yurt sarsıntıya dayanıklıdır, çöktüğünde bile insanı pek öldürmez. Kemin'de ölümlerin çoğunu sarsıntı değil, sarsıntının kopardığı heyelanlar ve kaya çığları getirir. F. P. Brusnitsın'ın aktardığına göre, deprem anında bir tepede bulunanlar, Aksay vadisindeki evlerden dışarı koşan insanların bir an sonra evleriyle birlikte gözden kaybolduğunu görür.

Büyük Kemin ve kısmen Küçük Kemin vadisinde 245 kişi ölür, 89 kişi yaralanır, 616 yurt yok olur. Sazonovka köyünde 9, Tokmak'ta 11 kişi hayatını kaybeder. Doğuda, bugün Kazakistan'da kalan Kayındı vadisinde kireçtaşı bir dağ yamacı çöker; heyelan bir grup yurdu altına alır, vadinin ağzını kapatır. Arkasında biriken su, bugünkü Kayındı Gölü'nü oluşturur.

Artçılar aylarca sürer. İlk altı ayda Verniy'de 300'den fazla sarsıntı hissedilir; bunların 170 kadarı ocak ayındadır. 9, 12 ve özellikle 14 Ocak'taki artçılar, ana sarsıntıdan sonraki en güçlüleridir.

Ölü sayısı neden tutmuyor

Kemin depreminin kaybı kaynaktan kaynağa değişir. ABD'nin NOAA kataloğu 450 ölü yazar. Bogdanoviç'in sayımına göre 452 kişi ölmüş, 740 kişi yaralanmış, 1.094 ev ve 4.545 yurt yıkılmış, 13 bin kadar hayvan telef olmuştur. Kazakistan'daki derlemeler ise toplam ölü sayısını 390 olarak verir.

Verniy için de iki rakam vardır: bir sayıma göre şehirde 35 kişi ölür, 168 kişi yaralanır; Kazakistan Ulusal Veri Merkezi'nin derlemesi ise şehir ve yakınındaki stanitsalar için 44 ölü ve 108 yaralı verir. Fark büyük ölçüde sayılan bölgenin sınırından kaynaklanıyor gibidir. Kesin olan şu: yıkımın bu kadar geniş olduğu bir depremde kaybı sınırlı tutan, dağlarda yurtta yaşayan seyrek nüfus ve şehirde 1887'den sonra yaygınlaşan ahşap evlerdir.

Aşevleri, odun ve tezek

Verniy Şehir Duması, yıkılan evlerin sayısına bakarak 3.500 ile 4.000 kişinin yardıma muhtaç olduğuna karar verir. Ordunun sahra mutfaklarıyla şehirde yedi ücretsiz aşevi kurulur. Dördü şehrin en çok zarar gören kesimlerinde Hristiyanlar için, biri hem Müslümanlar hem Hristiyanlar içindir. İkisi Müslümanlara ayrılır: biri Sart, Dungan ve Kaşgarlılar için Namangan Camii'nin yanında, öteki Taranççılar için Taranççı camisinin yanında.

Kışın ortasındaki şehirde en yoksul ailelere sıcak giysi, ayakkabı ve yakacak dağıtılır. Her aileye düşen yakacak iki kütük odun ve beş parça tezektir. Evlerin onarımı için tuğla, tahta, çivi gibi malzeme özel depolardan çekle verilir. Toprak ve tarım işlerinden sorumlu bakanlık, her ev için iki ağaç kerestenin ücretsiz verilmesine izin verir.

Şehrin önde gelen ailelerinden Zenkovlar geleceğe güvenini yitirmez. Şehrin başı Pavel Zenkov'un oğlu mühendis Andrey Zenkov, 8 Mart 1911'de yerel gazete Semireçenskiye Oblastnıye Vedomosti'de şehrin geleceğinden korkmadığını yazar ve Verniy'in bir gün çok katlı taş ve beton yapılarla süsleneceğine inandığını söyler.

Bogdanoviç'in seferi

İlkbaharda Merkez Sismoloji Bürosu bölgeye bir bilim heyeti gönderir. Başında Maden Enstitüsü profesörü Karl İvanoviç Bogdanoviç vardır. Heyette I. M. Kark, B. Y. Korolkov ve Orta Asya depremlerinin öncü araştırmacısı İ. V. Muşketov'un oğlu D. İ. Muşketov da bulunur. Heyet Verniy'deki binaların hasarını tek tek kaydeder, dağlardaki kırıkları, heyelanları ve kaya çığlarını haritaya geçirir. Raporları 1914'te yayımlanır.

Heyet bir şey daha fark eder: Verniy'de ana sarsıntıdan önce ses duyulmamıştır, ama dağlarda her artçıya bir uğultu eşlik etmektedir. Bunu araştırmacıların kendileri de defalarca duyar.

