1950 Assam-Tibet Depremi: Dağları Yıkan, Nehirleri Tıkayan Gece

15 Ağustos 1950, salı akşamı. Hindistan bağımsızlığının üçüncü yıl dönümünü kutluyor. Himalayalar'ın doğu ucunda, Tibet sınırındaki Rima köyünde bir İngiliz botanikçi ile eşi çadırlarında. Saat 19.39'da Mişmi Dağları'nın altında yer kırılıyor. Karada kaydedilmiş en büyük depremlerden biri dağları yıkacak, nehirleri tıkayacak, kurduğu barajlar günler sonra patlayıp Assam ovasındaki köyleri sular altında bırakacak.

Depremden önce

Hindistan'ın kuzeydoğusu ile güney Tibet, kuzeye ilerleyen Hint levhasının Avrasya'ya çarptığı kuşağın tam önündedir. Himalaya'yı yükselten bindirme fayları bu bölgede, Namcha Barwa dağının çevresinde keskin bir dönüş yapar. Batıda Ana Himalaya Önü Bindirmesi, doğuda ise Mişmi Bindirmesi uzanır.

Bölge büyük depremlere yabancı değildir. 1897'de büyük Assam depremi bu ovayı yıkmıştır. Bilim insanlarının sonradan Burhi Dihing vadisinde açtığı hendekler, yaklaşık 500 yıl önce zeminin sıvılaştığını gösterecektir; bu iz, 1548'de kayda geçen bir depremle eşleştirilir.

1950 yazında bölgenin siyasi haritası da sarsıntıdadır. Hindistan üç yıl önce bağımsızlığını kazanmıştır. Tibet'in doğusunda Çin Halk Kurtuluş Ordusu'nun birlikleri Kham bölgesinde toplanmaktadır; temmuz sonunda 18. Ordu Garzê'de bir araya gelir.

Lohit Nehri'nin yukarısında, Tibet'teki Zayül bölgesinin eski merkezi Rima'da İngiliz bitki avcısı Frank Kingdon-Ward ve 1947'de evlendiği eşi Jean kamp kurmuştur. Kingdon-Ward elli yıla yakın bir sürede yirmi beşe yakın keşif gezisi yapmış, Himalaya mavi gelinciğinin ilk filizlenebilir tohumlarını toplayan adamdır. Bu kez Rima'nın üstündeki yüksek çayırlarda çuha çiçeği, centiyan ve cüce orman gülü tohumu toplamaya hazırlanmaktadır.

Bağımsızlık Günü akşamı

Deprem Hindistan saatiyle 19.39'da gelir. Merkez üssü Mişmi Dağları'ndadır. Büyüklüğü farklı hesaplarda 8,6 ile 8,8 arasında verilir; USGS 8,6, Hindistan Meteoroloji Dairesi 8,5 der, yeni çalışmalar 8,7'yi bulur. Bu, levhaların birbirinin altına daldığı bir okyanus kenarında değil, iki kıtanın çarpıştığı bir kara kuşağında ölçülmüş en büyük depremdir.

Kırılma iki fayı birden yırtar. Yeryüzündeki kırık izleri iki fay boyunca toplam en az 200 kilometre uzanır; hesaplanan kırılma alanı yaklaşık 330'a 90 kilometredir. Mişmi Bindirmesi üzerinde ortalama kayma 17 metre, Wakro'nun altında ise 34 metreye kadar çıkar.

Yüzlerce kilometre batıda, Guvahati'nin Uzanbazar semtinde 14-15 yaşlarında bir kız olan Renu Majumdar evindedir. Yetmiş yılı aşkın süre sonra Sentinel Assam gazetesine anlattığına göre ev birden titremeye, zemin şiddetle sallanmaya başlar. Mahalleli sokaklara ve açık alanlara dökülür. Artçılar bütün gece sürer; kimse uyuyamaz.

Rima'da bir çadır

Rima'da Kingdon-Ward'lar depremin tam merkezindedir. Jean, kamp yatağının sert bir sarsıntıyla zıpladığını, ne olduğunu hemen anladığını ve "Deprem!" diye bağırarak yataktan fırladığını yazar. Sonradan bu geceyi hayatının en derin korkusu olarak anlatacaktır.

Frank, Nature dergisine yazdığı notta sarsıntının dört beş dakika sürdüğünü söyler. İlk duygusu şaşkınlıktır: sağlam görünen tepelerin, bir teriyerin fareyi silkelediği gibi sarsıldığını görmek. Bu şaşkınlık kısa sürede yerini çıplak bir dehşete bırakır. National Geographic'e yazdığı uzun yazıda ise o dört beş dakikanın kendisine bir sonsuzluk gibi geldiğini anlatır.

