2013 Avaran Depremi: Denizden Çıkan Ada, İsyan Bölgesinde Yıkılan Köyler

24 Eylül 2013, salı öğleden sonrası. Pakistan'ın güneybatısında, Belucistan'ın en yoksul ilçelerinden Avaran'da sıcaklık 40 dereceyi aşıyor. Evlerin neredeyse tamamı kerpiç. Saat 16.29'da yer iki dakikaya yakın sallanıyor; köyler birer çamur yığınına dönüyor. Yüzlerce kilometre güneyde, Gwadar açıklarında denizin içinden bir çamur adası yükseliyor. Kurtarma ekipleri ise depremin yanında bir de silahla karşılaşacak: Avaran, yıllardır süren bir ayrılıkçı isyanın merkezinde.

Depremden önce

Avaran, 1992'de ayrı ilçe olmuş, yaklaşık 21 bin kilometrekarelik, tamamen kırsal bir bölgedir. Haritada büyüktür ama nüfusu seyrektir: kilometrekareye dört kişi düşer, yüzlerce köy dağların arasına dağılmıştır. Kaynaklar ilçe nüfusu için birbirini tutmayan rakamlar verir: bir sivil toplum derlemesi 124 bin, Reuters 200 bin, AP 300 bin der.

Yoksulluk derindir. Nüfusun yarıdan fazlası yoksulluk sınırının altındadır; çocukların neredeyse yarısı düşük kilolu, beş yaş altı her bin çocuktan 88'i ölür. Kâğıt üzerinde okullar ve bir ilçe hastanesi vardır, ama Dawn gazetesinin özel raporuna göre hastanede kadrosu görünen yirmi personelden fiilen orada çalışan yoktur. 2013 baharında yapılan gıda güvenliği değerlendirmesi, bölgeyi deprem öncesinde bile "kriz" aşamasında gösterir.

Evler güneşte kurutulmuş kerpiçten yapılmıştır. Aynı yıl daha önce yağan şiddetli yağmurlar ve sel, yalnız Maşkey bölgesinde 700'den fazla evi yıkmıştır.

Avaran'ı Pakistan'ın geri kalanından ayıran bir şey daha vardır: isyan. Belucistan Kurtuluş Cephesi'nin lideri Dr. Allah Nazar bu ilçedendir; ayrılıkçı Beluç militanlar yıllardır Pakistan güvenlik güçleriyle çatışmaktadır. Kalat Komiseri Dr. Muhammed Ekber, depremden sonra Dawn'a Avaran'ın son on yıldır "yönetilemeyen bir alan" olduğunu söyleyecektir.

Bölge, Hint, Arap ve Avrasya levhalarının buluştuğu karmaşık bir sınırın üzerindedir. Ama son kırk yılda 200 kilometre çevresinde yalnız bir önemli deprem olmuştur: 1990'da, altı kişinin öldüğü 6,1 büyüklüğünde bir sarsıntı. Deprem, ülkenin gündeminin başka yerde olduğu bir anda gelir: bir gün önce Peşaver'de bir kiliseye düzenlenen intihar saldırısında 80'den fazla Hristiyan ölmüştür.

Salı, 16.29

ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu depremi 24 Eylül 2013'te dünya saatiyle 11.29'da, yerel saatle 16.29'da kaydeder. Büyüklüğü 7,7'dir; Uluslararası Sismoloji Merkezi 7,8 olarak hesaplar. Merkez üssü Avaran ilçesinde, Bela kasabasının 113 kilometre kuzeybatısındadır; derinliği yaklaşık 15 kilometredir.

Fay, Hoşab Fayı olarak tanımlanan eğimli bir kırık boyunca, çoğunlukla güneybatıya doğru yırtılır. Yeryüzünde yaklaşık 200 kilometrelik bir kırık oluşur. Uydu ölçümleri iki yakanın en fazla 17 metre, ortalama 8,5 metre kaydığını gösterir; bu, kıtalar üzerindeki yanal atımlı depremlerde ölçülmüş en büyük kaymalardan biridir.

Dalbedi köyünde 45 yaşındaki çiftçi Nur Ahmed, sarsıntının iki dakika sürdüğünü anlatır. Köydeki yaklaşık 300 kerpiç evin neredeyse tamamı yıkılır. Ahmed, bir haber ajansının muhabirine yiyeceklerinin bile toprağın altında kaldığını, yer altı kanallarından gelen suyun çamurla karıştığı için artık içilemediğini söyler. AP'ye konuşan aynı adlı bir köylünün sözleri daha kısadır: "Mahvoldum. Ailemi kaybettim."

