1983 Biga Depremi: Ovada Çöken Evler, İstanbul'da Panik

5 Temmuz 1983, salı. Saat 15.01. Çanakkale'nin Biga Ovası'nda hasat zamanı, tarlalarda insan var. Ülke 12 Eylül'ün ardından askerî yönetimin son aylarını yaşıyor, kasımda seçim yapılacak. Ovanın kuzeyinde, Tokatkırı köyünün yakınında 10 kilometre derinde bir fay kırılıyor. Sarsıntı Erdek'te, İstanbul'da, hatta Yunanistan'da hissediliyor. Ovada evler çöküyor; ölenlerin sayısı kaynağa göre üç ya da beş.

Ova kasabası Biga

Biga, Çanakkale'ye 90 kilometre uzaklıkta, Biga Çayı'nın kenarında kurulmuş bir ilçedir. Eski çağlarda Granikos diye bilinen bu çayın taşıdığı mil, yüzyıllar boyunca geniş ve verimli bir ova oluşturmuştur. 1980 sayımında ilçe merkezinin nüfusu 15 bini biraz geçer. Çevrede Gümüşçay, Çınarköprü, Eğridere, Tokatkırı gibi tarım köyleri vardır. Halkın büyük bölümü Balkanlardan gelmiş muhacirlerin, Pomakların, Boşnakların, Çerkeslerin ve kendilerine Manav diyen yerlilerin torunlarıdır.

Ovanın deprem hafızası tazedir. 1953'te, Biga'nın 40 kilometre kadar uzağında Yenice-Gönen Fayı kırılmış, Yenice yerle bir olmuştur. O depremde ölenlerin sayısı kaynaklarda 265 ile 1.070 arasında değişir; Biga'dan 100 kişilik bir ekip arama kurtarma için Yenice'ye gitmiştir. Daha önce, 1935'te, Biga yakınında bir deprem daha kaydedilmiştir; büyüklüğü bir katalogda 5,4, bir başka çalışmada 6,3 olarak geçer. Bölge, Kuzey Anadolu Fayı'nın güney kollarının yarımadayı yelpaze gibi böldüğü bir yerdir: Biga-Çan, Yenice-Gönen, Sarıköy-İnova ve daha birçok fay buradan geçer.

Ankara'da yönetim Milli Güvenlik Konseyi'nin elindedir. Cumhurbaşkanı Kenan Evren, 1 Temmuz'da Genelkurmay Başkanlığı'nı Orgeneral Nurettin Ersin'e devretmiştir. Başbakan Bülend Ulusu'dur. Siyasi partiler yeniden kurulmaktadır; seçim 6 Kasım'da yapılacaktır. Biga'nın kaymakamı 1980'den beri Mahmut Kaya'dır.

1983 yazında Türkiye Jeoloji Kurumu Bülteni'nde yayıma verilen bir makalede jeolog Aykut Barka, büyük depremlerin dış merkezlerinin önceden belirlenip belirlenemeyeceğini sorar. Kuzey Anadolu Fayı üzerinde aletsel şebekeyle izlenmesini önerdiği dört alandan biri olarak Biga'nın doğusundaki Bandırma çevresini gösterir. Makale büyük depremler üzerinedir; Biga'nın yaşayacağı orta büyüklükte bir deprem için bir uyarı değildir. Yine de bölgenin yerbilimcilerin gündeminde olduğunu gösterir.

Salı öğleden sonra, 15.01

Deprem 5 Temmuz 1983'te yerel saatle 15.01'de olur. Kandilli Rasathanesi'nin kayıtlarına göre yüzey dalgası büyüklüğü 6,1'dir; ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) da aynı değeri verir. Cisim dalgası büyüklüğü 5,7 olarak hesaplanır. Bugün AFAD ve Kandilli kataloglarından derlenen bazı listelerde büyüklük 5,8, bazılarında 5,5 olarak geçer. Rakamlar ölçek farkından kaynaklanır.

Dış merkez, Biga'nın yaklaşık 10 kilometre kuzeyindedir. Katalogda en yakın yerleşim Tokatkırı köyü olarak gösterilir. Odak derinliği 10 kilometre civarındadır; yani deprem sığdır ve enerjisi ovaya doğrudan ulaşır. Kandilli, en büyük şiddeti Mercalli ölçeğine göre VIII, yani "yıkıcı" olarak belirler.

Sarsıntı Biga Yarımadası'nın sınırlarını aşar. NOAA'nın deprem veritabanı etkilenen yerler arasında Biga'nın yanında Erdek'i ve İstanbul'u sayar. Dönemin ajans haberlerine göre deprem Yunanistan'ın doğusunda da hissedilir ve orada da paniğe yol açar.

