1997 Erdebil Depremi: Sebelan Eteğinde Karın Altında Kalan Köyler

28 Şubat 1997, cuma. İran'ın kuzeybatısında, Sebelan Dağı'nın eteğindeki köylerde toprak karla örtülü. Saat 16.27'de yer on beş saniye sallanıyor. Kerpiç evler çöküyor, köylerin yolları kapanıyor. Ertesi gün bölgeye kırk santimetreyi aşan yeni kar yağıyor. Kurtarma ekipleri bazı köylere ancak bütün gece yürüyerek varabiliyor. Resmî rakam 1.100 ölü; enkazdan cesetleri çıkaranlar ise bunun üç katını konuşuyor.

Sebelan'ın eteğinde bir kış

Erdebil, İran'ın kuzeybatısında, Azerbaycan Cumhuriyeti sınırına yakın bir yayla şehridir. Halı ve ipek ticaretiyle bilinir; Şeyh Safiyüddin'in ve Safevi Devleti'nin kurucusu Şah İsmail'in türbeleri buradadır. 1993'te Doğu Azerbaycan eyaletinden ayrılarak kurulan Erdebil eyaletinin merkezidir. Eyaletin nüfusunun büyük kısmı Azerbaycan Türküdür ve geçim tarım ile hayvancılığa dayanır.

Şehrin batısında, 4.811 metreyle İran'ın üçüncü yüksek dağı olan sönmüş yanardağ Sebelan yükselir. Dağın eteklerinde, Nir ve Sarein ilçeleri çevresinde, kerpiç ve kil duvarlı evlerden oluşan onlarca köy vardır. Kışlar uzun ve serttir; şubat sonunda toprak hâlâ kar altındadır.

O kış İran zaten sarsıntıyla meşguldür. Bir ay önce, şubat başında ülkenin kuzeydoğusunda iki deprem olmuş, en az 79 kişi ölmüştür. Erdebil'in deprem geçmişi ise tartışmalıdır: bazı kataloglarda 893 yılında şehri yıktığı yazılan büyük bir deprem geçer, ama bugün bu kaydın, Arapça adı "Dabil" olan Ermenistan'daki Dvin şehrinin Erdebil'le karıştırılmasından doğduğu düşünülür.

Cuma ikindisi, 16.27

Deprem 28 Şubat 1997 cuma günü, yerel saatle 16.27'de gelir. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) büyüklüğü 6,1 olarak ölçer, İran'ın resmî haber ajansları ise ilk günlerde 5,5 der. Merkez üssü Erdebil'in batısında, Nir ve Sarein çevresindedir; odak derinliği 10 kilometre olarak verilir. Sarsıntı yaklaşık 15 saniye sürer.

Tahran Üniversitesi'nden Gitançi, Şafii ve Bayramnejad'ın 1998'de yayımlanan çalışmasına göre fay kuzeybatı-güneydoğu yönünde, yaklaşık 20 kilometre boyunca, yanal atımlı olarak kırılır. Kırılma güneydoğuda başlayıp kuzeybatıya doğru ilerler. Arazide belirgin bir yüzey kırığı görülmez. Yazarlar bu depremi, Erdebil eyaletinde aletle kaydedilmiş en büyük ve en yıkıcı deprem olarak niteler.

Sarsıntı Erdebil'in yanı sıra Doğu ve Batı Azerbaycan, Gilan ve Zencan eyaletlerinin pek çok şehrinde hissedilir. Erdebil şehrinde büyük bir panik yaşanır. Ama asıl yıkım köylerdedir. Farsça Vikipedi'nin aktardığına göre merkez üssünün çevresinde yaklaşık 35 kilometrelik bir alanda kerpiç evlerin neredeyse tamamı çöker.

Karın altındaki köyler

Akşam çöktüğünde kurtarma ekiplerinin önünde iki engel vardır: kapanan yollar ve kar. Kızılay'ın bir yetkilisi Reuters'a, ekiplerin bazı köylere arabayla ulaşamadığını, bütün gece yürüyerek ancak cumartesi günü varabildiklerini anlatır. Aynı yetkiliye göre enkazın altında daha çok ceset vardır.