Kasım sonunda Assam'dan Amerikalı orman gülü yetiştiricilerine yazdığı mektupta durumu kısaca özetler: deprem merkezi Rima'da ya da çok yakınındadır ve onlar o gece Rima'da kamp kurdukları için "tam gücünü" yaşamışlardır.

Yerin sesi

Bu depremi başkalarından ayıran şeylerden biri sesidir. Kingdon-Ward ve bölgedeki pek çok kişi, sarsıntıyla birlikte ve ardından gelen yüksek patlama sesleri duyar. Bu sesler sonradan ayrıca incelenecektir. Kuzey Burma'daki Putao'da yaşayan Amerikalı misyoner Helen Myers Morse, eve yazdığı mektuplarda ana sarsıntıyı, ardı arkası kesilmeyen artçıları ve yerin içinden gelen gürültüyü anlatır.

Lhasa'da Avusturyalı dağcı Heinrich Harrer şiddetli bir sarsıntı ve topraktan gelen yüksek çatırtılar duyar. Artçılar Lhasa'da günlerce hissedilir. Deprem öyle büyüktür ki su kütlelerinde oluşan salınımlar Norveç'te ve İngiltere'de bile gözlenir.

Dağlarda ise yamaçlar çöker. Mişmi ve Abor dağlarının ormanlarla kaplı tepelerinde sayısız kaya düşmesi olur. Artçıların merkezleri yaklaşık 30 bin kilometrekarelik bir alana yayılır; uydu görüntülerinde heyelanların toplandığı alan da aşağı yukarı aynıdır. Abor Dağları'nda 70 köy, çoğu heyelanlarla, yok olur ve 156 kişi ölür. Amerikan orman gülü derneğinin bültenine göre ufalanmış taş tozu bütün manzarayı kaplar, günlerce yağmur bile bu tozla çamurlu yağar.

Tibet'te yıkılan manastırlar

Sınırın öbür yanında, Tibet'in güneydoğusunda Medog, Zayül ve Kongpo bölgeleri yıkılır. Tibet hükümetine, Kaşag'a, sonradan gönderilen dilekçeler ve hasar raporları tabloyu gösterir. Pugu Manastırı'nın ana salonu çöker, kutsal metinler ve heykeller enkazın altında kalır. Qabnag Manastırı'nda çöken binalar 36 keşişi öldürür, yemekhanede yangın çıkar. Demu Manastırı'nda yaklaşık 40 keşiş ölür, bütün tapınaklar yıkılır. 1932 depreminden sonra on beş yılda yeniden yapılan Zhuqudian Manastırı 1950'de tamamen yeniden yıkılır.

Namcha Barwa'nın yamaçlarında çığlar ve heyelanlar yolları kapatır. Raporlardan birine göre bir zirve ikiye ayrılır. Medog bölgesinde Yedong köyü Yarlung Tsangpo'ya, yani Brahmaputra'nın Tibet'teki koluna kayar ve sular köyü alır götürür. Bir tanıklığa göre nehir üç günden fazla akmaz; birikip taşan su sonra tarlaları, otlakları ve sulama kanallarını süpürür. Bir ailenin tek başına 244 hayvan kaybettiği kaydedilir.

Tibet'in derdi yalnız deprem değildir. Yedi hafta sonra, 6 Ekim'de Çin ordusu Çamdo'ya saldırır. Ay sonuna kadar süren savaşın ardından Tibet Çin'e bağlanacaktır. Yıkılan manastırların hesabı bu karmaşanın içinde kalır.

Patlayan göller

Heyelanlar Brahmaputra'nın kollarını tıkar, dağların arasında doğal barajlar ve arkalarında göller oluşur. Dibang vadisindeki heyelan gölü zarar vermeden boşalır. Subansiri'de ise sonuç ağırdır. Gerukamukh yakınındaki set bir süre sonra patlar; kaynakların çoğuna göre sekiz gün sonra, bazılarına göre üç gün sonra. Yaklaşık 7 metre yüksekliğinde bir dalga ovaya iner, birkaç köyü sular altında bırakır ve 532 kişiyi öldürür. Assam Tribune'ün yazısı bu sayıyı 536 olarak verir.