Gazeteci Muhammed Şabir'in Reuters'a anlattığı manzara da aynıdır: göz alabildiğine bütün evler yerle bir olmuştur. Ölülerin önemli bir kısmı, Avaran kasabasının kuzey ucundaki Labaç köyündendir.

Denizden yükselen ada

Depremin en tuhaf izi merkez üssünden yüzlerce kilometre uzakta, Arap Denizi kıyısındaki liman kenti Gwadar'da görülür. Sarsıntıdan kısa süre sonra Gwadar'ın batı koyunun açıklarında denizin içinden bir tepe yükselir. Yerliler ona "Zelzele Adası" der.

Adanın boyutları için farklı ölçümler vardır. İlk haberlerde 18-21 metre yüksekliğinde, 90 metreye kadar genişliğinde ve kıyıdan yaklaşık 200 metre uzakta olduğu yazılır. NASA'nın 26 Eylül'de çektiği uydu görüntüsüne göre ise ada kıyıdan bir kilometre kadar açıktadır. Pakistan Deniz Kuvvetleri'nden jeolog Muhammed Danış, AP'ye adanın "bir tenis kortundan biraz geniş, bir futbol sahasından biraz kısa" olduğunu söyler.

Ertesi gün insanlar adaya çıkar. Gwadar Kaymakamı Tufeyl Beluç da gidenler arasındadır: kenarlarda kaynayan su ve sigara yakıldığında tutuşan gaz görür. Etrafta ölü balıklar yüzer; ziyaretçiler hatıra olarak taş toplar. Pakistan Ulusal Oşinografi Enstitüsü adadan metan çıktığını doğrular.

Bilim insanları bunu bir çamur volkanına bağlar: sarsıntı, deniz tabanının altındaki basınçlı, gazlı çamuru yukarı iter. Ulusal Afet Yönetimi Kurumu sözcüsü Reuters'a adanın kalıcı bir yapı olmadığını, yalnızca bir çamur kütlesi olduğunu ve zamanla kaybolacağını söyler. Donanma hidrografı Muhammed Erşad da benzer kara parçalarının daha önce, 1999 ve 2010'da ortaya çıkıp yağmur mevsiminde yok olduğunu hatırlatır. Aynı gün, büyük olasılıkla bir deniz altı heyelanının tetiklediği küçük bir tsunami de Umman kıyısında bir metreyi aşan bir dalga olarak ölçülür.

Ertesi gün: kerpiç yığınları

Ordu gece boyunca bölgeye yaklaşık bin asker ve 200'den fazla sağlık personeli gönderir. Karaçi'den 60 askerî kamyon yola çıkar, altı helikopter görevlendirilir. Dağlık arazi ve kopan iletişim, ilk saatlerde kurtarmayı yavaşlatır. Ağır yaralıların bir kısmı helikopterle Karaçi'ye taşınır.

Avaran Kaymakamı Abdurreşid Gogazay 25 Eylül'de Reuters'a Avaran'da 285, komşu Keç ilçesinde 42 ceset çıkarıldığını, ölüleri gömmeye başladıklarını söyler. Belucistan hükümeti sözcüsü Can Muhammed Buledi hâlâ enkaz altında insanlar olduğunu, hepsine ulaşmanın zaman alacağını belirtir. Ulusal Afet Yönetimi Kurumu başkanı Tümgeneral Muhammed Said Alim ise kaybın gerçek boyutunu tahmin etmenin zor olduğunu, çünkü bölgenin geniş ve köylerin küçük, dağınık olduğunu söyler.

Ölü sayısı gün gün yükselir: 25 Eylül'de 327, 26 Eylül'de 355, 28 Eylül'de 359. Avaran'ın ana hastanesine salıdan beri 400'den fazla yaralı gelir; hastanenin elinde iki ambulans vardır, sekiz tane daha gönderilir. Gündüz sıcaklık 42 dereceye çıkar.

Evini kaybedenler paçavralar, eski giysiler, çarşaflar ve ağaç dallarıyla güneşten korunmaya çalışır. Labaçlı Hacı Vecd Ali AP'ye çocuklarını örtecek bir çadırları bile olmadığını söyler: dükkân yoktur, yiyecek yoktur, su yoktur.

Yardım ve silah

Avaran'ın 120 kilometre doğusundaki Gaccar'da 108'den fazla kişi ölmüştür; 22 kız öğrenci tek bir mezara gömülür. Gaccarlı Abdurrezzak AFP'ye hükümetin tamamen ortada olmadığını, çadır ya da yiyecek olarak tek bir yardım almadıklarını söyler. Halıkabad'dan Abdurreşid ise dükkânının enkazından toza bulanmış bisküvileri çıkarıp çocuklarına verdiğini anlatır.

