2019 Arnavutluk Depremi: Dıraç ve Thumanë'de Gece 03.54

26 Kasım 2019, salı, saat 03.54. Arnavutluk'un Adriyatik kıyısında, liman kenti Dıraç (Durrës) ve küçük Thumanë kasabası uykuda. Yer elli saniyeyi aşan bir süre sallanıyor. Sabah olduğunda Dıraç'ın sahilindeki iki otel ve iki apartman, Thumanë'de beş katlı bir blok yerle bir olmuş durumda. Deprem 51 can alıyor; o yılın dünyadaki en ölümcül depremi oluyor. Birkaç saat sonra Türkiye'den bir arama kurtarma ekibi yola çıkıyor. İki yıl sonra Laç kentinde 522 ailenin eline yeni evlerinin anahtarı veriliyor.

Depremden önce

Arnavutluk, Avrasya levhası ile Adriyatik levhasının birbirine sıkıştığı bir kuşağın üzerindedir. Ülkenin batısında kıyıya paralel uzanan bindirme fayları vardır. Son yüz yılda bu bölgede büyüklüğü 6'yı aşan birkaç deprem olmuştur. En büyüğü 15 Nisan 1979'da, 70 kilometre kuzeydeki Karadağ kıyısında olur; 136 kişi ölür, bunların 35'i Arnavutluk'tandır. 1967'de doğuda olan 6,7 büyüklüğündeki deprem de 19 can almıştır.

1990'ların başında komünist rejimin çökmesinden sonra Arnavutluk'ta hızlı ve denetimsiz bir yapılaşma başlar. Dıraç'ın kumsalı boyunca oteller, kentin içinde yeni apartmanlar yükselir. Bunların bir kısmı ruhsatsızdır, bir kısmına sonradan kat eklenmiştir. Ülke yaklaşık kırk yıldır büyük bir deprem görmemiştir; ağır enkazda arama kurtarma deneyimi de azdır.

Uyarı iki ay önce gelir. 21 Eylül 2019'da, Dıraç'ın doğu-kuzeydoğusunda 5,6 büyüklüğünde bir deprem olur. O güne kadar son otuz yılın en güçlü sarsıntısıdır; 500 evi hasarlı bırakır. Kasım'ın son haftasında, ana depremden önceki altı saat içinde, büyüklüğü 4'ü aşan iki sarsıntı daha kaydedilir.

Gece 03.54

Deprem 26 Kasım'da yerel saatle 03.54'te olur. Büyüklüğü 6,4'tür. Merkez üssü Mamurras'ın yaklaşık 16 kilometre batı-güneybatısında, Tiran'ın kuzeybatısındadır. Bilimsel modellere göre kırılma yaklaşık 16 kilometre derinlikte, doğuya eğimli bir bindirme fayında, 22'ye 13 kilometrelik bir yüzeyde olur.

Sarsıntı en az elli saniye sürer. Dıraç'ta şiddet VIII, başkent Tiran'da VII'dir. İtalya'nın Bari ve Taranto kentlerinde, 370 kilometre uzaktaki Belgrad'da da hissedilir. Avrupa-Akdeniz Sismoloji Merkezi'ne depremi hisseden insanlardan 58 binden fazla bildirim ulaşır.

Dıraç'ta, kumsal boyunca dizilen otellerden ikisi ve iki apartman bloğu çöker. Merkez üssüne yaklaşık 10 kilometre uzaklıktaki Kodër-Thumanë'de beş katlı bir apartmanla birlikte dört bina yıkılır. Daha kuzeydeki Laç kentinde de ağır hasar vardır. Elektrik ve iletişim kesilir.

İlk saatler

Karanlıkta binlerce insan sokakta kalır. Saat 07.08'de, ana depremden dört saat bile geçmeden, 5,4 büyüklüğünde bir artçı gelir. Zaten çatlamış binalar yeniden sarsılır. Ertesi gün öğleden sonra gelen 5,3 büyüklüğündeki bir artçı, kurtarma çalışmalarını bir süre durdurur. 1 Aralık'a kadar 1.300 artçı sayılır.

