2011 Van-Edremit Depremi: Gazetecilerin ve Yardımcıların Kaldığı Otel Çöktü

9 Kasım 2011, çarşamba akşamı. Van, 23 Ekim depreminin üzerinden geçen 17 günün yorgunluğunu taşıyor. Şehrin evleri çatlak, insanlar çadırlarda ya da ayakta kalmış birkaç otelde. Otellerde depremi izleyen gazeteciler ve yardıma gelen gönüllüler kalıyor. Saat 21.23'te yer bu kez Edremit'in altında kırılıyor. Sarsıntı ilkinden çok küçük, ama yorgun binalar dayanmıyor; Bayram Oteli ile Aslan Oteli çöküyor. Ölenler arasında depremi haber yapan iki muhabir ve Van'a yardıma gelen bir Japon var.

Depremden önce

23 Ekim 2011'de öğleden sonra Van'ın Erciş yöresinde 7,2 büyüklüğünde bir deprem olur. AFAD'ın Ekim sonundaki rakamlarına göre 604 kişi ölür, 4 binden fazla kişi yaralanır, binlerce bina oturulamaz hâle gelir. On binlerce kişi evsiz kalır. Kasım geldiğinde Van'da kar başlamak üzeredir.

Şehir merkezinde ayakta kalan binaların pek çoğu çatlaktır. Mahkeme kayıtlarına göre ilk depremi izleyen 17 günde bölgede 114 deprem kaydedilir; bunların yedisi 5'ten büyüktür. İnsanlar evlerine girmekten korkar. Kentin bilinen otelleri ise doludur: depremi izleyen gazeteciler, arama kurtarma ekipleri ve yardım kuruluşlarının çalışanları buralarda kalır.

Bunlardan biri, şehir merkezindeki Bayram Oteli'dir. Bina 1964'te yapılmıştır; bir yıl önce yaklaşık 1 milyon liralık bir tadilattan geçmiştir. Yabancı basında ilk depremden sonra binada çatlaklar oluştuğu ve asansörünün hasar gördüğü yazılır. Otelde üç gece kalan Fransız televizyon muhabiri Assia Shihab, depremden sonra konuştuğu ajanslara merdiven boşluğunda, koridorlarda ve bazı odalarda duvar çatlakları gördüğünü, personelin binanın güvenli olduğunu söylediğini ama kendilerinden emin görünmediğini anlatır.

Çarşamba akşamı, 21.23

9 Kasım akşamı Doğan Haber Ajansı'nın iki muhabiri, Diyarbakır bürosundan 26 yaşındaki Cem Emir ile Van muhabiri Sebahattin Yılmaz, saat 20.30 sularında Bayram Oteli'ne gelir. Günün son haberlerini ve görüntülerini merkeze geçerler. Yemeğe çıkmadan önce ekipmanlarını bırakmak için üçüncü kattaki odalarına çıkarlar.

Saat 21.23'te deprem başlar. Merkez üssü Van'ın yaklaşık 16 kilometre güneybatısında, göl kıyısındaki Edremit'in yakınındadır. Odak derinliği 5 kilometre civarındadır; büyüklüğü AFAD ve bilimsel çalışmalarda 5,6, bazı yabancı ajanslarda 5,7 olarak verilir. Kandilli Rasathanesi bunun 23 Ekim'in artçısı olmadığını, aynı deprem sistemi içinde ayrı bir deprem olduğunu açıklar. Ömer Aydan ve arkadaşlarının 2013'te yayımlanan çalışmasına göre deprem, Ekim depreminin yer kabuğunda yarattığı gerilme değişiminin tetiklediği bir kırılmadır.

Sarsıntıyla birlikte şehirde 25 bina yıkılır. Bunların çoğu ilk depremden beri boştur. Ama ikisi doludur: Bayram Oteli ve Aslan Oteli. Bayram Oteli'nden çıkmayı başaran bir Türk kameraman, şiddetli sallantıyı hissedince arkadaşlarıyla binadan kaçtıklarını anlatır. İçeride kalan bazı gazeteciler enkazın altından meslektaşlarına kendilerini kurtarmaları için kısa mesaj gönderir.

Bayram Oteli'nin enkazı

Gece Van'da hava sıfırın altındadır. Ekim depremi için bölgede bulunan arama kurtarma ekiplerinin bir kısmı otellere yönlendirilir; evlerine dönmüş ekipler yeniden yola çıkar. İlk saatlerde 100 ile 150 kişinin enkaz altında olabileceği tahmin edilir. Vinçler ve dinleme cihazları kullanılır.

