1988 Nepal-Bihar Depremi: Muson Sabahı Uykuda Gelen Sarsıntı

21 Ağustos 1988, pazar. Muson yağmurları haftalardır sürüyor; Doğu Nepal'in tepeleri sisli, Bihar'ın ovasında nehirler taşkın. Saat Nepal'de 04.54'ü, Hindistan'da 04.39'u gösterirken insanların neredeyse hepsi evlerinde uyuyor. Yaklaşık bir dakika süren sarsıntı, çamur harçlı tuğla ve taş evleri içindekilerin üstüne yıkıyor. Nepal'de ölenlerin yarısından fazlası çocuk olacak.

Muson mevsiminde Doğu Nepal

1988'de Nepal, Kral Birendra'nın yönettiği, yaklaşık 16 milyon nüfuslu bir krallıktır. Ülke 75 idari bölgeye ayrılır. Doğu Kalkınma Bölgesi, Himalaya'nın eteğindeki tepelerden güneydeki Terai ovasına iner. Sınırın öbür yanında Hindistan'ın Bihar eyaleti uzanır. Yaklaşık 70 milyon kişinin yaşadığı Bihar, ülkenin en yoksul eyaletlerindendir.

Bölgedeki evlerin çoğunu sahipleri kendisi yapar. Tepelerde iki katlı, çamur harçla örülmüş tuğla ya da taş evler yaygındır. Ovada tek katlı kerpiç ve tuğla evler, sazdan çatılar, ahşap direkli evler vardır. Tuğla döşemelerin üstü kalın bir çamur tabakasıyla örtülür. Böyle bir ağır çatı çöktüğünde altındakine kaçacak yer bırakmaz. Nepal'in kendine ait bir yapı yönetmeliği yoktur; mühendislik isteyen birkaç bina başka ülkelerin kurallarıyla çizilir.

Bölge depremi tanır. 15 Ocak 1934'teki 8,4 büyüklüğündeki Bihar-Nepal depreminde Nepal'de 8.519, Hindistan'da yaklaşık 7 bin kişi ölmüş, Katmandu Vadisi'ndeki evlerin beşte biri yerle bir olmuştu. Daha yakın bir örnek 1980'dedir: uzak batıda, Bajhang yakınında 6,5 büyüklüğünde bir deprem 178 kişinin ölümüne yol açmıştı. O gece ana depremden iki buçuk saat önce gelen bir öncü sarsıntı insanları uyandırmıştı. 1988'de böyle bir uyarı olmayacak.

Ağustos ayında muson tam gücündedir. Bihar'da yağmurlar sel ve su baskınlarına yol açmıştır. Hint yetkilileri sonradan, depremden önce yağan şiddetli yağmurun kerpiç ve tuğla duvarları zayıflatmış olabileceğini söyleyecek.

Sabaha karşı 04.54

Deprem, Greenwich saatiyle 20 Ağustos 23.09'da, Nepal saatiyle 21 Ağustos sabahı 04.54'te başlar. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) merkez üssünü Sagarmatha bölgesinin Udayapur ilçesinde, Katmandu'nun yaklaşık 150 kilometre güneydoğusunda, Hindistan sınırına yakın bir noktada belirler. Odak derinliği 57 kilometre olarak hesaplanır. Büyüklük için farklı rakamlar verilir: o günkü ajans haberleri Richter ölçeğine göre 6,5 yazar, USGS 6,6, bugünkü kataloglar moment büyüklüğünü 6,9 olarak verir. Japon araştırma ekibi ise hasarın dağılımına bakarak merkezin Çin'in bildirdiği gibi daha doğuda, Dhankuta yakınında olmasının daha akla yatkın olduğunu yazar.