Yalnız Subansiri değil, bütün nehirler kabarır. Sular dağlardan kum, çamur, ağaç ve her türlü molozu ovaya taşır. Bölge üzerinden uçan pilotlar arazinin tanınmayacak hâle geldiğini anlatır; dev heyelanların bazıları fotoğraflanır. Renu Majumdar, Brahmaputra'nın kıyısına büyük teknelerin ve balıkların vurduğunu, ertesi gün kıyıya kükürt kokusu yayıldığını, nehirde ölü balıkların, yunusların ve kaplumbağaların yüzdüğünü hatırlar. Yetkililer bunların yenmemesi için uyarı yapar. Sökülen ağaçlar Saraighat'ta öyle birikir ki üzerlerinde yürünebilir.

Dibrugarh'da Brahmaputra'nın yatağı yükselir; bölgede nehrin seviyesinin iki metre arttığı yazılır. Sabit akan nehir sürekli yatak değiştiren bir nehre dönüşür ve kıyıları kemirir. Şehrin yaklaşık üçte biri sulara gider. Sadiya'da Digaru Nehri yatak değiştirir ve kasaba kısa sürede aşınıp yok olur.

Lohit'ten aşağı sekiz hafta

Rima'daki Kingdon-Ward'lar haftalarca köyden çıkamaz. Toplayacakları alp tohumlarının hasadı tamamen mahvolmuştur; yüksek çayırlara bir daha çıkamazlar. Bültene göre ekip açlığın eşiğinde haftalar geçirir ve dev kaya kütleleriyle tıkanmış nehirleri güçlükle geçer.

Sonunda Lohit vadisi boyunca Hindistan ovalarına doğru sekiz hafta sürecek bir yürüyüşe çıkarlar. Köprüler yıkılmış, her yerde toprak kaymıştır. Dar patikalardan, gevşek kayaların üstünden, dik uçurumların kenarından geçerler. Frank'in derin bir yükseklik korkusu vardır. Tarihçi Dan Haines'e göre Jean bu yolculukta bedensel bir sebebi olmayan bir çöküntü, uykusuzluk ve halsizlik yaşar; her gün gelen artçılar onu yeniden korkutur. Bölge halkı yolcuları sırtında taşıyarak nehirlerden geçirir; Kingdon-Ward bu geçişlerden birini fotoğraflar.

Ovaya vardıklarında yazdıklarının tonu birden değişir. Frank'in günlüğü yeniden gündelik ayrıntılarla dolar, Jean dönüş uçuşunu heyecan verici diye anlatır. Kingdon-Ward 28 Kasım'da Assam'daki Cinnamara'dan yazdığı mektupta yine de kırk kadar türün tohumunu topladıklarını, bunların on beşinin orman gülü olduğunu bildirir.

Nehru Assam'da

Haberler dağlardan ovaya yavaş ulaşır. Yollar burulmuş, köprüleri sel götürmüş, demiryolu hatları kopmuştur. Kuzey Lakhimpur bölgesinin büyük kısmı ulaşılamaz durumdadır. Sınır bölgesine giden üç Assam Tüfekçileri ekibi zor durumda kalır. Bunlardan birinde 25 asker ve 60 hamal vardır; ekip ağır heyelanların altında kalır, yiyeceğini, giysilerini, silahlarını ve telsizini kaybeder, dört hamal ölür.

Hava Kuvvetleri'nin Dakota uçakları kesilen bölgelere yiyecek atar, küçük uçaklar keşif yapar, ordu acil yollar ve köprüler kurar. Gönüllüler de yola çıkar: Dibrugarh'tan yola çıkan yardım ekipleri pirinç, ilaç ve giysiyi Dhemaji ve Saikhoa gibi köylere, kimi zaman boyunlarına kadar suya girerek taşır. Pasighat gibi yerlere ise o günlerde hâlâ ulaşılamaz.

Başbakan Jawaharlal Nehru 4-7 Eylül arasında Assam'ı gezer. 9 Eylül'de All India Radio'dan ulusa seslenir. Dibrugarh'ı kemiren nehri anlatırken Brahmaputra'nın göz alabildiğine yayılarak "öfkeli bir halde" aktığını söyler. Yerkabuğundaki küçük bir kıpırtının dağları devirip nehirlerin yolunu değiştirebildiğini hatırlatır. Ölü sayısının binden fazla olmadığını tahmin eder ve halkı valinin yardım fonuna bağış yapmaya çağırır.

Kaç kişi öldü

Ölü sayısı bugün de tartışmalıdır. Assam'da kaydedilen ölü sayısı 1.526'dır; bazı kaynaklar 1.530 der. Tibet için verilen rakamlar arasında büyük fark vardır: Assam Tribune gibi kaynaklar 780 ölüden, Vikipedi'nin derlediği hesap ise 3.300 ölüden söz eder. Bu ikinci hesapla toplam yaklaşık 4.800'e çıkar.