Depremin ardından dağlık bölgeye 46 santimetre (18 inç) yeni kar düşer. Doktorlar bölgedeki klinik ve hastanelerin dolup taştığını söyler. Artçı sarsıntılar sürmektedir.

Ertesi gün ilk köy adları dünyaya ulaşır. Yaklaşık 700 kişinin yaşadığı Villadere köyünde bir yardım görevlisi enkazdan 85 ceset çıkardığını söyler. Bölgeyi gezen bir İstihbarat Bakanlığı yetkilisi durumu tek kelimeyle özetler: "Bu bir felaket." Ailesi Varaniye köyünde yaşayan Tahranlı Ali Hatemi, CNN'in aktardığına göre "Her şeyimizi kaybettik" der; köyün 85 kişilik nüfusundan yalnızca 20 kişi sağ kalmıştır.

Vali Ahmedinejad'ın ilk rakamları

Erdebil eyaletinin genel valisi o sırada Mahmud Ahmedinejad'dır; eyalet kurulduğu 1993'ten beri bu görevdedir. Ahmedinejad 1 Mart'ta, depremin 83'ten fazla köyde binlerce evi kısmen yıktığını ve dondurucu kışta 35 bin kişiyi evsiz bıraktığını açıklar. İçişleri Bakanlığı 1.600'den fazla yaralı bildirir. İlk resmî ölü sayısı 500'dür.

İran hükümeti üç günlük yas ilan eder. 4 Mart'ta BM Genel Sekreteri Kofi Annan'ın sözcüsü, Genel Sekreter'in İran ve Pakistan'daki depremlerin yol açtığı yıkımı üzüntüyle öğrendiğini ve iki hükümete taziye mesajı göndereceğini duyurur. Aynı gün, 28 Şubat'ta Pakistan'ın Belucistan bölgesinde de bir deprem olmuş, yaklaşık 60 kişi ölmüştür.

Şiran'da toplu mezar

2 Mart pazar günü kurtarma ekipleri evsiz kalanlar için geçici yerleşimler kurmaya başlar. En az 3 bin asker ve çok sayıda yerli halk enkaz kaldırmaya ve yiyecek dağıtımına katılır. Gece sıcaklık eksi 7 dereceye düşer. Yardım görevlileri, bir sıradağın ötesindeki köylerin en ağır darbeyi almış olabileceğini, ama buz ve kar yüzünden bu köylere henüz ulaşılamadığını söyler.

Erdebil'in yaklaşık 25 kilometre güneybatısındaki varlıklı tarım köyü Şiran'da köylüler ölülerini kepçelerle açılan bir toplu mezara taşır. Köyden Rıza Azizvend, CNN'e ölülerin hepsini yan yana gömdüklerini anlatır. Tebriz'deki sismoloji enstitüsü o güne kadar 200 kadar güçlü artçı sarsıntı kaydetmiştir; hasar gören köy sayısı 110'a çıkmıştır.

Rakamlar büyüyor

2 Mart gecesi bölgede 5,2 büyüklüğünde ikinci bir deprem olur. Devlet radyosu, bu sarsıntının ve artçılarının cuma günü zaten hasar görmüş köylerde bazı yapıları yıktığını, halkın korkuyla evlerinden kaçtığını ve kasaba ve köylerin çoğunda elektriğin kesildiğini bildirir. Resmî haber ajansı IRNA'ya göre ana depremden bu yana 350 kadar artçı sarsıntı olmuştur.

3 Mart pazartesi resmî ölü sayısı 965'e çıkar; IRNA yaralı sayısını 2.600 olarak verir. Ama yaklaşık yüz yıkık köyü dolaşan yardım görevlileri ve kurtarıcılar, gerçek kaybın 3 bine kadar çıkabileceğini söyler.