Sarsıntı yaklaşık bir dakika sürer. O sabah Doğu Nepal'de deneyimini anlatan 114 kişiden yüzde 95'i evinin içindedir; yalnızca yüzde 3'ü uyanıktır. Deprem Bihar'da ve dokuz Hint eyaletinde daha insanları yataklarından kaldırır. Bangladeş'in kuzeyinde ve başkent Dakka'da da hissedilir; orada evlerinden atlayan yaklaşık 50 kişi yaralanır. Artçılar yaklaşık bir saat boyunca sürer. Nepal Maden ve Jeoloji Dairesi sonraki 39 günde 155 artçı sarsıntı kaydeder.

Bihar'ın Darbhanga kentinde, merkez üssünün yaklaşık 70 kilometre güneyinde, tanıklar Associated Press muhabirine tek uyarının bir tıslama sesi, takırdayan kapılar ve çatlayan camlar olduğunu anlatır. Kadınlar eski bir geleneğe uyarak deniz kabuklarından yapılan boru biçimli çalgıları üflemeye başlar.

Dharan çarşısında

Nepal'de en ağır darbe, tepelerin ovaya indiği yerdeki Dharan kasabasına iner. Sunsari ilçesindeki Dharan'da 118.218 kişi, yaklaşık 20 bin evde yaşar. Merkezdeki çarşı mahallelerinde iki ve üç katlı tuğla binalar sıralanır. Sarsıntı bu binaları sınıflar gibi ayırır: sonradan yapılan sayıma göre üç katlı tuğla binaların yüzde 80'inden fazlası, iki katlıların yarısı yıkılır. Ahşap evlerin çoğu ayakta kalır; betonarme binalardan hiçbiri çökmez.

Dharan'da 122 kişi ölür; bu, Nepal'deki ölümlerin yaklaşık altıda biridir. Kasaba yönetiminin sayımına göre 1.671 bina tamamen, 2.604 bina kısmen hasar görür. Yıkılan sokaklar kaçış yollarını da kapatır; dar sokaklara düşen enkaz, dışarı kaçmaya çalışanları da tehlikeye sokar.

Kasabanın hastanesi 25 yataklı küçük bir binadır. İki doktoru, iki sağlık memuru ve üç hemşiresi vardır. Hastane başhekiminin iki katlı evi kullanılamaz hâle gelir, tek katlı koğuşun duvarları çatlar. Depremden hemen sonra bir yerel doktorla bir sağlık memuru yardıma gelir. Hastaneye 19 kişi ölü getirilir. İlk 24 saatte 700 yaralı kaydedilir. Başhekim, büyük karışıklık yüzünden ilk yardım verilen 800 kişinin daha hiç kayda geçmediğini tahmin eder.

Kasabanın kuzeyinde İngiliz Ordusu'nun Gurkha asker alma kampı vardır. Kampın 72 yataklı hastanesi depremin ilk gününde kapısına çadırdan bir yaralı ayırma istasyonu kurar ve gelenleri ağırlığına göre sıraya koyar. Kampın tepeden gelen 8 kilometrelik su borusu kırılmıştır; birkaç günde onarılır.

"Yağmurlar büyük bir engel"

Depremle birlikte elektrik ve haberleşme kesilir. Nepal ve Hindistan'daki yetkililer pazar günü boyunca en ağır vurulan uzak dağ bölgelerinden haber alamaz. Bihar'da raylar yumuşak toprağa gömülür, kabaran nehirlerin üstündeki köprüler çatlar; tren seferleri ve karayolu ulaşımı birçok yerde durur.

Nepal'in tepe bölgesini ovaya bağlayan 52 kilometrelik Dharan-Dhankuta yolu heyelanlarla kapanır. Dharan'ın 16-19 kilometre kuzeyinde büyük kaya düşmeleri olur. Doğu-batı ana yolu Mahendra Karayolu birçok yerde çatlar; Gehari Köprüsü o kadar hasar görür ki ekimde bile trafik yan yoldan akar. Depremin ardından birkaç gün süren yağmurlar yeni heyelanlar getirir.

