2021 Haiti Depremi: Başsız Ülke, Çetelerin Yolu ve Grace Fırtınası

14 Ağustos 2021, cumartesi sabahı. Haiti'nin güneybatısında, Tiburon Yarımadası'nda insanlar güne başlıyor. Ülkenin cumhurbaşkanı beş hafta önce evinde öldürülmüş, başkentten güneye giden yol çetelerin elinde, kıyıya bir tropik fırtına yaklaşıyor. Saat 08.29'da yer 7,2 büyüklüğünde sallanıyor. Hesap bittiğinde 2.248 kişi ölmüş, 130 binden fazla ev yıkılmış ya da hasar görmüş olacak.

Depremden önce: Başsız kalan ülke

Haiti, Karayipler'de Hispaniola adasının batı yarısını paylaşan, Amerika kıtasının en yoksul ülkesidir. Ülkenin hafızasında 12 Ocak 2010 depremi durur. O deprem başkent Port-au-Prince'in hemen yanında olmuştu ve kaç kişinin öldüğü bugün bile tartışmalıdır: Haiti hükümeti önce 230 bin, bir yıl sonra 316 binden fazla ölü açıklamıştı; USAID'in yaptırdığı ve yayımlanmayan bir taslak rapor 46-85 bin arası bir rakam veriyordu, başka çalışmalar 100 ile 160 bin arasını işaret ediyordu. Kesin olan şu: o gün ülkenin bir kuşağı enkazın altında kalmıştı.

2021 yazında Haiti'nin bir devlet başkanı yoktur. Cumhurbaşkanı Jovenel Moïse 7 Temmuz 2021'de evinde suikasta kurban gitmiştir. Moïse ölümünden iki gün önce beyin cerrahı Ariel Henry'yi başbakan olarak seçmiş, ama yetki devri suikastla askıda kalmıştır. Henry ancak 20 Temmuz'da yemin eder; ülkeyi hem başbakan hem de fiilen devlet başkanı olarak yönetmektedir. Suikastla ilgili onlarca kişi tutuklanmıştır, siyasi belirsizlik sürmektedir.

Başkentin güney çıkışındaki Martissant mahallesinde haziran başından beri çeteler arasında çatışma vardır. BM'ye göre bu çatışmalar en az 19 bin kişiyi evinden etmiştir. Martissant'tan geçen yol, Port-au-Prince'i güney yarımadaya bağlayan ana yoldur. Bölgede ayrıca COVID-19 salgını sürmektedir.

Güneyin büyük şehri Les Cayes, Haiti'nin üçüncü büyük şehridir; ajanslar nüfusunu 100 bin civarında verir. Yarımadanın boyunca Enriquillo-Plantain Garden fay zonu uzanır. 2010 depremi bu zonun doğu ucunda olmuştu. Deprem bilimciler o dönem, 2010 kırılmasının doğusunda ve batısında gerilimin arttığı uyarısını yapmışlardı. Bölgede bilinen son büyük sarsıntı 1952'de, 6,2 büyüklüğünde yaşanmıştı.

Cumartesi sabahı, 08.29

Deprem yerel saatle 08.29'da gelir. Merkez üssü Nippes ilindeki Petit-Trou-de-Nippes yakınlarıdır, başkentin yaklaşık 125-150 kilometre batısı. Odak derinliği 10 kilometredir. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) büyüklüğü 7,2 olarak verir; bu, 2010'daki 7,0'dan daha güçlü bir depremdir. Sarsıntı Les Cayes'te "çok güçlü" düzeyde, başkentte orta şiddette hissedilir; Jamaika'nın başkenti Kingston'da bile duyulur.

Fay yaklaşık 80 kilometre boyunca kırılır. Sonraki araştırmalar kırılmanın önce kör bir bindirme fayında başladığını, Macaya Tepesi'nin altında yön değiştirip yanal atımlı başka bir fay koluna atladığını gösterir; iki kol da daha önce haritalarda yoktur. Dağlık bölgede 8.400'den fazla heyelan tetiklenir, çoğu Macaya Tepesi Millî Parkı'ndadır.