İçişleri Bakanı Çaudri Nisar Ali Han, depremden 40 saat sonra bile ekiplerin bazı bölgelere ulaşmakta zorlandığını kabul eder ve bunu güvenlik sorunlarına bağlar. Yardım, isyancıların elindeki dağlardan geçen bozuk yollardan taşınmak zorundadır.

26 Eylül perşembe günü militanlar, Tümgeneral Said Alim'i ve gazetecileri taşıyan helikoptere iki roket atar; roketler ıskalar. Ertesi gün yardım taşıyan iki helikoptere ateş açılır. O günlerde Avaran'daki ilçe binasının önünde yaklaşık yüz kişi toplanıp protesto yapar. Protestoculardan Abdüllatif, depremden sağ çıkanların şimdi yiyeceksiz ve susuz öldüğünü söyler.

Bu, depremin siyasi yüzüdür. Beluçistan Ulusal Hareketi lideri Mennan Beluç, ordunun ve sınır birliklerinin bölgeye girmesine izin vermeyeceklerini, yalnız sivil kuruluşları ve yerel yetkilileri kabul edeceklerini açıklar. Eyalet Başbakanı Dr. Abdülmalik Beluç ise bunun bir insanlık trajedisi olduğunu söyleyerek militanlara kurtarma ekiplerinin çalışmasına izin vermeleri çağrısında bulunur. Yardım operasyonunu yöneten Tümgeneral Samrez Salik de ordunun bir operasyon yapmak için değil, yardım için orada olduğunu söyler.

Abdülmalik Beluç federal hükümetten yabancı yardıma izin verilmesini ister. Ama güvenlik gerekçesiyle BM kuruluşlarına ve uluslararası yardım örgütlerine izin belgesi verilmez. Sınır Tanımayan Doktorlar hazır olduğu hâlde bölgeye giremez. Dawn'ın raporu, güvenlik kaynaklarının 2009'da Quetta'da BM mülteci ajansının yöneticisi John Solecki'nin kaçırılmasını hatırlattığını yazar.

Dört gün sonra ikinci deprem

28 Eylül cumartesi günü aynı bölge 6,8 büyüklüğünde bir depremle yeniden sarsılır. Pakistan Ulusal Sismoloji Merkezi Müdürü Zahid Refi bunun bir artçı değil, bağımsız bir deprem olduğunu söyler. Avaran Kaymakamı, pek çok kişinin yine enkaz altında kaldığını açıklar.

En ağır darbeyi Nokcu köyü alır; ilk depremde zaten hasar görmüş yapılar bu kez tamamen çöker. İkinci depremin bilançosu kaynaklarda farklıdır: AFP'nin aktardığına göre yerel yetkili Şafkat Enver, 22 kurbanın Nokcu'da toprağa verildiğini söyler; sonraki derlemeler 15 ölüden söz eder. Korkan insanlar bir hastaneyi boşaltır, Quetta'da eyalet meclisindeki çalışanlar binadan kaçar.

Saldırılar ekim ayında da sürer. 3 Ekim'de Maşkey'de yardım dağıtan askerlerin yakınında patlayan bomba iki askeri öldürür.

Kayıp

NOAA'nın kataloğu ana deprem için 825 ölü ve 619 yaralı verir. Bu rakamın 386'sı Avaran'dandır; Keç'te 254, Hızdar'da 60, Kalat'ta 17, Çagay'da 9, Gwadar'da 6 kişi ölmüştür. Ulusal Afet Yönetimi Kurumu'nun yalnız Avaran ve Keç için verdiği bilanço ise 386 ölü, 816 yaralıdır. Haberlerde depremden bir hafta sonra 515 ölü yazılır. Rakamlar arasındaki fark, kaynakların hangi ilçeleri saydığına bağlıdır.

32.638 ev yıkılır, 14.118 ev hasar görür. Bir eyalet yetkilisine göre Avaran'daki evlerin yüzde 80'i ya çökmüş ya da zarar görmüştür. Altı ilçede 300 binden fazla insan etkilenir, 100 binden fazlası evsiz kalır. Zarar 100 milyon dolar olarak tahmin edilir.

Deprem yalnız evleri değil, suyu da götürür. Dawn'ın raporuna göre onlarca doğal kaynak kurur. İlçedeki sağlık tesislerinin yüzde 54'ü yıkılmıştır. Tüm ilçede tek bir kadın doktor vardır: Dr. Rahat Cebin hem pratisyen hekim hem kadın doğum uzmanı olarak çalışmaktadır. Hamile Emine, Caku'da Dawn'a yardım malzemesi aldığını, ama evlerini yeniden yapmak için kimsenin gelmediğini söyler.