Nepal İçişlerinden Sorumlu Devlet Bakanı Niranjan Thapa, Katmandu'daki basın toplantısında ilk rakamı verir: en az 450 ölü, 1.000'e varan yaralı. Thapa'ya göre ülkenin 75 ilçesinden 21'i ağır hasar görmüştür. AP'nin aktardığına göre Thapa, yağmurların kurtarma çalışmalarında "büyük bir engel" olduğunu, ülkenin bazı bölgelerine ulaşmanın imkânsız olduğunu söyler. Hint yetkilileri en az 200 ölü ve 2 binden fazla yaralı bildirir. AP'nin 22 Ağustos tarihli haberinde toplam en az 650'dir.

İçişleri Bakanlığı Müsteşarı Bir Bahadur Shahi pazar günü uçakla doğuya gider. Shahi, yalnızca Dharan bölgesinde 50-60 bin evin yıkıldığını, ayakta kalan evlerin yüzde 90'ının çatladığını söyler. Bu ilk tahmin, sonraki sayımlarla örtüşmez: Dharan kasabasının kendi kayıtlarında toplam hasarlı bina sayısı 4.275'tir. Shahi, ahşap evlerin zarar görmediğini, insanlara okullarda, misafirhanelerde ve kamu binalarında yer gösterildiğini, ama çoğunun evinden ayrılmak istemediğini de anlatır.

Bihar'da Darbhanga, Madhubani, Saharsa ve Ganj kıyısındaki Munger en ağır vurulan ilçelerdir. Madhubani'de Bhootahi Balan Nehri yatağından taşar ve 50'ye yakın köyü su basar; yetkililer orada en az 45 kişinin öldüğünü, ama ölümlerin selden mi yoksa çöken evlerden mi olduğunu bilmediklerini söyler. Hint televizyonu çöken binaları ve beyaz kefenlere sarılı cesetlerin sıralandığı geçici morgları gösterir.

İki başbakan, iki hastane

Hindistan Başbakanı Rajiv Gandhi pazartesi günü uçakla Bihar'a gider ve en ağır hasarlı bölgelerin bir kısmını gezer. Hükümet, ayrıntılı raporu başbakan Delhi'ye dönünce açıklayacağını bildirir. Hint ordusu kurtarma çalışmalarına katılır; sağlık ekipleri ilaç ve malzemeyi dolup taşan hastanelere taşır.

Nepal Başbakanı Marich Man Singh Shrestha ise Katmandu'daki Bir Hastanesi'nde depremzedeleri ziyaret eder. Katmandu, merkez üssüne yaklaşık 150 kilometre uzaktadır; Japon ekibi başkentte depremin yol açtığı bir yapısal hasar bulamaz. Katmandu'nun 10 kilometre doğusundaki Bhaktapur'da ise eski şehirde tuğla evlerin üçgen alınlık duvarları yıkılır. Japon ekibin gözlemine göre burada zarar görenler, 1934 depreminden sonra yeniden yapılmamış eski binalardır.

Bihar'da en çok yaralı Darbhanga Tıp Fakültesi Hastanesi'ne gelir. 100 yataklı hastane deprem günü 225 hastayı yatırır, 250 hastaya da ilk yardım yapıp gönderir. Hindustan Times'ın haberine göre dört doktor ve bir düzine hemşire bütün bir gün susuz ve elektriksiz çalışır. Fakültenin üçüncü sınıf öğrencilerinden biri, eski yurt binasının merdiveninden aşağı koşarken merdiven çöker; enkazın altında kalan öğrencinin omurgası zarar görür ve uçakla Patna'ya götürülür. Darbhanga ilçesinde 83 kişi ölür, 992 kişi yaralanır.