Kurtarma ekipleri ince donatılı kolonların arasından, beton katmanlarını tek tek kaldırarak ilerler. Bir AFAD görevlisi ajanslara ses alamadıklarını, ama içeride sağ kalan varmış gibi çalıştıklarını söyler. Ekipten bir başka kişi, otelin acil durum kat planının enkazda yol bulmak için pusula gibi kullanıldığını anlatır.

Enkazdan sağ çıkanlar arasında 60 yaşında Mehmet adlı bir adam vardır. Ajanslara göre enkazdan kurtarılan 24. kişidir; bilinci açıktır, donma belirtileri taşır ama hayati tehlikesi görünmez. AFAD'ın 12 Kasım tarihli açıklamasına göre ikinci depremde enkazlardan 30 kişi sağ çıkarılır.

Atsushi Miyazaki

Bayram Oteli'nde kalanlar arasında Japonya'nın Mülteciler İçin Yardım Derneği'nin (AAR Japan) iki çalışanı vardır: Atsushi Miyazaki ve 32 yaşındaki Miyuki Konnai. İkisi Ekim depreminden sonra Van'a gelmiş, depremzedelere gıda ve yardım dağıtmaktadır. Türk basını da onların çalışmasını haber yapmıştır. Türk basını Miyazaki'yi çoğunlukla "Japon doktor" diye anar; Japonca kaynaklar onu derneğin çalışanı olarak tanıtır. Japonca kaynaklara göre Miyazaki 41 yaşındadır ve Oita'lıdır; bir Amerikan ajans haberinde yaşı 32 olarak geçer, bu rakam büyük olasılıkla Konnai'yle karıştırılmıştır.

Miyuki Konnai depremden yaklaşık beş saat sonra enkazdan sağ çıkarılır ve tedavi için Ankara Atatürk Eğitim ve Araştırma Hastanesi'ne götürülür. Miyazaki ise depremden 13 saat sonra, 10 Kasım sabahı bulunur. Ajans haberlerine göre kurtarma ekipleri ona yaklaşık 15 dakika kalp masajı yapar; hastaneye kaldırılır ama kurtarılamaz.

Ölümü Türkiye'de büyük yankı uyandırır. Cumhurbaşkanı Abdullah Gül, Hürriyet Daily News'e göre 10 Kasım'da Japonya İmparatoru Akihito'ya yazılı bir taziye mesajı gönderir. Başbakan Recep Tayyip Erdoğan 11 Kasım'da bir konuşmasında başsağlığı diler. Dışişleri Bakanı Ahmet Davutoğlu, Hürriyet Daily News'in aktardığına göre, bundan sonra Miyazaki'nin ailesinin Türkiye'nin de ailesi olduğunu söyler. Derneğe Türkiye'den çok sayıda mektup ve e-posta gelir. 6 Aralık'ta Tokyo'daki anma törenine Başbakan Yardımcısı Ali Babacan katılır.

Kayıp iki muhabir

Bayram Oteli'nin önünde Doğan Haber Ajansı çalışanları bekler. Ajansın genel müdürü Uğur Cebeci, ajanslara mesleklerinin onları hep felaketlerle karşılaştırdığını, ama burada çaresizlikle boğuştuklarını söyler. Kurtarma ekipleri iki muhabirin odasında kameralarını, basın kartlarını ve giysilerini bulur; bu, depremin onları koridorda ya da lobide yakaladığını düşündürür.

Cuma günü saat 13.38'de, o zamana kadar yanıt vermeyen Cem Emir'in telefonuna bir kısa mesajın ulaştığı görülür. Umut yeşerir. Ama aynı akşam saat 22.40'ta Cem Emir'in cansız bedeni enkazdan çıkarılır. Sebahattin Yılmaz'a yaklaşık beş saat 20 dakika sonra ulaşılır; depremin üzerinden 54 saatten fazla geçmiştir.

Cem Emir, Tunceli'de cemevinde yapılan törenin ardından Hozat'a bağlı Çığırlı köyünde toprağa verilir. Törene katılanlar Van depremzedeleri için 8.418 lira bağışlar. Sebahattin Yılmaz Erzurum'da, Gürcükapı Camii'nde kılınan namazın ardından şehir mezarlığına defnedilir. Geride eşi Gönül Yılmaz ile çocukları Alperen ve Ecemnur kalır.