İran Kızılayı Başkanı Seyfullah Vahid Destcerdi aynı gün yardımların hızından memnun olduğunu açıklar. IRNA'nın aktardığına göre o güne kadar 8.700'den fazla çadır, 21.800 battaniye, 15.300 soba ve fener, 2.000 kutu bebek maması ve 80 ton ekmek dağıtılmıştır. 60 ambulans, 127 kamyon ve minibüs ile iki helikopter yaralıları, görevlileri ve malzemeyi taşımaktadır. Destcerdi'ye göre İsviçre, İngiltere, Japonya ve bazı uluslararası kuruluşlar yardım teklif etmiştir.

Düşen yardım uçağı

3 Mart gecesi Tahran'dan Erdebil'e yardım taşıyan küçük bir Falcon uçağı, kötü hava koşullarında dağlık bölgede düşer. Enkaz ertesi gün şehrin yaklaşık 25 kilometre kuzeydoğusunda bulunur; uçaktaki dört kişiden kurtulan yoktur. Erdebil'deki bir hükümet yetkilisi kazayı kötü havaya bağlar. Aynı gece bölgeye 30 santimetreye varan yeni kar yağar.

Kızılay sözcüsü karın işi zorlaştırdığını ve yavaşlattığını söyler. Kurtarma ekipleri diz boyu karda, buzda ve sıfırın altındaki sıcaklıkta çalışmaktadır. İran gazeteleri Cumhurbaşkanı Ali Ekber Haşimi Rafsancani'nin bölgeyi ziyaret edeceğini yazar; Rafsancani 4 Mart'ta deprem bölgesine gider.

Kaç kişi öldü

Depremin bilançosu kaynağa göre değişir. ABD Okyanus ve Atmosfer Dairesi'nin (NOAA) veritabanı ve USGS kayıtları 1.100 ölü, 2.600 yaralı ve 12 bin yıkık ya da hasarlı ev verir; NOAA maddi zararı 76 milyon dolar olarak tahmin eder. İngilizce kaynaklar 36 bin evsizden söz eder.

Daha düşük ve daha yüksek rakamlar da vardır. İran haber sitesi Asriran 2013'te depremi eyaletin son 200 yılının en büyük depremi olarak anar ve Sebelan eteğindeki köylerde 760 kişinin öldüğünü yazar. Öte yandan sahadaki kurtarıcılar ilk günlerden itibaren 3 bine yakın ölüden söz etmiştir. Resmî rakamın üç katına çıkan bu tahmin hiçbir zaman doğrulanmamıştır.

Hayvan kaybında da kaynaklar ayrışır: İngilizce Vikipedi 160 bin baş hayvanın öldüğünü yazarken Farsça Vikipedi yaklaşık 10 bin baş der. Farsça kaynağa göre Nir, Hiyar ve Sarein çevresinde 136 köyün evleri ve altyapısı tamamen yıkılmış, Erdebil, Germi, Meşkinşehir, Sarein ve Nir ilçelerinde yaklaşık 140 köy daha hasar görmüştür.

Çadırdan kalıcı eve

1997, İran için üç büyük depremin yılıdır: şubat başında kuzeydoğu, şubat sonunda Erdebil, mayısta ise 1.567 kişinin öldüğü Kayen depremi. Deprem mühendisi M. Gafuri-Aştiyani, 1999'da yayımlanan makalesinde bu üç depremin ardından yapılanları birlikte değerlendirir. Ona göre etkilenenlerin yüzde 95'i ilk 24 saat içinde kurtarılmış, 48 saat içinde bütün depremzedeler 70 bin çadıra yerleştirilmiştir.

Kuzeyin sert kışı yeniden yapımı aceleye zorlar. Gafuri-Aştiyani'ye göre planlanan 29 bin konutun 21 bini soğuklar başlamadan bitirilmiştir. Konutlar tek katlı ve 40 ila 60 metrekarelikti. Temmuz 1997'de 1.500, Ocak 1998'de 20 bin konut tamamlanmıştı. Bu rakamlar yalnız Erdebil'e değil, 1997'nin üç depreminin toplamına aittir.

