1902 Kaşgar Depremi: Artuş'u Toprağa Gömen Yaz Sabahı

22 Ağustos 1902, bir yaz sabahı. Tanrı Dağları'nın güney eteğinde, Tarim Havzası'nın kuzeybatı köşesinde kerpiç evlerden oluşan Artuş vahası günlük işine başlamış. İki saat önce Ahu köyünde hayvanlar huysuzlanmış, gökten dolu yağmış. Bir buçuk dakika süren sarsıntı, Artuş'taki evlerin neredeyse hepsini yıkacak, binlerce insanı toprak damların altında bırakacak.

Depremden önce

1902'de Kaşgar ve çevresi Çing Hanedanı'nın yönetimindedir. Bölge 1759'dan beri Çing idaresindedir; 1884'te Sincan eyaleti kurulunca Artuş da bu eyaletin parçası olur. Yerel işleri Çing'in atadığı yerli beyler yürütür. Nüfusun büyük çoğunluğu Müslüman Türklerdir; bugün Uygur diye anılan bu halkın evleri güneşte kurutulmuş kerpiçten, damları topraktandır.

Artuş, Kaşgar'ın kuzeyinde iki dağ sırası arasında uzanan bir vahadır. Adı da Uygurcada "iki dağ arası" anlamına gelir. Burada, ilk Müslüman Türk hükümdarlarından biri sayılan Karahanlı hükümdarı Satuk Buğra Han'ın türbesi ve Sincan'ın ilk camisi olarak anılan Artuş Ulu Camii bulunur.

Kaşgar aynı zamanda büyük güçlerin birbirini gözlediği bir şehirdir. 1890'dan beri burada bir İngiliz konsolosluğu vardır; konsolosluk Çini Bağ adlı konakta oturan George Macartney tarafından yürütülür, ancak Çing yönetimi onu 1908'e kadar tam olarak tanımaz. Şehirde bir de Rus konsolosluğu bulunur. Aynı yılın ocak ayında Rus gümrük memurlarının katıldığı bir eğlence yüzünden şehirde Ruslara karşı bir kargaşa çıkmış, Çing yetkilileri işi büyütmemek için araya girmiştir.

Sallanan yıllar

Bölge depreme yabancı değildir. Kayıtlar 1892'de, sonraki büyük depremin güneydoğusunda 6,3 büyüklüğünde bir sarsıntıdan söz eder. 1895'te güneydeki Taşkurgan'da 7,5 büyüklüğünde bir deprem olur. Sonraki yıllarda büyük depremlerin merkezi kuzeye, Artuş'a doğru kayar: 1896, 1897 ve 1898'de Artuş her yıl yıkıcı bir sarsıntı yaşar.

Ardından garip bir sessizlik başlar. 1899'dan 1902'ye kadar bütün Sincan'da 6 ve üzeri bir deprem kaydedilmez. Sismologlar bugün bu dönemi, çevresinde yaklaşık 650 kilometre uzunluğunda bir "deprem boşluğu" oluşan bir bekleyiş olarak yorumlar. Ana depremden 10-20 gün önce Upal'da yaklaşık 3 büyüklüğünde küçük bir sarsıntı hissedilir.

22 Ağustos sabahı

Çin kaynaklarına göre ana depremden yaklaşık iki saat önce Ahu'da sığırlar, atlar, tavuklar, köpekler ve kediler alışılmadık sesler çıkarmaya başlar. Sonradan en ağır sarsılacak köylerde tavukların uçuştuğu, köpeklerin havladığı, sığırların koştuğu anlatılır. Hava da olağan değildir: rüzgâr, yağmur ve kısa süre önce dolu.

Deprem, bugünkü kataloglara göre Greenwich saatiyle 03.00'te, yerel saatle sabah dokuz civarında gelir. Çin kaynakları Pekin saatiyle 11.00 der. Merkez, Artuş'un Ahu bölgesinde, Toga Dağı'nın güneyindeki Karaonkur yakınlarıdır. Sarsıntı yaklaşık bir buçuk dakika sürer.