Helikopterle gelen yaralılar

Doğu Nepal'in en büyük hastanesi, Biratnagar'daki Kosi Bölge Hastanesi'dir. Kâğıt üstünde 100, gerçekte 140 yatağı ve 22 doktoru vardır. Deprem sonrasında 560 hasta kabul eder. Yaralıların çoğunda kol ve bacak kırıkları vardır; omurga ve kafa yaralanmaları da azımsanmayacak sayıdadır. Kafa yaralanmasıyla gelenlerin çoğu kurtarılamaz.

Bu hastaneye gelenlerin yarısından fazlası depremin altıncı gününden sonra ulaşır. Bunlar, küçük sağlık ocaklarından sevk edilen ya da yolu olmayan dağ köylerinden Kraliyet Nepal Ordusu helikopterleriyle getirilen yaralılardır. Rising Nepal gazetesine göre 28 Ağustos'a kadar Khotang, İlam, Udayapur, Panchthar ve Dhankuta'dan 171 ağır yaralı havadan Biratnagar'a taşınır; 31 Ağustos akşamı bu sayı 276'ya ulaşır.

Dharan'daki İngiliz Gurkha hastanesi de dört gün içinde çadırlarda 250 acil yatak açar. Hong Kong'daki İngiliz askeri hastanesinden 2 doktor, 7 uzman ve 57 hemşire gelir. 24 Ağustos'ta 14 erkek ve 5 kadından oluşan bir sağlık ekibi Kraliyet Hava Kuvvetleri'nin Hercules uçağıyla ilaçlarla birlikte Katmandu'ya iner. Hastane toplam 884 yaralıya bakar, 256'sını yatırır, 89 büyük ve 223 küçük ameliyat yapar; 8 hasta hayatını kaybeder. Gurkha karargâhının raporu yaralanmaların çoğunun kırık ve ezilme olduğunu, kan gerektiren derin kesiklerin neredeyse hiç görülmediğini yazar. Yeni hasta kabulü ancak 12 gün sonra durur.

Ölenler kimdi

Nepal'de ölü sayısını kesinleştirmek yaklaşık 7 gün, Bihar'da 9 gün sürer. Rising Nepal, 25-29 Ağustos arasında 628 ölünün adını, yaşını ve cinsiyetini yayımlar. Bu liste, Nepal'deki ölümlerin yüzde 87'sini kapsar. Japon araştırmacıların hesabına göre ölenlerin yarısından fazlası 14 yaşından küçük çocuklardır. Kadınların ölüm riski erkeklerinkinden yaklaşık yüzde 15 yüksektir. Araştırmacılar bunu, çocuklarını korumaya çalışan annelerin ve yaşlı kadınların çöken evlerden kaçamamasıyla açıklar.

Toplam bilanço için en sık kullanılan rakamlar Nepal'de 721, Bihar'da 282 ölüdür; toplam 1.003. Gazetelerin günlük resmî rakamları Nepal'de 708, Bihar'da 281'de kalır. NOAA kataloğu 998 ölü verir, aynı kayıtta 1.091 rakamı da geçer; bazı derlemelerde 1.450'ye kadar çıkan sayılar görülür. Yaralı sayısı da kaynağa göre değişir: Bihar'da 3.766, Nepal'de 5 binin üzerinde ile 6.213 arasında.

Hasar rakamları daha da dağınıktır, çünkü iki ülke yıkımı farklı ölçülerle sayar. Nepal'in doğu bölgesi yardım komitesi 14.964 evin tamamen yıkıldığını, yaklaşık 34 bininin oturulamaz hâle geldiğini kaydeder. Bihar Yardım Komiserliği'ne göre eyalette 25.093 ev çöker, toplam 149.334 ev hasar görür. Nepal'de toplam kayıp 827 milyon Nepal rupisi, yaklaşık 34 milyon dolar olarak hesaplanır.

Çadırlar, pirinç ve 1.000 rupi

Yardım sınırlı kaynaklarla yürür. Nepal ordusu, polis ve Nepal Kızılhaçı en ağır vurulan Dharan ve Dhankuta'ya ekipler gönderir. Merkezî hükümetin Dharan'a gönderdiği yardım nakit para, 2.500 kentalden fazla pirinç, battaniye ve çadır, oluklu sac ve plastik örtüden oluşur. Sunsari ilçe yönetimi her ölünün ailesine 1.000 rupi, yaklaşık 40 dolar öder.

