1976 Papua Depremi: Toprağın Yuttuğu Dağ Köyleri

26 Haziran 1976, sabaha karşı. Yeni Gine adasının batısında, Endonezya'nın İrian Jaya eyaletinde, Jayawijaya dağlarının derin vadileri karanlıkta. Yollar yok; dışarıyla tek bağlantı, dağ yamacına açılmış birkaç küçük uçak pisti. Saat 04.18'de yer sallanmaya başlıyor. Yamaçlar köylerin üstüne kayıyor. Haber Cakarta'ya ancak günler sonra ulaşacak, dünyaya ise iki hafta sonra. Ölü sayısı konusunda bugün de anlaşma yok: 422 diyen de var, 9 bin diyen de.

Depremden önce

İrian Jaya, adanın batı yarısıdır. Hollanda yönetiminden çıkmış, 1969'da Endonezya'ya bağlanmıştır. Eyaletin ortasından doğu-batı yönünde uzanan sıradağlar, iki yana dar ve derin vadiler açar. Heyelan bu dağlarda olağandır; yıllık yağış bazı vadilerde 6 bin milimetreyi bulur.

Depremin en ağır vurduğu yerlerden biri Eipomek vadisidir. Burada Mek dil ailesinden Eipo halkı yaşar. Köyler 1.600 ile 2 bin metre arasındaki yamaçlarda, birbirine sokulmuş yuvarlak kulübelerden oluşur. Her köyün ortasında kadınların giremediği erkek evi bulunur. Geçim tatlı patates, taro ve muz bahçelerine dayanır. Yüksek vadide altı mahallede yaklaşık 640 kişi yaşar.

Eipo'ların dış dünyayla teması yenidir. 1950'lerin sonunda Fransız Pierre-Dominique Gaisseau'nun ekibi vadiye girer. 1969'da Gaisseau, Endonezya askerleriyle birlikte paraşütle iner. 1974'ün ortasında ise Alman bilim insanlarından oluşan bir araştırma ekibi gelir. Ekibin amacı vadideki hayatı bütün yönleriyle belgelemektir: dil, tıp, tarım, müzik, mitler. En yakın uçak pisti Bime'dedir ve oraya günlerce yürünür. Hekim ve insan etoloğu Wulf Schiefenhövel'in yönettiği çalışmayla vadiye 366 metrelik bir pist açılır.

Vadinin dinî ve siyasi merkezi Munggona köyüdür. Köyün erkek evi Binalgekebnaik, yüksek vadinin en kutsal yapısıdır. İçinde, yaratılışın aleti sayılan kutsal bir kazı sopası saklanır. Ev, 26 Kasım 1974'te araştırmacıların gözü önünde, eski evin malzemeleri de kullanılarak bir günde yeniden yapılır.

Depremden önceki aylarda vadide hayat olağan akışındadır. Berlin'den gelen müzikolog Artur Simon, Aralık 1975'ten Nisan 1976'nın sonuna kadar Munggona'da kalıp Eipo şarkılarını kaydeder. Araştırmacı Paul Blum nisan ile haziran arasında köyün çevresinde kurbağa ve başka hayvanlar toplar.

Sabaha karşı 04.18

Deprem, Greenwich saatiyle 25 Haziran'da 19.18'de, yerel saatle 26 Haziran sabahı 04.18'de olur. ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi'nin (NOAA) kataloğu merkez üssünü bugünkü Yahukimo ile Pegunungan Bintang bölgelerinin sınırına yerleştirir. Odak derinliği 33 kilometre, yüzey dalgası büyüklüğü 7,1 olarak verilir. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) şiddeti on iki basamaklı ölçekte X olarak tahmin eder. Sarsıntı İrian Jaya'nın batısında ve adanın doğusundaki Papua Yeni Gine'de de güçlü biçimde hissedilir.