Model ilçe sözü

Başbakan Navaz Şerif deprem bölgesini ziyaret eder ve Avaran'ın bir "model ilçe" olacağını, İslamabad ve Karaçi örneğinde geliştirileceğini açıklar. Güneş enerjisiyle elektrik, gaz, burslar ve yollar vaat eder. Aynı ziyarette Beluç militanlara silahı bırakıp siyasete katılma çağrısında bulunur.

Federal hükümet ve eyalet, 4 milyar rupilik bir konut projesi hazırlar; her haneye üç taksitte 220 bin rupi ödenecektir. Pencap Başbakanı Şahbaz Şerif okullar ve bir hastane, federal bakan Cam Kemal bir gaz tesisi sözü verir. Ocak 2014'te özel bir konut projesinin temeli atılır.

Gazeteci Adnan Amir, Şubat 2015'te, depremden 17 ay sonra, bu sözlerin hiçbirinin gerçekleşmediğini yazar. Halk tazminat taksitlerini almakta bürokrasiye takılır, yüzlerce aile kerpiç evini yeniden yapamaz. Avaran Afet Müdahale Forumu'ndan Zahid Beluç ise daha 2013 sonunda medyanın onları unuttuğunu, yardımın azaldığını ve kışın toplulukları daha savunmasız bırakacağını söylemiştir.

Neyi değiştirdi

Avaran depremi, 2005 Keşmir depreminden bu yana Pakistan'ın en ölümcül depremidir. Ama asıl dersi sismolojiden çok yönetimle ilgilidir. 2005'te uluslararası yardım örgütleri Keşmir'de geniş biçimde çalışmış ve BM'den övgü almıştır; 2013'te Avaran'da kapı bu örgütlere kapanır. Deprem, isyan bölgesinde bir felaketin nasıl siyasi bir sınava döndüğünü gösterir: devlet yardımı askerle getirir, militanlar askere ateş eder, arada kalan köylüler yardımı bekler.

Mimar Yasmin Lari, deprem sonrası yeniden yapılanma kurumunun yönetim kurulu üyesi olarak, geleneksel yapı bilgisinden öğrenmeyi ve hafif yapıları önerir: hafif yapılar daha az çöker. Kerpiç, Belucistan'ın kırsalında hâlâ en yaygın yapı malzemesidir.

Bilim için deprem, yanal atımlı bir fayın eğimli bir eski bindirme yüzeyi boyunca kırılabildiğini ve kıtasal depremlerde bile on metreyi aşan kaymaların olabileceğini gösterdi.

Bugün

Zelzele Adası beklendiği gibi uzun yaşamaz. Dalgalar çamuru yavaş yavaş aşındırır; 2016 sonunda ada tamamen kaybolur. Deniz biyoloğu Abdurrahim Beluç adanın gelgitle yok olduğunu, ama bölgeyi güçlü bir deprem yeniden sarsarsa tekrar ortaya çıkabileceğini söyler.

Aralık 2018'de Pakistan ordusu, Avaran'ın Maşkey bölgesinde Cebri adlı yeni bir köyde 75 evin yapımını tamamlar. Evlerde güneş paneli, elektrik ve akan su vardır. Avaran'ın geri kalanında ise depremin bıraktığı yoksulluk, isyan ve kerpiç evler büyük ölçüde yerinde durur.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (olay 10039); USGS olay kaydı usb000jyiv
• Reuters (Gul Yusufzai), "Biggest earthquake in Pakistan since 2005 kills 327", 25 Eylül 2013 (Christian Science Monitor aracılığıyla)
• Associated Press, 26 Eylül 2013 (helikoptere roket saldırısı, Labaç), 3 Ekim 2013 (Maşkey'de patlama) ve Gwadar adası haberleri (Fox News, Hawaii Tribune-Herald aracılığıyla)
• Ajans haberleri, 25-29 Eylül 2013 (Dalbedi, Gaccar, Halıkabad, 28 Eylül depremi; Times Live, Mail & Guardian, TerraDaily, Fox News aracılığıyla)
• Dawn, "Special report: The Awaran earthquake – Fear in a handful of dust", 2013
• Adnan Amir, "Pakistan: Unfulfilled promises", Şubat 2015 (Crisis Response)
• Nafisa Hoodbhoy, "Balochistan quake victims still homeless", Ocak 2014
• NASA Earth Observatory / NBC News, deprem adasının uydu görüntüleri, 2013; The Peninsula (Internews), adanın kaybolması, Aralık 2016
• Vikipedi (İngilizce), 2013 Balochistan earthquakes (başlangıç kaynağı)