Bazı köyler eski yerlerinde yeniden kurulur, bazıları taşınır. Sarein yakınındaki Akkale köyü, binalarının çoğu yıkıldıktan sonra Erdebil-Sarein ana yolunun kenarına taşınır. Erdebil'in Abgerm bölgesinde yapılan ve 2016'da yayımlanan bir araştırma, taşınan üç köyü yerinde yeniden kurulan üç köyle karşılaştırır. Sonuç iki yönlüdür: yerinde kurulan köylerde komşuluk bağları, yere aidiyet ve hizmetlere erişim daha iyidir; taşınan köylerde ise gelir kaynakları çeşitlenmiş, mera ve tarım arazisi daha az bozulmuştur.

Neyi değiştirdi

Erdebil depremi, kırsal İran'daki kerpiç evlerin orta büyüklükte bir depremde bile ne kadar ölümcül olabileceğini gösterdi. 6,1 büyüklüğündeki bir sarsıntı, Sebelan eteğindeki dağ köylerini yerle bir etti. Aynı yıl mayısta Kayen'de yaşanan felaket bu dersi tekrarladı ve ülke çapında yapı kurallarının değişmesi yönündeki tartışmaya güç kattı.

Deprem, köylerin yerinde mi yoksa yeni bir yerde mi kurulması gerektiği sorusunu da gündeme getirdi. Erdebil köylerinde yapılan araştırmalar, bu sorunun tek bir doğru cevabı olmadığını gösteriyor: taşınma ekonomiyi canlandırabiliyor ama toplumsal dokuyu zayıflatabiliyor.

Bilim açısından ise bu, eyalette aletle kaydedilmiş en büyük deprem olarak bölgenin fay yapısını anlamada temel bir veri haline geldi.

Bugün

Erdebil bugün 2022 sayımına göre 588 bin nüfuslu bir şehir. Şeyh Safiyüddin Hankahı ve Türbesi UNESCO Dünya Mirası listesinde. Sarein, sıcak su kaplıcalarıyla İran'ın bilinen turizm merkezlerinden biri. Sebelan'ın eteğindeki köylerin bir kısmı 1997'den sonra eski yerinde, bir kısmı yeni yerinde yeniden kuruldu. Araştırmacılar Nir ilçesindeki köylerin depreme dayanıklılığını incelemeyi sürdürüyor; eyaletin içinden Bozguş ve Mugan Ovası fayları dahil dört önemli fay geçiyor.

Kaynaklar

• CNN/Reuters, "Iranian quake kills 500, injures 2,000" (1 Mart 1997), "Cold, ice hamper efforts to aid Iranian quake victims" (2 Mart 1997), "Iran quake toll rises to 965" (3 Mart 1997), "Iran earthquake relief plane crashes" (4 Mart 1997); muhabir Şirzad Bozorgmehr
• Birleşmiş Milletler, Genel Sekreter Sözcüsü'nün İran ve Pakistan depremleri hakkında açıklaması, SG/SM/6175 (4 Mart 1997)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (kayıt 5450)
• Gitançi, M. R., Şafii, D. ve Bayramnejad, E. (1998), "10 Esfend 1375 Erdebil depremi ve artçıları", Journal of the Earth and Space Physics (Tahran Üniversitesi)
• Ghafory-Ashtiany, M. (1999), "Rescue operation and reconstruction of recent earthquakes in Iran", Disaster Prevention and Management 8(1)
• Hacinejad, A., Bazrafşan, C., Vüsuki Hamzehanlu, C. ve Bedri, A. (2016), Abgerm bölgesinde deprem sonrası yeniden yerleşim stratejileri, Journal of Natural Environmental Hazards
• Asriran, Erdebil depremi haberi (2013)
• Birjand Üniversitesi, Nir ilçesi kırsal yerleşimlerinin depreme dayanıklılığı üzerine makale (Journal of Rural Space Development)
• Vikipedi (İngilizce), 1997 Kayen depremi
• Vikipedi (İngilizce ve Farsça), 1997 Erdebil depremi, Erdebil, Sebelan, 893 Dvin depremi, Mahmud Ahmedinejad, Akkale (Sarein) (başlangıç kaynağı)