1944 Gediz Depremi: Savaş Yazında Yıkılan Hükümet Konağı

25 Haziran 1944, Pazar sabahı. Normandiya'ya çıkarmanın üzerinden üç hafta geçmiş; gazeteler Cherbourg'daki sokak çarpışmalarını, Doğu Cephesi'nde başlayan büyük Sovyet taarruzunu yazıyor. Türkiye savaşın dışında, karne ve pahalılıkla boğuşuyor. Kütahya'nın Gediz ilçesinde yaz sabahı. Saat ona doğru yer sallanıyor. Hükümet konağı çöküyor; halk geceyi sokaklarda geçiriyor.

Depremden önce

Gediz, Kütahya'nın güneybatısında, Murat Dağı'nın eteğinde, adını taşıyan ırmağın kaynak bölgesinde bir ilçedir. Çevresindeki köylerde evler kerpiç ve taştır. Bölge Uşak'a, Simav'a ve Afyon'a komşudur.

Gediz, Batı Anadolu'nun etkin fay sistemlerinin üzerindedir. Yirmi altı yıl sonra, 1970'te, burada Türkiye'nin en ağır depremlerinden biri yaşanacaktır.

Türkiye 1944 yazında Şükrü Saracoğlu hükümetiyle yönetilmektedir. Savaşın sonu yaklaşmaktadır; ülke tarafsızlığını korumaya çalışmaktadır.

Sabah saat ona doğru

Uluslararası kataloglar depremi 25 Haziran 1944 olarak kaydeder; büyüklüğü 6,0'dır. Kandilli Rasathanesi'nin açıklamasına göre sarsıntı sabah saatlerinde olur; Kütahya'da, Balıkesir'de, Ayvalık'ta ve Edremit'te de hissedilir.

Ankara'ya gelen ilk haberlere göre depremin merkezi Gediz havalisidir. Gediz hükümet konağı yıkılır, başka binalar da hasar görür. İnsan kaybı olup olmadığı ilk saatlerde bilinmez. Afyon'dan ve çevreden Gediz'e yardım ekipleri gönderilir.

Sokakta bir gece

Ertesi gün tablo netleşir. Son Posta'nın 27 Haziran'daki haberine göre Gediz'de 12 kişi ölmüş, 14 kişi yaralanmıştır. Hükümet konağı dahil olmak üzere resmî ve özel pek çok bina yıkılmış ya da hasar görmüştür. Halk geceyi sokaklarda geçirir.

Son Posta'nın birinci sayfasında deprem haberi, Cherbourg'daki son çarpışmaların, Vitebsk'in Sovyetlerin eline geçişinin ve Meclis'teki zirai donatım kanununun arasında yer alır.

Kayıp

Gazetelerin ilk günlerde verdiği 12 ölü, uluslararası kataloglarda 21 olarak kayıtlıdır; katalog depremi Uşak adıyla anar. Gediz'de ve çevre köylerde çok sayıda ev yıkılır ya da hasar görür.

Neyi değiştirdi

1944 Gediz depremi, Batı Anadolu'nun bu köşesinin deprem tehlikesini hatırlatan ilk büyük uyarılardan biriydi. 28 Mart 1970'te aynı bölgede 7,2 büyüklüğündeki Gediz depremi binden fazla insanın ölümüne yol açtı; Gediz kasabası o depremden sonra yeni yerine taşındı.

Bugün

Gediz bugün 1970'ten sonra yeni yerinde kurulmuş bir ilçe; eski kasabanın yerinde Eski Gediz yerleşimi duruyor.

Kaynaklar

• Son Posta, 26 Haziran 1944, sayfa 1 (Gaste Arşivi)
• Son Posta, 27 Haziran 1944, sayfa 1 (Gaste Arşivi)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (25 Haziran 1944, Uşak)