2015 Nepal Depremi Himalaya'yı Elli Saniye Sarstı

25 Nisan 2015, Cumartesi. Saat 11:56. Nepal'de hafta sonu tatili. Katmandu'nun meydanlarında, tapınaklarının önünde kalabalık var; tarihî Dharahara kulesinin seyir balkonunda ziyaretçiler şehri izliyor. Dağ köylerinde çiftçiler tarlada. Elli saniye sonra yüzyıllık tapınaklar yıkılmış, kule çökmüş, Everest'in eteğinde bir çığ kampı yutmuş olacak.

Depremden önce

Nepal, Hint levhasının Avrasya levhasının altına daldığı Himalaya kuşağının tam ortasındadır. Katmandu vadisi, eski bir gölün yerinde, 600 metreye varan yumuşak tortulların üzerine kuruludur. Vadide, Dünya Mirası listesindeki Katmandu, Patan ve Bhaktapur saray meydanları, yüzyıllık ahşap ve tuğla tapınaklar, pagodalar ve stupalar vardır.

Uzmanlar, onlarca yıldır Nepal'in yıkıcı bir depreme açık olduğunu söylemektedir. Ülkenin son büyük depremi 1934'tedir. Sismolog Vinod Kumar Gaur, 2013'te, fayda 8 büyüklüğünde bir depremi üretecek kadar enerji biriktiğini, bunun ne zaman olacağını söyleyemeyeceğini ama bu yüzyılda olabileceğini söylemiştir.

11:56

Saat 11:56'da, Gorkha bölgesinde, Barpak yakınlarında, Katmandu'nun yaklaşık 80 kilometre kuzeybatısında 7,8 büyüklüğünde deprem başlar. Kaynak çok sığdır, yerin yaklaşık 8 kilometre altındadır. Sarsıntı yaklaşık 50 saniye sürer. Katmandu'nun altındaki 120 kilometre uzunluğundaki kabuk bloğu, 30 saniyede üç metre güneye kayar.

Katmandu Saray Meydanı'nda yüzyıllık tapınaklar çöker. Patan'da, Bhaktapur'da, Swayambhunath ve Boudhanath stupalarında tarihî yapılar yıkılır ya da ağır hasar görür. 1832'de yapılmış, 62 metre yüksekliğindeki dokuz katlı Dharahara kulesi tamamen yıkılır.

Otuz dört dakika sonra 6,6 büyüklüğünde güçlü bir artçı deprem gelir. Artçılar, ilk gün 15-30 dakikada bir sürer.

Dağlarda

Deprem, Everest'te bir çığı tetikler. Çığ, dağcıların toplandığı ana kampa çarpar; dağın tarihindeki en ölümcül olayda 22 kişi hayatını kaybeder.

Langtang vadisinde ise iki üç kilometre genişliğinde dev bir çığ ve heyelan, Langtang köyünü ve popüler yürüyüş rotasındaki Ghodatabela'yı yok eder. Yüzlerce kişi kaybolur. Langtang köyünden ancak birkaç kişi hayatta kalır.

Deprem merkezine yakın Gorkha, Sindhupalchok ve Dhading gibi bölgelerde bütün köyler yerle bir olur. Taş ve çamur harçlı evler çöker. Kırsalda insanların çoğunun o saatte tarlada, dışarıda çalışıyor olması, ölü sayısının daha da yüksek olmasını önler.

Katmandu'da

Katmandu'da insanlar açık alanlara, meydanlara, parklara akar. Artçı sarsıntılar yüzünden on binlerce kişi geceyi açıkta geçirir. Tribhuvan Uluslararası Havalimanı kapanır, aynı gün yardım uçakları için yeniden açılır; artçılar sırasında yolcular kendilerini pistlere atar.

Hastaneler yaralılarla dolar.

Bebek Sonit

Katmandu yakınlarındaki Bhaktapur'da, Nepal askerleri ve kurtarıcılar yıkılmış bir evin enkazını arar. İlk aramada hiçbir şey bulamazlar. Sonra enkazın içinden zayıf bir bebek ağlaması duyarlar ve bütün alanı yeniden ararlar.

Depremden yaklaşık 22 saat sonra, dört aylık Sonit Awal enkazdan sağ çıkarılır. Bebeğin iç yaralanması yoktur, durumu iyidir. Bir askerin tozlar içindeki bebeği iki eliyle kaldırdığı fotoğraf, dünyanın dört bir yanında yayımlanır.