Arnavut ordusundan yüzlerce asker ve yaklaşık 2 bin polis Thumanë ve Dıraç'a gönderilir. Özel kuvvetler birimi RENEA kayıpları arar. Ekiplerin elinde ağır enkaz için yeterli ekipman yoktur. Avrupa Birliği deprem günü Sivil Koruma Mekanizması'nı devreye sokar; İtalya, Yunanistan ve Romanya'dan ekipler yola çıkar. Kosova, Sırbistan, Karadağ, Kuzey Makedonya, Hırvatistan, Fransa ve İsrail'den de arama kurtarma timleri gelir. Yurt dışından gelen arama kurtarmacıların sayısı toplam 670'e ulaşır.

İlk gün akşamına kadar 45 kişi enkazdan canlı çıkarılır; aralarında en az iki çocuk vardır.

Rama, Meta ve olağanüstü hal

Başbakan Edi Rama, Cumhurbaşkanı İlir Meta ve muhalefet lideri Lulzim Basha merkez üssüne gider. Siyasi rekabetleri sert olan üç isim bu günlerde yan yana görünür. Hükümet Dıraç, Thumanë ve Tiran'da 30 gün sürecek olağanüstü hal ilan eder; sonradan Lezha ve Laç da kapsama alınır. Meclis, Rama'ya olağanüstü hal yetkileri verir.

Rama, AP'nin aktardığına göre, ülkenin elinin dar olduğunu açıkça söyler: "İmkânlarımız çok sınırlı; ülkemizin böyle trajik bir durumla baş edecek bütçesi yok."

Ülkede ulusal yas ilan edilir. Kurbanlardan ikisi Kosova'dandır; Kosova da yas tutar. Her yıl 28 Kasım'da kutlanan Bağımsızlık Günü törenleri Arnavutluk'ta, Kosova'da ve Kuzey Makedonya ile Karadağ'daki Arnavut nüfuslu belediyelerde iptal edilir.

Enkazın başında

Dıraç'ta çöken beş katlı bir apartmandan polis memuru Ajet Peci sağ çıkar. İki yetişkin kızını kaybeder; eşi kayıptır. AP muhabirine söylediği söz kısadır: "Nasıl yaşayacağım?"

Thumanë'de Klement Cupi'nin hikâyesi kurtarmacıların hafızasında kalır. Yurt dışında yaşayan Cupi, ailesini ziyaret etmek için depremden üç gün önce kasabaya gelmiştir. Beton bir kolonun altında sıkışır. Arnavut ve Kosovalı ekipler hidrolik aletler ve kırıcılarla 16 saat çalışır; Cupi kurtarılamadan hayatını kaybeder. Annesi ve babası da ölür, kardeşi kurtulur.

Dıraç'ta dört katlı evleri çöken Lala ailesinden, aralarında dört çocuğun da bulunduğu sekiz kişi ölür. Aileden yalnızca Rame Lala sağ kalır; haber ajansları onun yaşını 17 ve 19 olarak farklı veriyor.

29 Kasım cuma günü Thumanë'de cenazeler kalkar. Cara ailesinin altı ahşap tabutu ile Greku ailesinin üç tabutu yan yana dizilir. Rama, yerel geleneğe uyarak diz çöker ve tabutların üzerine toprak atar. Ailelere "Asla yalnız kalmayacaksınız" der. Savunma Bakanı Olta Xhaçka, hasarlı binalardaki tehlikenin ilk günkü kadar büyük olduğunu söyleyerek insanları evlerine dönmemeleri için uyarır.

Türk ekipleri Dıraç'ta

Türkiye'nin Tiran Büyükelçisi Murat Ahmet Yörük, deprem sabahı AFAD arama kurtarma ekibinin ve Sağlık Bakanlığı'na bağlı UMKE'nin üç araçla yola çıktığını duyurur. Türk Kızılay da 120 çadır, 2.500 battaniye ve hijyen malzemesi yüklü iki tır ile sekiz uzman gönderir.

Türk basınına yansıyan AFAD açıklamasına göre Arnavutluk'un yardım çağrısından sonraki on saat içinde arama kurtarma, sağlık, insani yardım ve basın personelinden oluşan 27 kişilik bir ekip bölgeye ulaşır ve ilk akşamdan çalışmaya başlar. İngilizce Vikipedi ise uçağın depremden bir gün sonra 28 kişiyle indiğini yazıyor; kaynaklar burada küçük bir fark gösteriyor. 15 AFAD arama kurtarma uzmanı, Dıraç'ta ve Thumanë ile Kenetë'de çöken binalarda sağ kalan arar. UMKE ekipleri yaralılara bakar.