Les Cayes'te 34 yaşındaki öğrenci Gladimy Stfirmin, o anı NPR'a evlerin, arabaların, her şeyin hareket ettiği, herkesin ağladığı bir an olarak anlatır. Ona göre 2016'daki Matthew Kasırgası en azından önceden haber verilmişti; deprem hiçbir uyarı vermeden gelmiştir.

Karayipler'in birçok kıyısı için tsunami uyarısı yapılır, Port-au-Prince'e 1-3 metrelik dalga ulaşabileceği söylenir. Uyarı sonra kaldırılır; başkente ulaşan dalga yalnızca 3 santimetredir.

Çöken kiliseler, çöken otel

Cumartesi sabahı olduğu için kiliselerde ayin vardır. Les Anglais kasabasında 1907'de yapılmış Immaculée Conception Kilisesi, ayin sırasında çöker; cephenin yıkılması 17 kişinin ölümüne yol açar. Enkaz altında kalan iki kişiyi yakındaki inşaat işçileri çıkarır. Les Cayes'in hemen dışındaki Toirac köyünde bir cenaze ayini sırasında kilise çöker, 20 kişi ölür. Les Cayes piskoposluğunda 220'den fazla Katolik ibadet yeri yıkılır. Piskoposluk konutunun bir bölümü çöker; bir rahip ve iki çalışan ölür, Kardinal Chibly Langlois yaralanır.

Les Cayes'teki Le Manguier oteli yıkılır. Ölenler arasında kentin eski belediye başkanı ve eski senatör Gabriel Fortuné de vardır. Hapishane duvarları yarılır, okullar ve hastaneler hasar görür. Bonne Fin'deki Lumière Hastanesi kısmen çöker; hastalar çadırlara taşınır.

Haiti Sivil Koruma Ofisi Başkanı Jerry Chandler, cumartesi akşamı ilk rakamı açıklar: en az 304 ölü, 1.800'den fazla yaralı. AP'ye konuşan 58 yaşındaki Johanne Dorcely'nin evi yıkılmıştır; dayanma gücünü yalnızca inancından aldığını söyler.

Başbakan Henry'nin ilk kararları

Ariel Henry aynı gün bir aylık ulusal olağanüstü hâl ilan eder. Uluslararası yardımı, hasarın boyutu netleşmeden istemeyeceğini söyler. Henry'nin ilk açıklaması kısa ve nettir: önemli olan, enkazın altından olabildiğince çok hayatta kalanı çıkarmaktır. Yerel hastanelerin, özellikle Les Cayes hastanesinin kırık ve yaralı insanlarla dolup taştığını da ekler. Reuters'a göre Henry, felaket karşısında "çok dayanışma göstermemiz gerekiyor" der.

Henry, depremin en ağır vurduğu Les Cayes'e uçar; hayatta kalanların gösterdiği onuru över, yardımın hızla artacağına söz verir. Hükümetin yardım konvoylarını düzenler. Birkaç gün sonra yaptığı açıklamada güneyin büyük bölümünü yıkan depremin ülkenin sınırlarını "bir kez daha" gösterdiğini söyler ve Haiti'yi "dizlerinin üzerinde" bir ülke olarak tarif eder.

ABD Başkanı Joe Biden, USAID Başkanı Samantha Power'ı yardımın koordinasyonuyla görevlendirir. Virginia'daki Fairfax County'den 65 kişilik bir arama-kurtarma ekibi yola çıkar. Kolombiya, Meksika, Küba, Dominik Cumhuriyeti, Arjantin, Şili ve Ekvador da ekip ya da malzeme gönderir. babasının ailesi Haitili olan Japon tenisçi Naomi Osaka, Cincinnati turnuvasındaki ödül parasını bağışlayacağını duyurur.