İstanbul sokağa dökülüyor

Biga'nın kuzeydoğusunda, Marmara'nın öbür yakasındaki İstanbul'da sarsıntı öğleden sonranın ortasında, iş saatinde hissedilir. Ajans haberleri, kentte insanların binalardan sokaklara koştuğunu ve bazı hasarlar olduğunu bildirir. ABD'de yayımlanan The Daily News gazetesi aynı gün haberi "Türkiye depreminde 30 yaralı" başlığıyla verir.

İstanbul için bu sarsıntı, büyük depremlerin uzaktan nasıl hissedileceğine dair küçük bir örnektir. Kent 1912 Mürefte ve 1953 Yenice-Gönen depremlerini de böyle, uzaktan yaşamıştır. 1983'te İstanbul'un nüfusu milyonları aşmıştır ve 16 yıl sonra, 1999'da, Marmara depremi ile asıl sınavını verecektir.

Ovada çöken evler

Asıl hasar Biga Ovası'ndadır. Kandilli'nin büyük depremler listesine göre 85 bina hasar görür. Ajans haberlerine göre birkaç ev tamamen çöker, su boruları patlar, camlar kırılır. Bu depremi inceleyen E. Alsan ve arkadaşlarının 1984'te yayımladığı çalışmaya dayanan bir doktora tezi, depremden en çok Çan, Biga, Gümüşçay, Çınarköprü ve Eğridere çevresinin etkilendiğini yazar.

Tezin yazarı coğrafyacı Alaeddin Şencan, bu dağılımın bir nedenini de açıklar: Çevredeki yüksek alanlardan aşınan malzeme Biga Ovası'nda kalın alüvyon katmanları oluşturmuştur. Bu gevşek zeminlerin üzerine kurulan köyler, sarsıntıyı kayalık yamaçlardaki yerleşimlerden daha şiddetli yaşar.

Üç mü, beş mi?

Depremin bilançosu kaynağa göre değişir. Kandilli Rasathanesi'nin listesinde can kaybı 3 olarak geçer; Türkçe kaynakların çoğu bu rakamı kullanır. USGS'nin 1983'ün önemli depremleri listesi ve NOAA veritabanı ise 5 ölü kaydeder. Yaralı sayısı NOAA'da 26, ajans haberlerinde 30'dur; Türkçe bir derlemede 34 yaralıdan söz edilir.

Farkın nedeni kaynaklarda açıklanmaz. Olası bir açıklama, ilk günlerde ajansların verdiği rakamın sonradan resmî kayıtlarda düzeltilmiş olmasıdır; ama bunu doğrulayan bir belgeye ulaşamadık. Bu yazıda iki rakamı da veriyoruz.

Ölenlerden biri hakkında tek bir ayrıntı kayıtlara geçmiştir: Kanada'da yayımlanan Regina Leader-Post'un 6 Temmuz'daki haberine göre ölenler arasında, çöken bir çatının altında kalan bir çiftçi vardır. Adı haberde yer almaz. Okuyabildiğimiz kaynaklarda ölenlerin adlarına ve hangi köyden olduklarına dair bir bilgi bulunmuyor.

Gece boyunca artçılar

Ana sarsıntının ardından yer durulmaz. USGS kataloğu, ilk saatte Biga'nın kuzey ve batısında art arda küçük depremler kaydeder. Akşam 20.30'da Biga'nın 7 kilometre kuzeybatısında 4,1 büyüklüğünde bir artçı olur. 8 Temmuz sabaha karşı 05.55'te bir artçı daha, 4 büyüklüğünde, Biga'nın kuzeybatısını sallar.

Katalogdaki artçıların çoğu Biga ile Marmara kıyısı arasında, ovanın kuzeyinde toplanır. Bir kısmı Marmara Adası'na doğru, denize uzanır. Sonraki yıllarda yapılan çalışmalar, 1983 depreminden sonra Karabiga açıklarında deprem etkinliğinin en yoğun dönemine ulaştığını yazar.

Seçim yazında bir deprem

1983 yazında Türkiye'nin gündemi seçimdir. Depremden iki gün sonra, 7 Temmuz'da, Milli Güvenlik Konseyi Doğru Yol Partisi'nin 30 kurucusunu veto eder. On gün sonra Paris'te Orly Havalimanı'ndaki Türk Hava Yolları bürosuna bomba atılır.