Schiefenhövel o sırada vadidedir; evi Munggona'nın kenarındadır. Yıllar sonra yazdığına göre toprak öyle sarsılır, yerin derinliklerinden öyle bir gürültü gelir ki "dünyanın sonunun geldiğinden" emin olur. Paul Blum ise geceyi köylerin yukarısındaki ormanda, Eipo'ların hayvanları nasıl adlandırdığını öğrenmek için geçirmektedir.

Schiefenhövel'e göre sarsıntı birkaç dakika sonra durur, ama ardından güçlü artçılar gelir. AP'nin 8 Temmuz tarihli haberine göre artçılar, bir önceki pazar gününe, yani 4 Temmuz'a kadar bölgeyi sarsmayı sürdürür.

Munggona toprağın altında

Asıl yıkımı sarsıntının kendisi değil, kayan yamaçlar yapar. Munggona, yukarıdan inen çamur ve toprak dalgalarının altında kalır. Schiefenhövel'in anlatımıyla köydeki evlerden hiçbiri artık görünmez. Binalgekebnaik de toprağın altında kaybolur; kutsal kazı sopası bir daha bulunamaz. Erkekler aylarca köyün eski yerinin altındaki gevşek toprağı kazıp kutsal eşyaların kalıntılarını arar, ama sonuç alamaz.

Simon, Munggona'daki kendi evinin de köyün kenarında çamurun altında kaldığını sonradan öğrenir. Yaptığı kayıtların bir yayınında, haziranda olacakları hiç düşünmeden nisanda vadiden ayrıldığını yazar.

Munggona'da insanların neredeyse hepsi köy toprağın altında kalmadan kaçmayı başarır. Başka köylerde ise heyelanlar bazı yerleşimleri bütünüyle sürükleyip götürür. Eipo'lar çevredeki yuvarlak tepelere sığınır. Schiefenhövel'e göre bu doğru bir seçimdir: bu tepelerin yapısı, sarsıntı sürse bile büyük tehlike oluşturmaz.

Blum, ilk büyük korkunun ardından erkeklerin ve çocukların ne kadar sakin davrandığını görür. Kayab adlı bir adam, depremde açılan yarıklardan birine bir sopa diker ve toprağın kayıp kaymadığını anlamak için sopanın açısını izler. Aynı günlerde Eipo'lar, yeri yeniden sağlamlaştırmak için pek çok tören de yapar.

Eipo inancına göre depremlere Memnye neden olur. Adı "yasak olan" anlamına gelen Memnye, yerin derinliklerinde uyuyan bir devdir; uykusunda kıpırdadığında yer sallanır. Schiefenhövel, bu inancın bir teselli de taşıdığını yazar: dev ne kadar huzursuz olursa olsun, bir gün yeniden derin uykusuna dalacaktır.

Haber iki hafta sonra geliyor

Bölgeye giden yol yoktur. Dışarıyla bağlantı, misyon istasyonlarıyla ve pilotlarla konuşulan telsizler ile küçük uçaklardan ibarettir. AP'ye göre ölüm ve yıkım haberleri Cakarta'ya ancak depremden günler sonra ulaşmaya başlar. Eyaletin valisi, 1975'te göreve gelen Soetran'dır.

7 Temmuz'da İçişleri Bakanlığı genel müdürü Albay Suwondo, Associated Press'e (AP) yaptığı açıklamada depremin tetiklediği heyelanların hafta sonunda 5 binden fazla kişiyi gömdüğünü söyler. Suwondo'ya göre Oksibil, Kurima, Nalca ve Bime bölgelerindeki on köyün nüfusunun büyük kısmı toprağın altındadır. Binlerce kişi ormana kaçmıştır; yaklaşık 1.500 kişi tahliye beklemektedir.