Beş gün

Katmandu'da yıkılmış bir misafirhanenin enkazında, 15 yaşındaki Pemba Tamang beş gün boyunca mahsur kalır. 30 Nisan'da, depremden yaklaşık 120 saat sonra, Nepalli ve Amerikalı kurtarıcılar onu yalnızca hafif yaralarla enkazdan çıkarır. Kurtarma, kalabalığın alkışları arasında gerçekleşir.

Pemba, sonradan anlattıklarında, enkazın altında bazen kendini çoktan ölmüş gibi hissettiğini söyler. Onu tedavi eden İsrail sahra hastanesinin sözcüsüne göre, enkaz altında bu kadar uzun kalıp hayatta kalan biri görülmemiştir.

Yardım

Hindistan, depremden saatler sonra yardım operasyonunu başlatır. Çin, ABD, İngiltere, İsrail, Türkiye, Pakistan ve daha pek çok ülkeden kurtarma ekipleri, sağlık ekipleri ve yardım malzemesi gelir. Ama dar dağ yolları, heyelanlar ve tek bir uluslararası havalimanının kapasitesi, yardımın dağ köylerine ulaşmasını geciktirir. Bazı köylere yardım ancak helikopterle ulaştırılabilir.

Başbakan Sushil Koirala hükümeti, yardımın dağıtımındaki yavaşlık yüzünden eleştirilir.

İkinci deprem

12 Mayıs'ta, saat 12:50'de, Katmandu ile Everest arasında, Çin sınırına yakın bir yerde 7,3 büyüklüğünde ikinci bir büyük deprem olur. Nepal'de 150'den fazla, Hindistan'da 62 kişi daha hayatını kaybeder; 2.500 kişi yaralanır. Zaten hasarlı binalar yıkılır, korkular yeniden canlanır.

Muson yağmurları yaklaşmaktadır. Evlerini kaybeden yüz binlerce aile, çadırlarda ve plastik örtülerden yapılmış barınaklarda yaşar.

Kayıp

25 Nisan depreminde ve artçılarında Nepal'de 8.857 kişi hayatını kaybeder; Hindistan, Çin ve Bangladeş'le birlikte toplam ölü sayısı 8.962'dir. Yaklaşık 22 bin kişi yaralanır. Yaklaşık 3,5 milyon kişi evsiz kalır. Nepal'in 1934'ten bu yana yaşadığı en büyük doğal afettir.

Yeniden yapılanma

Yeniden yapım yavaş ilerler. Depremden yaklaşık 30 ay sonra yapılan bir araştırma, yeniden yapım için ayrılan paranın yalnızca yüzde 12'sinin dağıtılabildiğini, toprağı olmayan ailelerin destekten dışlandığını ortaya koyar. Pek çok aile yıllarca geçici barınaklarda yaşar.

Deprem, Nepal'de insan ticaretinden kira fiyatlarına, iç göçten turizme kadar pek çok alanda yıllarca süren zincirleme etkiler bırakır.

Neyi değiştirdi

Gorkha depremi, Himalaya'da uzmanların onlarca yıldır uyardığı tehlikenin gerçek olduğunu gösterdi. Ama aynı zamanda Katmandu'nun altındaki 600 kilometrelik Orta Himalaya boşluğunun yalnızca bir kısmının kırıldığını; bölgenin daha büyük bir depreme hâlâ açık olduğunu da hatırlattı.

Bugün

Yıkılan Dharahara kulesinin yanında yeni bir kule yapıldı ve 2021'de açıldı. Katmandu, Patan ve Bhaktapur'un tapınaklarının restorasyonu yıllardır sürüyor; bazıları yeniden ayağa kalktı. Sonit Awal, depremden yıllar sonra Nepal basınında "mucize çocuk" olarak yeniden haber oldu.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• USGS, M 7.8 – 36 km E of Khudi, Nepal, 25 April 2015
• CBS News, "Miracle quake survivor: 'At times I felt that I was already dead'" (2015)
• Nepali Times, "The baby who lived" ve "Miracle Boy, six years after Nepal quake"
• RNZ, "Boy pulled alive from rubble" (1 Mayıs 2015)
• Vikipedi (İngilizce), April 2015 Nepal earthquake (başlangıç kaynağı)