Rakamlar her gün büyüyor

Pazar günü Sivil Koruma ölü sayısını 1.297'ye çıkarır. Pazartesi akşamı rakam 1.419'dur; 13.694 ev yıkılmış, 13.585 ev hasar görmüştür. Çarşamba 1.941 ölü, perşembe 2.189 ölü açıklanır. 1 Eylül'de son rakam 2.248'dir: 1.852'si Sud, 227'si Grand'Anse, 167'si Nippes, ikisi Nord-Ouest ilinde. Yaralı sayısı için kaynaklar 12.200 ile 12.763 arasında farklı rakamlar verir; 329 kişi kayıptır.

Hasar sayımı da büyür. 16 Ağustos'ta 37 bin yıkık, 46 bin hasarlı ev sayılmıştır. 18 Ağustos'ta yıkılan ev sayısı 60.700'e, hasarlı ev sayısı 76.100'e çıkar. Toplamda 137.500'ü aşkın bina etkilenmiştir. 53 sağlık kuruluşu kısmen, altısı tamamen yıkılır; 1.060 okul hasar görür ya da yıkılır. Amerikalılararası Kalkınma Bankası kaybı 1,5-1,7 milyar dolar, yani Haiti'nin yıllık ekonomisinin yaklaşık yüzde 10'u olarak hesaplar.

Sivil Koruma'nın başı Chandler, NPR'a hâlâ tedavi edilmemiş pek çok travma hastası olduğunu, bölgedeki hastanelerin ya taşma noktasında olduğunu ya da kendilerinin de hasar gördüğünü söyler. Health Equity International'dan çocuk doktoru Inobert Pierre, AP'ye yaralıların "her şeye" ihtiyacı olduğunu anlatır; açık yaralarla kirli suya ve toza maruz kalan hastalar vardır.

Bonfret'te kürekle arama

Les Cayes'in Bonfret mahallesinde bir apartman çökmüştür. Kurtarma çalışmasını bayındırlık görevlisi Adler Lubin yönetir. Reuters muhabirine ölüleri değil, sağ kalanları aradıklarını söyler. Enkazın altındaki bir kadın kurtarıcılarla telefonla konuşabilmektedir. Aynı binada bir aile üç çocuğunu kaybetmiştir: ikisinin cesedi çıkarılmış, salı sabahı 3 yaşındaki bir kız çocuğunun cesedi bulunmuş, Kızılhaç'ın gelmesini beklemektedir. Kurtarıcıların elinde çoğu zaman yalnızca kürekler vardır.

Kentte çöken bir otelde kurtarma ekipleri ile hurda metal toplayanlar yan yana kat kat kazarak 15 ceset çıkarır. Les Cayes'teki devlet hastanesinde odalar dolmuştur; çadır olmadığı için hastalar üstü kapalı geçitlerde yatar. Dağlık bölgeden kaçıp hastaneye gelen Wilson Chery'nin sözleri Reuters'ta yer alır: Yağmur ya da deprem öldürmezse, sağlık hizmetinin yokluğu öldürecektir.

VOA'ya konuşan Jennie Auguste, çalıştığı mağazanın çatısı üzerine çöktüğünde yaralanmıştır. Kız kardeşi Bertrande, hükümetten hiçbir yardım görmediklerini söyler.

Grace fırtınası

Depremin üçüncü günü, 16 Ağustos'ta, Grace tropik çöküntüsü yarımadaya ulaşır. ABD Ulusal Kasırga Merkezi bazı yerlerde 380 milimetreye kadar yağış beklemektedir; dağlık bölgede heyelan tehlikesi büyüktür. Yağmur kurtarma çalışmalarını yavaşlatır, insanların açık alanda kurduğu derme çatma barınakları yıkar, çadır kentleri su basar, içme suyu tanklarını tahrip eder. Al Jazeera'ya göre Marigot bölgesinde fırtınada dört kişi ölür.