Ertesi gün Sosyal İşler Bakanı Mintaredja daha ağır bir tablo çizer: AP'ye göre en az 9 bin kişi ölmüştür. Bakan, hayatta kalan tahminen 15 bin kişinin, felaket bölgesinden on gün yürüme mesafesindeki bir bölgeye tahliye edilmek istediğini anlatır. Hükümet helikopterle tahliyeyi dağlık arazi ve insan sayısının fazlalığı yüzünden olanaksız bulur. İki uçak pisti depremde hasar gördüğü için normal kargo uçakları da kullanılamaz. Bölgeye 50 ton pirinç ve 35 bin dolarlık başka yardım uçakla gönderilmiştir. Bakan, bölgedeki iş insanlarının ve misyonerlerin de yardıma koştuğunu söyler.

The New York Times, 9 Temmuz'da ölü sayısını 9 bin olarak verir; ertesi gün eyaletin yardım çağrısını ve kurtarma çalışmalarının zorluğunu manşete taşır. 13 Temmuz'da gazete Jayawijaya dağlarında 17 köyün yok olduğundan söz eder.

Uzaktan gelen yardım

Endonezya Kızılhaç'ı uluslararası yardım ister. ABD Dışişleri Bakanlığı'nın 14 Temmuz tarihli bir telgrafına göre Kızılhaç Dernekleri Birliği, 15 ulusal derneğe çağrı yapar. Uzaklık ve ulaşım güçlüğü nedeniyle öncelik nakit paradır, ikinci sırada süt tozu gelir. Bölgede büyük bir gıda ihtiyacı, penisilin ve başka antibiyotiklere de acil gereksinim vardır. ABD Büyükelçisi Newsom, Endonezya Kızılhaç'ına 10 bin dolar bağışlar. Kanada, Danimarka, Finlandiya, Japonya, Hollanda, Yeni Zelanda, Norveç ve İsveç Kızılhaç dernekleri de nakit gönderir.

Washington'daki yazışmalarda bir eleştiri de geçer. 16 Temmuz tarihli bir telgrafta ABD yardım ajansı, büyükelçiliğin değerlendirmesine dayanarak Endonezya hükümetinin kurbanların acısını hafifletmek için yeterince harekete geçmediğinin görüldüğünü yazar ve bölgedeki hava taşımacılığı için 150 bin dolar ayırır. Aynı telgraf, ABD'nin taşımacılığın büyük kısmını üstlenmemesi, Endonezya'nın kendi uçak ve helikopterlerini kullanması gerektiği uyarısını da yapar. Ertesi gün gelen bir başka telgrafa göre Endonezya sivil havacılık yetkilileri, ABD'nin C-130 kargo uçaklarının ağırlıkları yüzünden eyalet başkenti Jayapura'ya inmesine izin vermez; uçaklar için Biak adası açılır.

Eipomek vadisinde yardımın ucunda Alman araştırmacılar vardır. Ekip, Endonezya hükümetinin başlattığı geniş çaplı yardım programına katılır; zamanlarının büyük kısmı artık araştırmaya değil yardımın düzenlenmesine gider. Simon'a göre yiyecek, kısmen araştırma projesi aracılığıyla düzenlenir ve Endonezya ordusunun uçaklarıyla vadiye taşınır. Bahçelerin önemli bir kısmı heyelanlarla yok olmuştur. Araştırmacılar, Eipo'ların heyelanla tek tük bahçe kaybetmeye alışık olduğunu, ama böylesine yıkıcı bir depremi ne yaşadığını ne de beklediğini not eder. Hasat edilecek yiyeceğin kaybı hayati bir tehlikeye dönüşür ve ancak dışarıdan gelen yardımla atlatılır.

Rakamlar neden tutmuyor

Temmuz'un ikinci yarısında tablo yeniden değişir. ABD Dışişleri Bakanlığı'nın 23 Temmuz tarihli basın özeti, Reuters ve New York Times haberlerine dayanarak, kayıp ve ölmüş sanılan 5 bin kişinin yaklaşık yarısının, ormana kaçtıktan sonra köylerine döndüğünü aktarır. Bu habere göre ölü sayısı 443, kayıp sayısı 3 bindir.