Kırk ölü

Arama çalışmaları 12 Kasım'a kadar sürer. AFAD'ın o gün yaptığı açıklamaya göre 9 Kasım depreminde 40 kişi ölür; 30 kişi enkazdan sağ kurtarılır. Kaynaklar burada da birbirini tutmaz: İngilizce Vikipedi 38, Japonca kaynaklar 12 Kasım itibarıyla 37 ölüden söz eder. Ölülerin büyük kısmı iki otelden çıkar.

Bayram Oteli'nde mahkeme kararına göre 24 kişi ölür; bazı haberlerde bu sayı 25 olarak geçer. Aslan Oteli'nin sahipleriyle ilgili davayı aktaran habere göre bu otelin çöküşü 11 kişinin ölümüne yol açar. Aslan Oteli'nin ruhsatı dört kat için verilmiştir, bina altı kat yapılmıştır; statik hesabı yoktur ve kullanılan malzeme kalitesizdir.

Bakanlar enkaz başında

Kriz koordinasyonundan sorumlu Başbakan Yardımcısı Beşir Atalay, Sağlık Bakanı Recep Akdağ ve Enerji Bakanı Taner Yıldız Van'a gelir. Arama sürerken Vali Münir Karaloğlu ile birlikte Bayram Oteli'nin enkazını ziyaret ederler. Ayrılmaya hazırlandıkları sırada otelin çevresinde toplanan bir grup valinin istifasını isteyen sloganlar atar, polise taş atar. Atalay kalabalığa seslenmeye çalışır, dinlenmeyince vedalaşıp ayrılır. Polis gaz ve copla grubu dağıtır; gazdan çevrede çalışan sağlık görevlileri ve kurtarma ekipleri de etkilenir.

Öfkenin sebebi açıktır: ilk depremden sonra çatlayan ve asansörü hasar gören otel kapatılmamış, müşteri almaya devam etmiştir. Otelin sahibi Tevfik Bayram ise ilk depremden sonra hasar tespiti için dilekçe verdiğini, yanıt alamadığını söyler.

Kenti terk edenler

İkinci deprem, Ekim'de hafif hasar gören binlerce yapıyı da oturulamaz hâle getirir. Van'daki üç büyük hastane boşaltılır, sağlık hizmeti çadırlara taşınır. Okullar 5 Aralık'a kadar kapatılır, dükkânların çoğu kepenk indirir.

Halk şehri terk etmeye başlar. Bianet'in 15 Kasım tarihli haberine göre her gün 90 otobüs Van'dan ayrılır; uçaklar ve özel araçlar da doludur. Depremden önce yaklaşık 430 bin olan merkez nüfusunun 100 bine kadar düştüğü tahmin edilir. Gidenler kışı başka şehirlerdeki akrabalarının yanında geçirmeyi planlar. Aracı, parası ya da başka şehirde yakını olmayanlar kalır.

Kalanlar için kış zordur. Geceleri sıcaklık eksi 12 derece civarındadır; 12 Kasım'da eksi 15 ölçülür. Yazlık çadırlar soğuğa dayanmaz, bir çocuk çadırda ölür. Van Belediyesi'nden İdris Cambey, belediyenin bütçesinin 100 konteynere bile yetmediğini söyler; yalnız şehir merkezi için 20 bin konteyner gerektiği hesaplanır. Vali Karaloğlu, merkezde güvenle kullanılabilecek yalnızca iki kamu binası kaldığını açıklar.

Mahkeme salonunda

Bayram Oteli'nin sahibi Tevfik Bayram, savcılığın çağrısına uymayınca hakkında yakalama kararı çıkarılır. 26 Haziran 2012'de Antalya'da bir yol kontrolünde yakalanır, 2 Temmuz'da tutuklanır. Dava Van 2. Ağır Ceza Mahkemesi'nde görülür. Mahkemenin gerekçeli kararına göre bina inşaat tekniğine uygun yapılmamıştır, betonun dayanımı yetersizdir, statik projesi yoktur; mimari projede yedi, ruhsatta altı kat görünür. 1978, 1998 ve 2007 deprem yönetmeliklerine göre güçlendirilmemiştir. Tadilatta kullanılan kaplamalar ve alçıpanlar çatlakları gizlemiştir.