Depremden etkilenen 23 Türk vatandaşı tahliye edilir; bunlardan 16'sı uçakla İzmir'e getirilir. Yaralı bir vatandaş Sağlık Bakanlığı'nın ambulans uçağıyla İzmir'e taşınıp ameliyat edilir.

Kızılay ekipleri Vora ve Bubq köylerinde çadır kurar. Türkiye İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı (TİKA) Dıraç, Thumanë, Kavaja ve Fushë-Kruja'da 1.500 gıda kolisi ile 1.500 battaniye dağıtır. 3 Aralık'ta bir Türk uçağı, kışı hayvanlarının ve tarlalarının yanında geçirmek isteyen köylüler için çadır getirir.

Arama bitiyor

30 Kasım'da Rama arama kurtarma çalışmalarının bittiğini açıklar; enkaz altında başka ceset beklenmemektedir. Resmî bilanço 51 ölüdür: 25'i Dıraç'ta, 25'i Thumanë'de, biri Lezha'da. Bazı ajans haberleri Thumanë'deki ölü sayısını 26 olarak veriyor. Ölenler arasında 2 ile 8 yaş arasında yedi çocuk vardır. Yaralı sayısı ilk günlerde 750 ile 900 arasında verilir; sonraki toplamlar 2 bin ile 3 bin arasındadır. Depremden sonra Kurbin'den iki kişi daha ölür: biri hastanede yaralarından, biri de travma sonrası intihar ederek.

Ön tespitlere göre Tiran'da 1.465'ten fazla, Dıraç'ta yaklaşık 900 bina ağır hasarlıdır. Kaliforniya Üniversitesi Berkeley'den mühendislerin hazırladığı ön rapor, çöken betonarme binalarda yetersiz etriye, zayıf kolon ve yumuşak kat gibi kusurlara dikkat çeker. Rapora göre kurallara uymayan yapılaşma ve inşaat sektöründeki yolsuzluk, yetkililerin de saydığı başlıca nedenlerdir.

Stadyumda çadırlar, otellerde aileler

Dıraç'ta Niko Dovana Stadyumu'nun yanına, Thumanë'de bir spor sahasına yaklaşık bin kişilik 300 çadır kurulur. Thumanë'de evsiz kalanların bir kısmı Adriyatik kıyısındaki otellere gitmeyi reddeder; iki geceyi çadırda geçirir. Bir süre sonra 2.500 kişi otellerde, 2.100 kişi çadırlarda kalmaktadır; geri kalanlar spor salonlarında ya da arabalarında uyur.

Kosova hükümeti, Prizren'deki eski bir Alman NATO üssünü geçici kampa çevirir; buraya 500 depremzede yerleşir. Kosovalılar 1999 savaşında Arnavutluk'un kendilerine kapı açtığını hatırlar. Yüzlerce aile evini depremzedelere açar. Arnavutluk Müslüman Cemaati camilerini ve medreselerini, Ortodoks Kilisesi manastırlarını ve kiliselerini barınak olarak açar.

Aralık ortasında barınaklarda 13 bin kişi vardır; bunların 5 bini otellerdedir. Ocak 2020 başında resmî rakamlara göre 10 bin kişi hâlâ çadırda kalır. İki hafta sonra kırsaldaki bazı depremzedeler, devlet yardımının yetersiz olduğunu ya da hiç gelmediğini söyler.

14 Aralık'ta savcılık ve polis, çöken iki otelin sahipleri de dahil dokuz kişiyi adam öldürme ve görevi kötüye kullanma suçlamasıyla gözaltına alır. Hükümet, inşaat kurallarını çiğneyen yatırımcı, denetçi ve mimarlara 7-15 yıl hapis öngören bir yasa tasarısı hazırlar. 20 Aralık'ta Arben Ahmetaj, yeniden yapılanmadan sorumlu devlet bakanı olur.

Laç'ta 522 ev

Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Arnavutluk'ta depremde yıkılan 500 evin Türkiye tarafından yeniden yapılacağını açıklar. 8 Aralık 2019'da İstanbul'da Arnavutluk için bir bağış toplantısı düzenlenir; Rama da katılır. Rama, Türkiye'nin yardımını Arnavut halkının asla unutmayacağını söyler.