Bu yüzden kaynaklar çok farklı rakamlar verir. NOAA kataloğu, dönemin basınına dayanarak 422 ölü ve heyelanlarda kaybolup ölmüş sayılan 5 ile 9 bin arası kişiden söz eder; başka bir kaynağa göre de 420 ölü ve 15 bin etkilenen kişi aktarır. Kataloğun toplam tahmini 6 bin ölüdür. İngilizce Vikipedi 422 ölü ve 5 binden fazla kayıp derken, aynı kaynağın başka bir sayfası 9 bin ölüden söz eder. Endonezyaca Vikipedi kayıp sayısını 3 ile 5 bin arasında verir.

Rakamların bu kadar dağınık olmasının nedeni açıktır: köylerin çoğuna yürüyerek günlerce gidilir, nüfus sayımı yoktur ve ormana kaçanlarla toprağın altında kalanlar ilk haftalarda birbirinden ayrılamaz. 9 bin rakamı, kaçanların döndüğü anlaşılmadan önce verilmiş bir ilk tahmindir. Kesinleşmiş bir sayı bugün de yoktur.

Büyüklük konusunda da küçük bir ayrılık vardır. Kataloglar 7,1 ile 7,2 arasında değer verirken, Artur Simon kayıtlarının kitapçığında 7,6 rakamını kullanır.

Ekim'de ikinci deprem

Bölge daha toparlanamadan ikinci bir büyük deprem gelir. NOAA'ya göre 29 Ekim 1976'da, ilkinin biraz batısında, yine 7,1 büyüklüğünde bir deprem olur; Schiefenhövel tarihini 28 Ekim olarak anar. NOAA'nın aktardığı bir saha kaydına göre Nalca bölgesinde Bime'de 62, Langda'da 46 kişi ölür. Aynı kayıt bir ayrıntıya dikkat çeker: yamaca kurulan ahşap evler çöküp heyelanın altında kalırken, düz zemindeki ahşap evler hasar görmez.

ABD Dışişleri Bakanlığı'nın 2 Kasım tarihli basın özetinin aktardığı AP haberine göre ölü sayısı 133'e ulaşır; bir İçişleri Bakanlığı yetkilisi, yardım adımlarını görüşmek üzere on kişilik bir heyetin Cakarta'da toplanacağını açıklar. Alman araştırmacılara göre ikinci deprem hasarı büyütür; ardından gelen salgın hastalıklar da can almaya devam eder.

Bu arada bölgedeki siyasi ortam da gergindir. Bölgede Endonezya ordusu ile Özgür Papua Örgütü (OPM) arasında çatışmalar sürmektedir. Endonezya makamları Alman ekibin araştırma iznini uzatmaz.

Kutsal evin yerine misyon

Depremler Eipo dünyasının merkezini de yerinden oynatır. Schiefenhövel'in açtığı ilk uçak pisti heyelan yüzünden kullanılamaz hâle gelir. Bime'deki misyoner David Cole, Eipomek için yeni bir pist yaptırır ve oraya bir misyon istasyonu kurar. Schiefenhövel'e göre vadi halkı, kriz döneminde yalnız bırakılmadıklarını hisseder: yeni dinin temsilcileri yanlarında durmuştur.

Unevangelized Fields Mission (UFM) misyonerleri, Batı Dani müjdecilerinin desteğiyle 1978'de vadide yoğun çalışmaya başlar. 1980 Noel'inde Eipo'lar dinî önem taşıyan eşyalarını yakar. İlk vaftizler 1983'te yapılır. Araştırmacılar, kutsal erkek evini ve içindeki eşyaları bir gecede yutan depremlerin bu dönüşümü büyük olasılıkla hızlandırdığını düşünür.