Mahkeme Ekim 2013'te Bayram'a 11 yıl 1 ay 10 gün hapis cezası verir. Yargıtay cezayı yetersiz bulur; Ekim 2015'teki yeniden yargılamada ceza 15 yıl 6 ay 20 gün olur. Ağustos 2016'da Yargıtay bu kararı da bozar. Bayram, dört yılı aşkın tutukluluktan sonra yurt dışı yasağıyla serbest bırakılır. Aslan Oteli'nin ortakları Ahmet ve Mahmut Arslan da 11 yıl 1 ay 10 gün hapse çarptırılır.

Aileler davanın yalnız otel sahibiyle sınırlı kalmasına itiraz eder. Cem Emir'in kız kardeşi Sinem Emir, "ihmalleri olan herkesin yargı önüne çıkarılmasını istiyoruz" der. Kamu görevlileri hakkında dava açılmaz. Yıllar sonra Anayasa Mahkemesi, Bayram Oteli'nde ölen Selman Kerimoğlu'nun ailesinin başvurusunda yaşam hakkının ihlal edildiğine hükmeder; hasar tespiti yapmak, tehlikeli binaları boşaltmak ve yıktırmak valilik ve AFAD yetkililerinden beklenebilecek işlerdir.

Neyi değiştirdi

Van-Edremit depremi, büyük bir depremden sonra gelen orta büyüklükte bir depremin ne kadar ölümcül olabileceğini gösterdi. 5,6'lık bir sarsıntı, ilk depremde zarar görmüş ama boşaltılmamış binaları yıktı. Ölenlerin çoğu, ilk depremin ardından "güvenli" sanılan otellerdeydi. Aydan ve arkadaşlarına göre bu deprem, Türkiye'de sıvılaşmaya yol açan muhtemelen en küçük deprem olarak da kayda geçti.

Deprem sonrası hasar tespitinin yüzeysel kalmaması, hasarlı binaların boşaltılması ve kamu görevlilerinin sorumluluğu, Bayram Oteli davası ve Anayasa Mahkemesi kararıyla birlikte tartışmaya girdi.

Bugün

Atsushi Miyazaki, Van'da her yıl anılıyor. Van Ticaret ve Sanayi Odası'nın toplantı salonu, bir okul, bir hastane polikliniği, sokaklar ve parklar onun adını taşıyor. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi'nde onun adına bir ortodonti merkezi açıldı. Annesi Keiko Miyazaki, 18 Mayıs 2012'de oğullarıyla birlikte Van'a gelip Bayram Oteli'nin yerine çiçek bıraktı. Depremden on yıl sonra, Ekim 2021'de Van'da onun adını taşıyan bir orman parkı tamamlandı. Bir asteroit de onun adını taşıyor: 27982 Atsushimiyazaki.

Miyuki Konnai iyileştikten sonra yardım çalışmalarını sürdürmek için Van'a döndü. Cem Emir'in adı Hozat'taki en büyük parka, Sebahattin Yılmaz'ın adı Atatürk Üniversitesi İletişim Fakültesi'nin televizyon stüdyosuna verildi. İki muhabir yıl dönümlerinde Van'da ve mezarları başında anılıyor.

Kaynaklar

• Aydan, Ö., Ulusay, R. ve Kumsar, H. (2013), Seismic, ground motion and geotechnical characteristics of the 2011 Van-Erciş and Van-Edremit earthquakes of Turkey, Bulletin of Engineering Geology and the Environment (özet)
• AP ve dpa haberleri, 10-11 Kasım 2011 (Honolulu Star-Advertiser ve Bangor Daily News'te yayımlanan biçimiyle)
• Hürriyet Daily News, Kasım 2011-Mayıs 2012 haberleri (Miyazaki'nin ölümü, göç, protesto, Miyuki Konnai, Miyazaki ailesinin ziyareti); Hürriyet, "İki depremde 644 ölü"
• CNN Türk, Kasım 2011-2016 haberleri (DHA muhabirleri, cenaze törenleri, Bayram Oteli davası ve gerekçeli karar, Tevfik Bayram'ın tutuklanması ve tahliyesi)
• Bianet, 15 Kasım 2011 ("Van'a 20 bin konteyner gerekiyor") ve Bayram Oteli davası haberleri; haberler.com (DHA), birinci yıl anması
• Memurlar.net, Aslan Oteli davası haberi
• Medyascope, 23 Şubat 2023, Anayasa Mahkemesi'nin Bayram Oteli kararı
• Daily Sabah, 8 Kasım 2019, Atsushi Miyazaki anması
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Vikipedi (Türkçe, İngilizce ve Japonca), Kasım 2011 Van depremi, 2011 Van earthquakes, AAR Japan (başlangıç kaynağı)