Evini kaybedenler çatısı ya da duvarı olmayan evlerde, tarlalarda, kamu binalarında uyumaktadır. Yolları kopan bazı köylere yardım ulaşamaz; köylüler kendi imkânlarıyla onarıma başlar.

Havaalanında öfke

18 Ağustos'ta, depremin beşinci gününde, Les Cayes havaalanının önünde aç bir kalabalık toplanır. Reuters'a göre evsiz kalanlar, hükümet yardımının geç kaldığından yakınır. Yerel yargıç Pierre Cenel, hiçbir şeyin işlemediğini ve felakete hiç hazırlık yapılmadığını söyler. Yardım uçağı indiğinde onlarca kişi yiyecek için piste yönelir.

Sivil Koruma Başkanı Chandler halkın öfkesini anladığını, ama konvoyların önünün kesilmemesini istediğini açıklar; hedefi yardımı bir hafta içinde ulaştırmak ve günde üç konvoya çıkmaktır. Yağmur altındaki bir çadır kentin sözcüsü Roosevelt Milford'un tek cümlesi Al Jazeera'da yer alır: "Yardıma ihtiyacımız var."

BM'ye göre 650 bin kişi insani yardıma muhtaçtır; UNICEF 30 Ağustos'ta 800 bin kişinin, bunların 250 bininin çocuk olduğunu duyurur. 81 bin kişinin güvenli içme suyu yoktur. BM, ülke için 187 milyon dolardan fazla yardım çağrısı yapar.

Martissant'tan geçmek

Yardımın önündeki en büyük engel depremin kendisi değil, yoldur. Başkentten güneye giden kara yolu Martissant'tan geçer ve orada Ti Lapli ile Krisla çeteleri aylardır çatışmaktadır. BM İnsani İşler Koordinasyon Ofisi (OCHA), yerel yetkililerin her gün iki yardım grubunun geçebilmesi için çetelerle pazarlık etmek zorunda kaldığını bildirir; bölgeyi yol barikatları nedeniyle neredeyse "ulaşılmaz" olarak tarif eder. BM, çete bölgelerinden bir "insani koridor" açılmasını ister.

Ülkenin en güçlü çete lideri, "Barbecue" lakaplı Jimmy Chérizier, G9 adlı çete birliğinin başındadır. Chérizier ateşkes ilan eder; Başbakan Henry de ateşkesi doğrular. Al Jazeera'nın aktardığına göre Chérizier, depremzedelerin suya, yiyeceğe ve temizlik malzemesine ihtiyacı olduğunu bildiklerini söyler. Martissant'ta trafik aylardır ilk kez serbestçe akar. Dünya Gıda Programı, 62 binden fazla insanı bir ay doyuracak 830 ton yiyeceği güneye taşımaya başlar.

Ateşkes her şeyi çözmez. Bazı yardım kamyonları silah zoruyla yağmalanır. 19 Ağustos'ta ülkenin sayılı ortopedi cerrahlarından biri dahil iki doktor kaçırılır; kaçıranların kim olduğu belli değildir. Yardım bir kısmıyla tekneyle, küçük uçaklarla ve ABD ile Dominik Cumhuriyeti'nin helikopterleriyle taşınır. 25 Ağustos'ta ABD Donanması helikopterleri Anse-à-Veau'da yiyecek dağıtır.

Neyi değiştirdi

Deprem 2021'in dünyadaki en ölümcül doğal afeti olur. Haiti için asıl ders, 2010'dan sonra yine aynı şeyin olmasıdır: evler, kiliseler, okullar ve hastaneler sarsıntıya dayanamaz, devlet ise kendi başını kaybetmiş bir anda yakalanır. Afetin siyasi kriz ve çete şiddetiyle iç içe geçmesi, yardımın ilk günlerde neden yavaş kaldığını açıklar.