Depremden önce ve sırasında yerden gelen sesler gök gürültüsüne, top atışına benzetilir. Artuş'ta ses batıdan, güneydeki Şule'de kuzeyden gelir. Ciaşi ve Şufu dahil birkaç yerde ışık görüldüğü kaydedilir; Ciaşi'de "ateş" ve "şimşek" gibi, Şufu'da kayan yıldıza benzer bir ateş topu olarak anlatılır.

Artuş yerle bir

En ağır yıkım, 7.500 kilometrekarelik eliptik bir alanda yaşanır. Ahu'da, dağın ana kayası üzerine kurulmuş tek bir ev dışında bütün toprak damlı evler çöker. Köyde 300'den fazla kişi, yani nüfusun yaklaşık beşte biri ölür.

Yukarı Artuş'ta evlerin yüzde 90'ı yıkılır. Artuş Ulu Camii çöker, Satuk Buğra Han türbesinin sırlı çinilerinin çoğu düşer, kasabanın kapı kulesi yıkılır, surların üçte biri ile yarısı arasında bir kısmı yere iner. Artuş'ta ölenlerin sayısı 5 ile 6 bin arasında verilir.

Çevredeki köylerden gelen rakamlar da ağırdır. Songtak'ta toprak evlerin çoğu çöker, 50'den fazla kişi ölür; Çin kaynakları bunun köy nüfusunun yarısı olduğunu yazar. Astyn köyünde en az 400, Cangi'de 20 kişi ölür. Upal'da evlerin beşte biri yıkılır, 40 kişi hayatını kaybeder. Baykurut'ta 30'dan fazla, Halacun'da birkaç kişi ölür. Bazı köylerde ölüleri gömmek dört gün sürer. Deprem 600 kadar koyun, sığır, deve ve eşeği de öldürür.

Kaşgar'da surlar ve türbeler

Kaşgar, merkezin güneyindedir ve sarsıntıyı biraz daha hafif yaşar, ama yine de büyük zarar görür. Kerpiç duvarlar ve evler çöker. Şehrin kuzey girişinde surlar devrilir, yerde çok sayıda yarık açılır. Pişmiş tuğla ve taştan yapılar ise ciddi hasar görmez.

Çin kaynaklarına göre şehrin büyük camisi İdgâh'ın kapısının doğu yanındaki minareli kule, bir köşk ve duvarlar yıkılır; batı yanın tepesi zarar görür, bazı ahşap direkler kırılır. Şehrin dışındaki Afak Hoca türbesi, Çinlilerin "Siang Fey'in mezarı" dediği yapı, kısmen çöker ve çatlar.

Kaşgar'daki ölü sayısı konusunda kaynaklar ayrılır: İngilizce derlemeler en az 667 ölüden ve binlerce yaralıdan söz eder, Çince derleme 500'ü aşkın ölü der. Güneydeki Yarkent'te hasar hafiftir, ama yıkılan duvarların altında iki çocuk ölür. Batıda, Rus topraklarındaki Narın ve At-Başı'nda da hasar olur, ölen olmaz.

Yarılan dağlar

Deprem, en ağır sarsılan bölgede doğayı da değiştirir. Ağaçlar o kadar şiddetli sallanır ki tepeleri yere değer; bazıları kökünden sökülür ya da kırılır. Merkezdeki Karaonkur'da hacmi 200 bin metreküpü aşan bir heyelan olur. Vadiler çöker, dere yatakları kapanır, yeni şelaleler oluşur. Eski kaynaklar kurur, yenileri çıkar; bunlardan bazılarının 1980'lerde hâlâ aktığı yazılır.

Yerde açılan yarıkların boyu konusunda da farklı rakamlar vardır. Bir kaynak en büyük yarığın 1 kilometre uzunluğa, birkaç metre genişliğe, 3 metre derinliğe ulaştığını yazar; Çince derleme ise 10 metre genişliğinde, 3-4 metre derinliğinde, yaklaşık 100 metre uzunluğunda yarıklardan söz eder. Bazı yarıklardan su fışkırır.

Üç yıl sonra, 1905'te İli'ye sürgüne giden Çinli memur Pei Jingfu yol notlarına Kaşgar'dan gelen Hunanlı Ma adlı bir adamdan dinlediklerini yazar. Ma'nın anlattığına göre Kaşgar'ın doğusunda yer aniden yarılmış; yarık dört beş ayak genişliğinde, kilometrelerce uzunluktadır, dibi görünmez. İçinden kara su fışkırır, aşağıdan buz gibi bir rüzgâr ve kükürt kokusu gelir. Bu anlatı ikinci elden bir söylentidir, ama depremin halkın belleğinde nasıl kaldığını gösterir.