Bogdanoviç'in raporu, depremin tek yazılı kaydı değildir. Koçkor vadisinde doğan Kırgız şair Moldo Kılıç, felaketi gözüyle gördüğü için unutulmasın diye bir manzum hikâye yazar. "Kıssa-i Zilzala" adlı bu eser 1911'de Kazan'da Arap harfleriyle basılır ve Kırgız yazılı edebiyatının basılan ilk eserlerinden biri olarak kabul edilir.

Neyi değiştirdi

Kemin depremi, Verniy'in 1887'den sonra seçtiği yolu doğruladı. Tuğla ve kerpiç yıkıldı, ahşap ayakta kaldı; demir kılıflı sobalar sayesinde yangın çıkmadı. Rusça kaynaklar, şehre etkisi 1887 depreminden aşağı kalmamasına rağmen yıkım ve kaybın çok daha az olmasını yerel ustaların deneyiminden yararlanan yapım kurallarına bağlar.

Bilim için de bir dönüm noktası oldu. Bogdanoviç heyetinin kaydettiği kırıklar, sonraki yüzyılda kıtaların içinde de 8 büyüklüğünde depremler olabileceğinin en iyi örneklerinden biri sayıldı. 2015'te G. Kulikova ve F. Krüger, dönemin kâğıt sismogramlarını yeniden inceleyerek moment büyüklüğünü 8,0 olarak hesapladı. Derindeki kırılmanın 260-300 kilometre uzunluğunda olduğunu, sarsıntıyı üretenin 45-70 saniyelik bir kırılma olduğunu buldular. 2016'da Arrowsmith ve ekibi yüzeydeki kırığın 195 kilometreyi aştığını, ortalama kaymanın 3-4 metre, en büyük kaymanın 14 metreye yakın olduğunu ölçtü. Çon Aksu vadisinde fay yüzeyinin dikey yönde 10,5 metreye kadar yükseldiği kaydedilmiştir.

İngilizce Vikipedi'deki maddede iki büyük heyelanın, Kayındı ve Ananyevo'nun, hacmi 15 milyar metreküp diye geçer. Bu rakam büyük olasılıkla bir yazım hatasıdır: Delvaux ve arkadaşlarının 2001'deki saha çalışması, depremin tetiklediği heyelanların hacmini "on milyonlarca metreküp" olarak verir.

Bugün

Verniy 1921'de Alma-Ata adını aldı, Sovyet Kazakistanı'nın, sonra bağımsız Kazakistan'ın başkenti oldu; bugün iki milyonu aşan nüfusuyla ülkenin en büyük şehri olan Almatı'dır. Yükseliş Katedrali Panfilov Parkı'nda hâlâ ayaktadır. Kemin vadisi Kırgızistan'da, Kayındı Gölü Kazakistan'da kalır; gölün suyundan yükselen ladin gövdeleri, 1911'de gömülen ormanın kalıntılarıdır. Çon Aksu'da fayın oluşturduğu set, yüz yılı aşkın süredir bir gölü tutmaya devam etmektedir.

Oxford, Kazakistan ve Kırgızistan'dan bilim insanlarının 2024'te hazırladığı bir rapor, Almatı'nın birkaç aktif fayın üzerinde ya da hemen yanında durduğunu hatırlatır. Şehrin bütün ilçelerinde en yaygın yapı türü donatısız yığma binadır. Modellere göre doğrudan şehrin altında olacak 6,5 büyüklüğünde bir deprem 4.100 kişinin ölümüne ve 12.300 binanın çökmesine yol açabilir. 1911'de ahşap evlerde yaşayan küçük bir kale şehri, kaybı kırklı rakamlarda tutabilmişti; bugünkü şehir için aynı şeyi söylemek zordur.

Kaynaklar

• Kazakistan Ulusal Veri Merkezi (KNDC), "Keminskoye zemletryasenie 4 yanvarya 1911 goda" (Bogdanoviç heyeti raporu ve Verniy arşiv belgelerine dayanan derleme)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 2919
• Kulikova, G. ve Krüger, F. (2015), Source process of the 1911 M8.0 Chon-Kemin earthquake: investigation results by analogue seismic records, Geophysical Journal International 201(3)
• Arrowsmith, J. R. ve diğ. (2016), Chon Kemin depremi yüzey kırığı ve kayma ölçümleri (paleoseismicity.org özetinden)
• Delvaux, D., Abdrakhmatov, K. E., Lemzin, I. N., Strom, A. L. (2001), Landslides and surface breaks of the 1911 Ms 8.2 Kemin earthquake, Kyrgyzstan
• COMET / R. Walker ve diğ. (2024), Earthquake Hazard Near Almaty, Kazakhstan (bilgilendirme raporu); Amey ve diğ. (2021) senaryo modellemesi
• Vikipedi (Rusça, İngilizce, Kırgızca): Kemin depremi, 1887 Verniy depremi, Yükseliş Katedrali, Kayındı Gölü, Moldo Kılıç (başlangıç kaynağı)