Uluslararası kuruluşlar, enkazın yanında devletin afet yönetimini de onarmayı dener. Dünya Bankası ve Küresel Afet Azaltma Fonu (GFDRR), afet riski yönetimi ve acil durum hazırlığı için 50,5 milyon dolar ayırır; bu paranın bir kısmı depremde hasar gören acil durum operasyon merkezlerinin yeniden yapımına gider. Bayındırlık Bakanlığı (MTPTC) ve Bina Teknik Değerlendirme Bürosu (BTB), bağışçı fonlarıyla bir hasar tespit ve onarım programı yürütür. USAID 32 milyon dolar, Avrupa Birliği 3 milyon avro acil yardım açıklar.

Bilim insanları için deprem, 2010'dan sonra gerilimin fay zonu boyunca batıya aktarıldığı düşüncesini güçlendirir. İki depremin arasında hâlâ kırılmamış bir boşluk vardır ve oradaki gerilim de izlenmektedir.

Bugün

Bir yıl sonra, Ağustos 2022'de AP, Les Cayes çevresindeki kampları ziyaret eder. İnsanlar hâlâ çadırlarda yaşamaktadır ve hiçbir yetkilinin gelmediğini söyler. Erline Castel evini ve kocasını kaybetmiştir; kocası Dieunord Ernest kampta, bir çadırın altında prostat kanserinden ölmüştür. Üç çocuğuna tek başına bakan Castel, onlara verecek hiçbir şeyi olmadığını anlatır. Depremde dört çocuğunu kaybeden 65 yaşındaki Renel Cene, bu şekilde ne kadar devam edebileceğini bilmediğini söyler. 55 yaşındaki çiftçi Nicolas Wilbert Ernest'e göre şimdiye kadar gelen yalnızca vaatlerdir.

Hükümet 400 ton fasulye ektiğini, 22 bin torba gübre dağıttığını, muhtaç hanelere 100'er dolar verdiğini açıklar. UNICEF ise yıkılan ya da hasar gören 1.250 okulun çoğunun yeniden yapılmadığını, 250 binden fazla çocuğun uygun bir okula erişemediğini bildirir. Mercy Corps bölgenin tamamen toparlanmasının beş yıl sürebileceğini söyler. AP'nin aktardığına göre pirincin fiyatı 750 gourde'dan 4.000 gourde'a çıkmıştır; çeteler yolları kesmeye devam etmektedir.

Haiti'nin güney yarımadası bugün de 14 Ağustos 2021'in izlerini taşır: geçici olarak kurulan barınakların bir kısmı kalıcı barınaklara dönüşmüştür, yeniden yapım yavaş ilerler. Siyasi kriz de bitmez: depremden sonra ülkeyi yöneten Ariel Henry, Nisan 2024'te istifa eder ve yönetim bir geçiş konseyine devredilir.

Kaynaklar

• Associated Press, Haiti depremi haberleri (15 Ağustos 2021) ve "Many still seeking food, shelter a year after Haiti quake" (Ağustos 2022)
• Reuters, Les Cayes'ten haberler (15, 17 ve 18 Ağustos 2021)
• NPR, "In quake-ravaged Haiti, rescuers scramble to save people trapped in rubble" (16 Ağustos 2021)
• VOA Learning English, "Search, Rescue Efforts Continue After Powerful Haiti Quake" (Ağustos 2021)
• Al Jazeera, "Haiti on its knees as quake death toll surpasses 2,000" (19 Ağustos 2021) ve "Earthquake aid flowing after Haiti gang truce opens up highway" (25 Ağustos 2021)
• BM Haiti, "Impact of the deteriorating security situation on humanitarian access" (Temmuz 2022); UNICEF ve OCHA açıklamaları
• USGS ve NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Vikipedi (İngilizce), 2021 Haiti earthquake, 2010 Haiti earthquake, Ariel Henry (başlangıç kaynağı)