Dharan kasaba yönetimi kendi bütçesinden pirinç, ilaç, su kapları ve yakıt alır, mahalle yardım komitelerine para dağıtır. Yeniden yapacakları evler için halktan kayıt harcı ve inşaat malzemesi vergisi alınmaz. Kasabadaki kayıp 312 milyon rupi, yaklaşık 13 milyon dolar olarak hesaplanır; bunun yüzde 90'ı özel evlerdir.

Bihar'da eyalet hükümeti ve yardım fonu toplam 5,4 milyon Hint rupisi, yaklaşık 400 bin dolar dağıtır. Hindustan Times'ın eylül ortasındaki haberine göre Darbhanga Tıp Fakültesi Hastanesi depremden önce sel suları altında kalmıştır ve temizlik koşulları kötüdür. Ekim başında hastanede hâlâ 40 depremzede tedavi görmektedir.

Japon Eğitim Bakanlığı'nın gönderdiği dört kişilik araştırma ekibi 3-13 Ekim arasında Bihar ve Doğu Nepal'i gezer. Dharan-Dhankuta yolunda onarım hâlâ sürmektedir. Ekip, yardım dağıtımında adalet ve eşitlik konusunda tartışmalar yaşandığını da not eder.

Neyi değiştirdi

1988 depremi, Nepal'de kimsenin evlerin nasıl yapılacağını denetlemediğini açıkça gösterdi. Japon ekibinin raporu çözüm olarak hafif çatılar, duvarları birbirine bağlayan hatıllar, çamur yerine çimento harcı ve halka televizyon ve el kitaplarıyla depreme dayanıklı yapı bilgisinin götürülmesini önerdi.

Aynı yıl Nepal Konut ve Fiziksel Planlama Bakanlığı, Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı'ndan teknik destek istedi. 1994 tarihli Nepal Ulusal Yapı Yönetmeliği'nin önsözü, 1988 depreminin konutlarda ve okullarda yol açtığı ölüm ve hasarın yapım yöntemlerini değiştirme ihtiyacını yeniden gündeme getirdiğini yazar. Ülkenin ilk yapı yönetmeliği 1993'te hazırlandı; Bakanlar Kurulu onayı ise 2003'ü buldu. Nepal Deprem Teknolojisi Derneği (NSET) 1993'te kuruldu.

Bugün

Dharan bugün bir alt büyükşehir belediyesi; Doğu Nepal'in büyük kentlerinden biri. Dhankuta'ya giden dağ yolu ve Mahendra Karayolu yeniden açık. Udayapur'un merkezi Gaighat, Triyuga vadisinde büyüyen bir kasaba.

25 Nisan 2015'teki Gorkha depremi, yaklaşık 9 bin kişinin ölümüyle 1988'in derslerinin ne kadar uygulandığını acı biçimde sınadı. O depremin hikâyesi ayrı bir yazının konusu.

Kaynaklar

• Fujiwara, T., Sato, T., Kubo, T., Murakami, H. O. (1989), Reconnaissance Report on the 21 August 1988 Earthquake in the Nepal-India Border Region, Japanese Group for the Study of Natural Disaster Science (Rising Nepal ve Hindustan Times haberlerinin aktarımları dahil)
• Associated Press, Katmandu çıkışlı haber, The Daily Reflector (Greenville, N.C.), 22 Ağustos 1988
• Nepal National Building Code, NBC 000:1994, önsöz
• Nepal Jeoloji Derneği, Amod Mani Dixit anısına yazı (1988 Udayapur depremi)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (kayıt 5167)
• Vikipedi (İngilizce), 1988 Nepal earthquake (başlangıç kaynağı)