Temmuz 2020'de iki ülke arasında mutabakat zaptı imzalanır. 23 Aralık 2020'de Laç'ta temel atılır; Erdoğan törene video bağlantısıyla katılır. Laç'ta Rama, Çevre ve Şehircilik Bakanı Murat Kurum, Arnavutluk'un yeniden yapılanma bakanı Ahmetaj, TOKİ Başkanı Ömer Bulut ve Büyükelçi Yörük vardır. Proje 72.400 metrekarelik bir alanda 522 konut, 37 dükkân ve 375 araçlık kapalı otopark içerir; maliyeti yaklaşık 42 milyon avrodur.

İnşaatı TOKİ adına Albayrak İnşaat üstlenir ve konutlar yaklaşık 13 ayda biter. 28 Aralık 2021'de evler ailelere teslim edilir. 17 Ocak 2022'de Erdoğan, birkaç bakanıyla birlikte Laç'a gelir, evleri gezer ve bazı ailelere anahtarlarını kendisi verir. DHA'nın aktardığına göre törende "Arnavutluk'un sevinci sevincimiz, üzüntüsü bizim üzüntümüzdür" der.

Neyi değiştirdi

Hükümet Şubat 2020'de zararı 985 milyon avro olarak açıklar. 11 binden fazla bina yıkılmış, 83 bin bina hasar görmüştür; etkilenen insan sayısı 200 bini aşar. Avrupa Birliği, Birleşmiş Milletler ve Dünya Bankası ortak bir afet sonrası ihtiyaç değerlendirmesi hazırlar; 17 Şubat 2020 için uluslararası bir bağış konferansı planlanır.

Deprem, Arnavutluk'ta 1990'lardan sonraki yapılaşma üzerine yeni bir tartışma başlattı. Kural dışı inşaatın bedeli, mahkemeye taşınan otel sahipleri ve yeni cezalarla gündeme geldi. Ülke ağır enkazda arama kurtarma deneyiminin eksikliğini de gördü.

Üç yıl sonra yön tersine döndü. Şubat 2023'te Kahramanmaraş merkezli depremlerin ardından Arnavutluk'tan 79 kişilik bir ekip Malatya'ya geldi ve dokuz gün çalıştı. İlk gün dört yaşında bir çocuğu canlı çıkardılar. Ekibin komutanı Albay Elton Reso, bu kadar büyük bir yıkım görmediklerini anlattı. Gönüllülerden Dorjan Aliko ise 2019'da Türkiye'den gelen yardımı hatırlattı ve aynı karşılığı vermek istediklerini söyledi.

Bugün

Thumanë'de yıkılan binaların yerine yeni apartmanlar yapıldı; kasabada depremi anan bir kule de bulunuyor. Laç'taki 522 konutta 2019 depreminde evini kaybeden aileler yaşıyor. Arnavutluk'un batı kıyısındaki bindirme fayları ise hâlâ aktif; 21 Eylül ile 26 Kasım arasındaki iki ay, bu bölgede küçük sarsıntıların ciddiye alınması gerektiğini gösteriyor.

Kaynaklar

• Vikipedi (İngilizce), 2019 Albania earthquake; Vikipedi (Türkçe), 2019 Arnavutluk depremi (başlangıç kaynağı)
• Tsai, Hu, Günay, Mosalam, "26 November 2019 Albania Mw 6.4 Earthquake", StEER/PEER olay brifingi, Kaliforniya Üniversitesi Berkeley, 14 Aralık 2019
• Associated Press haberleri, 27-30 Kasım 2019 (Global News, West Hawaii Today ve The Guardian Nigeria aracılığıyla)
• Global Voices, "Death toll in Albania earthquake reaches 51 as search and rescue operations end", 2 Aralık 2019
• Anadolu Ajansı, "6.4 magnitude earthquake hits Albania", 26 Kasım 2019
• TGRT Haber, "AFAD Arnavutluk'taki depremin merkez üssünde", 27 Kasım 2019
• Timeturk ve Ensonhaber, Laç'ta TOKİ konutlarının temel atma töreni haberleri, 23 Aralık 2020
• Takvim, konutların ailelere teslimi, 28 Aralık 2021; DHA ve Ensonhaber, Laç teslim töreni, 17 Ocak 2022
• Türkgün, "Albay Reso: Bunun gibisini görmedik", 17 Şubat 2023
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı