2004 Hint Okyanusu Depremi ve Tsunamisi On Dört Ülkeyi Vurdu

26 Aralık 2004, Pazar sabahı. Saat 07:58. Endonezya'nın Aceh eyaletinde insanlar güne başlıyor. Binlerce kilometre ötede, Tayland'ın plajlarında Noel tatilindeki turistler, Sri Lanka'da balıkçılar, Hindistan'da kıyı köyleri henüz hiçbir şey bilmiyor. Okyanusun altında 1.300 kilometrelik bir fay kırılıyor. Ardından gelen dalgalar on dört ülkede yaklaşık 228 bin insanı öldürecek.

Depremden önce

Hint Okyanusu'nda, Pasifik'in aksine, bir tsunami uyarı sistemi yoktur. Kıyılarda yaşayan milyonlarca insan, tsunami kavramını pek bilmez. Endonezya'nın kuzeyindeki Aceh, yıllardır süren bir silahlı çatışmanın gölgesindedir. Tayland'ın Khao Lak ve Phuket kıyıları ise Noel tatili için gelen turistlerle doludur.

Endonezya'nın küçük Simeulue adasında ise yaşlılar çocuklarına, 1907'de adayı vuran dalgayı anlatan "smong" hikâyeleri anlatır: Deniz çekilirse, hemen tepelere koş.

07:58

Saat 07:58'de, Sumatra'nın kuzeybatı kıyısının açıklarında, 9,1-9,3 büyüklüğünde deprem başlar. Fay, gözlemlenmiş en uzun kırılmayla 1.300 kilometre boyunca, en az on dakika süren bir hareketle yırtılır. Asya'da kaydedilmiş en güçlü, dünyada 1900'den beri kaydedilen en güçlü ikinci ya da üçüncü depremdir. Deniz tabanı birkaç metre yükselir ve devasa bir su kütlesini yerinden oynatır.

Aceh

Yaklaşık 20 dakika sonra dalgalar Aceh kıyılarına ulaşır. Banda Aceh'te deniz önce çekilir; insanlar açığa çıkan deniz tabanında çırpınan balıkları toplamaya koşar. Sonra görgü tanıklarının "kara dev", "dağ", "su duvarı" diye anlattığı dalgalar gelir. Bazı yerlerde 24 metreye, iç kesimlerde 30 metreye ulaşan dalgalar, şehrin içine kilometrelerce ilerler.

Kıyıya yakın mahallelerde, sağlam betonarme binalar dışında neredeyse her şey silinip gider. Lhoknga kasabası yok olur. Aceh Nehri, kıyıdaki köylerden sürüklediği enkazı ve insanları 40 kilometre içeri taşır. Endonezya'da ölenlerin sayısı 160 bini aşar; bunların büyük çoğunluğu Aceh'tedir.

Birçok yerde yalnızca camiler ayakta kalır; dalgaların süpürdüğü mahallelerin ortasında tek başına duran caminin fotoğrafları dünyaya yayılır.

Simeulue

Deprem merkezine en yakın yerlerden biri olan Simeulue adasında, yer sallandıktan ve deniz çekildikten sonra ada halkı "smong" diye bağırarak tepelere koşar. Yaklaşık 78 bin kişinin yaşadığı adada, 2004 ve 2005 tsunamilerinde yalnızca 7 kişi hayatını kaybeder. Bir ninni, binlerce hayat kurtarmıştır.

Tayland

Yaklaşık iki saat sonra dalgalar Tayland'ın batı kıyılarına ulaşır. Khao Lak'ta, Phuket'te, Phi Phi adalarında plajlar turistlerle doludur. Deniz çekilir; insanlar çıplak kalan deniz tabanına yürür. Sonra ufukta beyaz bir çizgi belirir ve büyüyerek kıyıya çarpar. Khao Lak'ta 6-10 metreyi bulan dalgalar otellerin üçüncü katına kadar yükselir; bir polis teknesini iki kilometre içeri taşır.

Phuket'teki Mai Khao plajında ise 10 yaşındaki İngiliz kız çocuğu Tilly Smith, denizin tuhaf biçimde köpürüp çekildiğini görür. İki hafta önce coğrafya dersinde tsunamileri öğrenmiştir. Annesine ve babasına tsunami geldiğini söyler; aile plajdakileri ve oteli uyarır. Plaj boşaltılır. Tilly'nin uyarısı yaklaşık yüz kişinin hayatını kurtarır.

Tayland'da yaklaşık 8 bin kişi hayatını kaybeder; ölenlerin önemli bir kısmı yabancı turisttir.