Artçılar

Yer durulmaz. Aynı gün saat 23.00'te ilk büyük artçı, 6,1 büyüklüğünde bir deprem gelir. 30 Ağustos'a kadar her gün güçlü artçılar hissedilir. 30 Ağustos'ta ana merkezin yaklaşık 70 kilometre doğusunda büyük bir artçı daha olur. Bu depremin büyüklüğü kaynaklara göre 6,8 ile 7,3 arasında değişir.

19 Aralık'a kadar 5,7 ile 6,4 arasında sekiz artçı daha kaydedilir. 1902 ile 1926 arasında 4,7'nin üzerindeki artçıların sayısı 16'yı bulur; bunların sekizi ilk ay içindedir. Bölge 1916'da 5,8, 1919'da 6,5 büyüklüğünde depremlerle yeniden sarsılır.

Haber dünyaya yayılıyor

1902 depremi, Tanrı Dağları bölgesinde aletlerle kaydedilen ilk büyük depremdir. Dalgaları Avrupa'daki istasyonlarda, Cape Town'da, Toronto'da, İrkutsk'ta ve Yeni Zelanda'nın Christchurch kentinde sismograflara geçer. Sarsıntı 927 bin kilometrekarelik bir alanda hissedilir: güneyde Taşkent'in güneyinden kuzeyde Almatı'nın ötesine, doğuda Urumçi ve Korla'ya, güneyde Hoten'e kadar.

Kaşgar'daki İngiliz temsilcisi George Macartney, ekim 1902'de Londra'daki Geographical Journal dergisinde "Earthquakes in Kashgar" başlıklı kısa bir not yayımlar. Bilim dergisi Nature 6 Kasım 1902'de depremi haber verir; İskoç Coğrafya Derneği'nin dergisi 1903'te konuya yer verir. Haber Yeni Zelanda'ya kadar ulaşır: Manawatu Standard gazetesi 20 Kasım 1902'de depremi ikinci sayfasında duyurur. Deprem ile haberin uzak okurlara ulaşması arasında üç ay vardır.

Pekin'in kararı

Bölgenin en yetkili sivil yöneticisi, Kansu-Sincan valisi Rao Yingqi'dir. Rao, felaketi bir raporla saraya bildirir ve eyalet yetkililerinden oluşan bir heyete zararı yerinde incelemesini, ailelere zararın ağırlığına göre yardım dağıtılmasını emreder. Bu yazışma, Çing Hanedanı'nın resmî kayıtları olan Çing Şilu'da yer alır.

İmparator Guangxu da depremzedelerin vergilerini kaldıran bir ferman çıkarır. Çing yönetiminin yardımı, kayıtlara göre esas olarak bu iki adımdan oluşur: zarar görenlere ödenek ve vergi muafiyeti. Rao Yingqi aynı yıl Anhui valiliğine atanır, bir yıl sonra ölür.

Yardımın köylere nasıl ulaştığına, insanların kışı nasıl geçirdiğine dair okuduğumuz kaynaklarda ayrıntı yoktur.

Rakamlar neden tutmuyor

Ölü sayısı kaynaktan kaynağa değişir. NOAA veritabanı 5.653 ölü verir. İngilizce derlemeler 5.650 ile 10 bin arasında bir aralık yazar. Çince derleme ise "en az 10 bini aşkın ölü ve yaralı" der; yani 10 bin rakamı bir kaynakta yalnızca ölüleri, ötekinde ölü ve yaralıyı birlikte anlatır. Yıkılan ev sayısı her yerde 30 binin üzerindedir.

Büyüklük de tartışmalıdır. Çin deprem katalogları 8¼ büyüklüğünü kullanır. O dönemin istasyonları 7,9 (İrkutsk) ile 8,65 (Cape Town) arasında değerler ölçer; Beno Gutenberg ile Charles Richter de 7,9 ve 8,6 değerlerini verir. Az sayıdaki istasyon ve aletlerin hataları yüzünden bu rakamların büyük olasılıkla abartılı olduğu kabul edilir. 2017'de Journal of Seismology'de yayımlanan bir çalışma, eski sismogramları yeniden inceleyerek moment büyüklüğünü 7,7 olarak hesaplar ve odak derinliğini 18 kilometre bulur. Çin'deki eski çalışmalar ise ortalama 55 kilometre derinlik vermiştir.