Farkın sebebi bellidir. Deprem, nüfusun seyrek, yolların az olduğu, kayıt tutulmayan dağlık bir sınır bölgesini vurmuştur. Tibet'te kısa süre sonra savaş başlar. Nehru'nun bir ay sonra yaptığı "binden fazla değil" tahmini ise Subansiri selini ve dağlardaki köyleri tam sayamadan yapılmıştır. Kesin sayı hiçbir zaman bilinmeyecektir; 1.500 ile 4.800 arasındaki her rakam bir kaynağa dayanır.

Gazetecilerin de kafası karışır. Birkaç gün sonra daha batıda gelen bir artçı Assam'da ana depremden daha geniş bir alanda hissedilir. Bazı gazeteler bunun daha büyük, hatta tarihin en büyük depremi olduğunu yazar. Oysa hissedilen şiddet ile depremin büyüklüğü aynı şey değildir.

Neyi değiştirdi

Deprem Assam'da mülk kaybı bakımından 1897 depreminden daha yıkıcı olur. Asıl kalıcı etkisi nehirlerdedir. Dağlardan inen kum ve mil Brahmaputra'nın yatağını yükseltir; o günden beri nehir daha sık taşar ve kıyılarını daha hızlı yer. Dibrugarh'ı korumak için Assam hükümeti 1954-55'te şehrin çevresine bir koruma seddi yaptırır.

Bilim için 1950 depremi bir ölçüttür. Yirminci yüzyılın en büyük altıncı depremi olarak, okyanus altındaki dalma bölgelerine bağlı olmayan en büyük deprem sayılır. 2001 Bhuj depreminin ardından Science dergisinde yayımlanan bir çalışma, Himalaya'nın yüzde 70'inin çok büyük bir depremle karşılaşabileceğini hesaplar. 2015'te Nepal'deki 7,8'lik deprem bu uyarıyı hatırlatır.

Kingdon-Ward'lar için deprem bir dönüm noktasıdır. Jean yaşadıklarını kısa süre sonra yayımlanan bir anı kitabında anlatır. Frank'in ayrıntılı günlüğü bugün Kew Bahçeleri arşivindedir.

Bugün

Lohit vadisi bugün Hindistan'ın Arunaçal Pradeş eyaletinde, Rima ise Çin'e bağlı Zayül ilçesindedir. Bilim insanları 1950'nin heyelan izlerini bugün uydu görüntülerinden haritalıyor ve kırılma alanını bu izlerle ölçüyor. Dibrugarh seddin arkasında yeniden büyümüştür, ama her muson Brahmaputra kıyısında aşınma kaygısını yeniler. Doğu Himalaya'da fay kuşağı sessizdir ve izlenmektedir.

Kaynaklar

• F. Kingdon-Ward, John Henny'ye 28 Kasım 1950 tarihli mektup ve Rudolph Henny, "The Kingdon Ward Expedition: The Assam Earthquake", American Rhododendron Society bülteni (QBARS), cilt 5 ve 6
• Dan Haines, "How does it feel to survive an earthquake, and why does it matter?", Past & Present blog, 5 Kasım 2024 (F. Kingdon-Ward'ın Nature ve National Geographic yazılarından ve Jean Kingdon-Ward'ın anılarından alıntılarla)
• Jawaharlal Nehru, "Help to Victims of the Earthquake", All India Radio konuşması, 9 Eylül 1950 (nezine.com'da yayımlanan metin)
• Tibet deprem kayıtları derlemesi (Kaşag'a sunulan dilekçe ve hasar raporları, İngilizce çeviri: Charleen Steinberger), Roger Bilham, Colorado Üniversitesi
• Ajit Patowary, "Upper Assam most affected by 1950 earthquake", The Assam Tribune, 15 Eylül 2010
• Angana Majumdar, "85-year old recalls the 1950 Assam-Tibet earthquake", The Sentinel Assam, 16 Mayıs 2021
• "A Page From History: R.S.S.-Sponsored Assam Relief", Organiser, 2 Ekim 1950 sayısından yeniden yayım
• USGS, M 8.6 1950 Assam-Tibet Earthquake olay sayfası; NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Vikipedi (İngilizce): 1950 Assam–Tibet earthquake, Frank Kingdon-Ward, Dibrugarh, Subansiri River, Rima, Battle of Chamdo (başlangıç kaynağı)