Artur Simon, 1975-1976'da yaptığı kayıtların artık var olmayan bir müzik kültürünün belgesi olduğunu yazar. Araştırma ekibi 1979'dan sonra bölgeye yeniden döner; etolog Irenäus Eibl-Eibesfeldt, Schiefenhövel ve dilbilimci Volker Heeschen yıllarca vadiyi ziyaret etmeyi sürdürür.

Neyi değiştirdi

Endonezyaca Vikipedi, 1976 depremini Endonezya'nın 20. yüzyıldaki en ölümcül depremi olarak anar; bu, kabul edilen ölü sayısına bağlı bir değerlendirmedir. Ama asıl öğrettiği, rakamlardan çok uzaklıkla ilgilidir. Yolu olmayan, yalnız küçük uçakların inebildiği bir dağ bölgesinde yardım, pistlerin durumuna bağlıdır. Helikopter yetersiz kalır, büyük kargo uçakları inemez, en yakın sığınağa on gün yürünür.

Bölge sonraki yıllarda da depremlerle ve heyelanlarla sarsılır: Ocak 1981'de İrian Jaya dağlarındaki bir deprem 305 kişinin ölümüne, binden fazla kişinin kaybolmasına yol açar; 1989'da bir başka deprem Kurima bölgesini vurur. Ekim 1976'daki kayıt da yamaçta kurulan evlerle düz zemindeki evlerin kaderinin ne kadar farklı olduğunu belgeler.

Bugün

Eipomek vadisi bugün Papua Pegunungan eyaletine bağlı Pegunungan Bintang'ın Eipumek ilçesidir. Vadi halkı kırk yılda üç uçak pisti yapar: ilki 1974-1975'te, ikincisi depremden sonra misyonun yardımıyla, üçüncüsü yakın yıllarda kendi kürekleriyle. Schiefenhövel'e göre yeni pist yaklaşık 550 metredir. Neden bu kadar uğraştıklarını sorduğunda Eipo'lar, büyük uçaklar gelsin ve bölgenin merkezi olsunlar diye büyük bir pist istediklerini söyler.

Eipo dilinde İncil çevirisi tamamlanmıştır. Vadide, her paketi tek motorlu uçakla getirilen pirinç, erişte ve yağ gibi kıyıdan getirilen ürünler satılır.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, 25 Haziran 1976 (kayıt 4729) ve 29 Ekim 1976 (kayıt 4746) İrian Jaya depremleri
• Wulf Schiefenhövel, "Explaining the Inexplicable: Traditional and Modern Concepts of the Eipo", The Biological Evolution of Religious Mind and Behavior, Springer, 2009
• Wulf Schiefenhövel, "The Dramatic Pace of Acculturation and the Ability of So Many Eipo to Jump From Stone Age to Computer Age in One Generation", Culture and Cognition, Max Planck Research Library for the History and Development of Knowledge
• Anton Ploeg, "The German Eipo Research Project", Journal de la Société des Océanistes
• Pacific Studies, cilt 18, sayı 3 (Eylül 1995), Musik aus dem Bergland West-Neuguineas incelemesi (Artur Simon'un kitapçığından aktarımlar)
• Associated Press haberleri: Pomona Progress Bulletin, 7 Temmuz 1976; Pottstown Mercury, 9 Temmuz 1976
• ABD Dışişleri Bakanlığı telgrafları, Temmuz ve Kasım 1976 (Cenevre 5596, State 176165, State 177756, State 181993 ve State 269780 basın özetleri)
• The New York Times, 9, 10 ve 13 Temmuz 1976 haber başlıkları (İngilizce Vikipedi'deki "June 1976" maddesinde aktarıldığı biçimiyle)
• Vikipedi (İngilizce, Endonezyaca, Almanca): 1976 Papua earthquake, Gempa bumi Irian Jaya 1976, Suku Eipo, Soetran (başlangıç kaynağı)