Depremi üreten fay konusunda da görüş birliği yoktur. Bir görüş, Tanrı Dağları'nın güney eteğindeki, kuzeye eğimli 200 kilometrelik Tuotegongbaizi-Aerpaleike fayını işaret eder. Çin'deki saha çalışmaları ise kırılmanın Taşpişta-Karatağ fay kuşağında, 100 kilometreyi aşan bir uzunlukta olduğunu yazar.

Neyi değiştirdi

1902 Artuş depremi, Hindistan ile Avrasya levhalarının çarpışmasıyla yükselen Tanrı Dağları'nın güney kenarının ne kadar büyük depremler üretebileceğini gösterdi. Tarim Havzası bu kenarın altına itilir; bölgedeki yıllık 2 santimetre civarındaki kısalmanın çoğu bu güney sınırda gerçekleşir.

Aynı yıl bölge için kara bir yıldı. Dört ay sonra, 16 Aralık 1902'de Tanrı Dağları'nın öbür yakasında, Rus Türkistanı'ndaki Andican yıkıldı. Artuş depreminin artçıları 1905'e kadar azalarak sürdü; 1906'da Kuça'da ve Manas'ta, 1911'de Kebin'de yeni büyük depremler oldu.

Depremden önce görülen hayvan davranışları, yer sesleri ve ışıklar, Çin kaynaklarında ayrıntılı biçimde kayda geçti. Ama asıl ders evlerdeydi: ağır toprak damlı kerpiç evler çöktü, ana kaya üzerindeki tek ev ve pişmiş tuğla yapılar ayakta kaldı.

Bugün

Artuş bugün Kızılsu Kırgız Özerk Oblastı'nın merkezi olan bir şehir. 2018'de nüfusu 285 bin civarındaydı, bunun yüzde 81'i Uygur. Bölge hâlâ depremli: 19 Ocak 2020'de Artuş'ta 5,2 büyüklüğünde bir deprem oldu.

Kaşgar'ın eski şehri ise 2009'dan sonra büyük ölçüde yıkılıp yeniden yapıldı. Çin hükümeti eski evlerin depreme ve yangına karşı çok dayanıksız olduğunu, 2003 Bachu depreminde bölgede binlerce yapının yıkıldığını gerekçe gösterdi. Eleştirenler ise eski yapıların dayanıksızlığının abartıldığını ve yeniden yapımın Uygur kültürünü aşındırdığını savundu. 1902'de çöken kerpiç şehir, yüz yıl sonra yine deprem gerekçesiyle değişti.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 2631 (22 Ağustos 1902, Çin: Sincan, Türkistan)
• Kulikova ve diğ. (2017), 1902 Kaşgar (Atuşi) depreminin tarihî sismogramlarla yeniden değerlendirilmesi, Journal of Seismology (Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• Çin Deprem Ajansı, Zhongguo Da Dizhen Yanjiu (Çin'in Büyük Depremleri Üzerine Araştırmalar) ve Zhongguo Dizhen Mulu (Çin Deprem Kataloğu) (Çince Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• Da Qing Dezong Jing Huangdi Shilu (Çing Şilu, Guangxu dönemi) ve saray arşivindeki imparatorluk fermanları (Çince Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• Pei Jingfu, Hehai Kunlun Lu (1905 yol notları; Çince Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• George Macartney, "Earthquakes in Kashgar", The Geographical Journal, c. 20, s. 4 (Ekim 1902) (künye)
• Nature, 6 Kasım 1902; Scottish Geographical Magazine, c. 19 (1903); Manawatu Standard, 20 Kasım 1902 (künye, Çince Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• Vikipedi (İngilizce ve Çince): 1902 Turkestan earthquake, 1902年阿图什地震, Kashgar, Artux, Id Kah Mosque, Afaq Khoja Mausoleum, Xinjiang under Qing rule, Rao Yingqi, Satuk Buğra Han (başlangıç kaynağı)