Sri Lanka ve Hindistan

Depremden yaklaşık iki saat sonra dalgalar 1.700 kilometre uzaktaki Sri Lanka'yı vurur. Önce doğu kıyıları, sonra adanın güney ucundan dolanan dalgalar batı ve güney kıyılarını yıkar. Sri Lanka'da yaklaşık 35 bin kişi ölür.

Peraliya yakınlarında, Kolombo'dan Matara'ya giden "Denizlerin Kraliçesi" yolcu treni, içinde 1.750'yi aşkın yolcuyla dalgalara yakalanır. Tren raydan çıkar ve devrilir. En az bin kişi hayatını kaybeder; tarihin en ölümcül tren felaketidir.

Hindistan'ın Tamil Nadu kıyılarında ve Andaman ve Nikobar adalarında binlerce kişi ölür. Dalgalar, yedi saat sonra Somali kıyılarına ulaşır ve orada da can alır.

Yirmi bir gün

Banda Aceh'te yedi yaşındaki Martunis, tsunami geldiğinde futbol oynamaktadır. Dalgalar onu ailesinden ayırır. Yirmi bir gün boyunca, gölet suyu içip bulduğu hazır erişteyle hayatta kalır. Bir gazeteci onu bulduğunda üzerinde yalnızca sevdiği futbol takımının, Portekiz Millî Takımı'nın forması vardır. Fotoğrafı dünyaya yayılır. Martunis, Save the Children'ın yardımıyla babasına kavuşur; annesini ve kardeşlerini dalgalarda kaybetmiştir.

Portekizli futbolcu Cristiano Ronaldo, Martunis'le tanışır ve ona destek olur. Yıllar sonra Martunis, Sporting Lizbon'un altyapısıyla sözleşme imzalar.

Dünyanın yardımı

Felaketin boyutu ortaya çıktıkça dünya harekete geçer. Bağışlar 14 milyar doları aşar. Askerî gemiler, uçaklar, kurtarma ve sağlık ekipleri bölgeye akar. Endonezya Devlet Başkanı Susilo Bambang Yudhoyono, Aceh'e uluslararası yardım kuruluşlarının girişine izin verir.

Dalgaların ardından bırakılan cesetler, salgın tehlikesi, temiz su sıkıntısı ve evsiz kalan yüz binlerce insan, aylarca sürecek bir yardım operasyonu gerektirir. Pek çok aile, kayıplarını hiç bulamaz.

Kayıp

Tsunami, 14 ülkede yaklaşık 227.898 kişiyi öldürür. Tarihin en ölümcül tsunamisi ve 21. yüzyılın en ölümcül doğal afetidir. Endonezya, Sri Lanka, Maldivler ve Tayland için ülke tarihlerinin en büyük doğal afetidir. Yüz binlerce kişi evsiz kalır.

Yeniden yapılanma

Aceh'te yeniden yapım yıllar sürer; on binlerce ev, okul, yol ve liman yeniden yapılır. Felaket, Aceh'teki çatışmanın sona ermesinde de rol oynar: Ağustos 2005'te Endonezya hükümeti ile Özgür Aceh Hareketi Helsinki'de barış anlaşması imzalar.

Neyi değiştirdi

2004 tsunamisinden sonra Hint Okyanusu Tsunami Uyarı ve Azaltma Sistemi kuruldu; okyanusa sensörler ve şamandıralar yerleştirildi, kıyılara siren ve tahliye yolları yapıldı. Simeulue'nun "smong" geleneği ve Tilly Smith'in hikâyesi, okulda öğrenilen birkaç bilginin ve kuşaktan kuşağa aktarılan bir hikâyenin hayat kurtarabileceğini gösterdi.

Bugün

Banda Aceh'teki Aceh Tsunami Müzesi, aynı zamanda bir tsunami sığınağı olarak tasarlandı. Khao Lak'ta dalgaların iki kilometre içeri taşıdığı polis teknesi, olduğu yerde anıt olarak duruyor. Peraliya'da devrilen trenin yakınında bir anıt yükseliyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler ve Tsunami Veritabanı
• USGS, M 9.1 – off the west coast of northern Sumatra, 26 December 2004
• Save the Children, "The boy on the beach: tsunami survivor Martunis remembers 20 years on"
• BM Endonezya, Simeulue adası ve "smong" geleneği
• Vikipedi (İngilizce), 2004 Indian Ocean earthquake and tsunami ve Tilly Smith (başlangıç kaynağı)