Bu yazı için okuyabildiğimiz kaynaklarda Cumhurbaşkanı Evren'in ya da Başbakan Ulusu'nun bölgeye gittiğine, hükümetin bir yardım kararı aldığına dair bir kayıt yok. Bu bilgiler dönemin Milliyet ve Cumhuriyet sayfalarında aranmalıdır; erişemediğimiz için burada bir şey eklemiyoruz. Bilinen, ilçe yönetiminin başında Kaymakam Mahmut Kaya'nın bulunduğudur.

Aynı yılın sonbaharında Türkiye çok daha ağır bir depremle sarsılır. 30 Ekim 1983'te Erzurum ve Kars'ta 6,9 büyüklüğündeki deprem binden fazla insanın ölümüne yol açar. Biga depremi, bu felaketin gölgesinde kalır ve kısa sürede unutulur.

Bin saatlik kayıt

Deprem bilim insanları için ise bir fırsattır. E. Alsan, L. Tezuçan, E. Başarır, E. Ayhan ve N. Sancaklı adlı araştırmacılar, 5 Temmuz 1983 depremini ve onu izleyen deprem etkinliğini bin saat boyunca inceler. Çalışma 1984'te Ankara'da Deprem Araştırma Bülteni'nde yayımlanır.

Ekibin bulgularına göre yörede genel olarak kuzeydoğu-güneybatı doğrultulu gerilimler hâkimdir. Bölgenin kırıklı yapısı nedeniyle levhaların hareketinden doğan stres, büyük tek bir kırılma yerine çok sayıda küçük depremle boşalır. Depremin odak mekanizması çözümü, sıkışmalı bir faylanmaya işaret eder: Bu bölgede yer kabuğu bir yandan yana kayarken bir yandan da sıkışmaktadır.

Yıllar sonra, 2007'de Biga Çayı'nın batısının jeomorfolojisi üzerine doktora tezi yazan Alaeddin Şencan, aynı gün olan 4 büyüklüğündeki bir başka depremin odak mekanizmasını Kandilli'den Doğan Kalafat'a çözdürür. O deprem de doğu-batı yönlü bir fay boyunca, ters faylanma biçiminde oluşmuştur. 1983 depremi böylece ovanın altındaki fayları anlamak için bir anahtar olur.

Neyi değiştirdi

Biga depremi büyük bir yeniden yapılanma programı başlatmaz; yıkım sınırlıdır ve ülkenin dikkati başka yerdedir. Bıraktığı iz daha çok bilimseldir. Biga Yarımadası'ndaki fayları inceleyen sonraki çalışmalar 1983'ü, bölgenin aletsel dönemdeki önemli depremleri arasında sayar: 1912 Mürefte, 1935 Erdek Körfezi, 1944 Ayvacık, 1953 Yenice-Gönen, 1964 Manyas ve 1983 Biga.

Deprem bir şeyi daha gösterir: Biga Ovası gibi alüvyal düzlüklerde sarsıntı, merkezden uzaklığa göre beklenenden daha ağır yaşanır. Biga'nın depremselliğini ve deprem tehlikesini inceleyen 2024 tarihli bir yüksek lisans tezi, ilçe merkezinde ciddi hasar ve can kaybına yol açmış depremleri sayarken 1983'ü de bu listeye koyar ve gelecekteki tehlike hesaplarında bu geçmişin göz önünde tutulması gerektiğini vurgular.

Bugün

Biga artık 1983'teki ova kasabası değildir. 2021'de ilçenin nüfusu 91 bini, ilçe merkezininki 57 bini geçer. Merkez, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi'nin bir yerleşkesine ve sanayi tesislerine ev sahipliği yapar. Depremin dış merkezine en yakın köy olan Tokatkırı'da 2021'de 251 kişi yaşar.

Ovanın altı hâlâ hareketlidir. 1984 Kasımı'nda Tokatkırı yakınında 4,2, 1985 Aralığı'nda Abdiağa köyü yakınında 4,3, 2019 Şubatı'nda Çakırlı köyü yakınında 4,1 büyüklüğünde depremler kaydedilir. 2019'da Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi ile Kandilli Rasathanesi, Biga yerleşkesinde kalıcı bir kuvvetli yer hareketi istasyonu kurar; istasyon binası Biga Belediyesi'nin katkısıyla yapılır.

1983 depremini yaşayanların tanıklıkları ve dönemin gazete sayfaları, bugün ulaşılabilir kaynaklarda yer almıyor. Ölenlerin adları, yıkılan evlerin hangi köylerde olduğu ve devletin ne yaptığı, bu depremin henüz yazılmamış kısmıdır.

Kaynaklar

• Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü, Türkiye'de can ve mal kaybına yol açan depremler listesi (5 Temmuz 1983 Biga: VIII, Ms 6,1, 3 ölü, 85 hasarlı bina).
• NOAA NCEI Significant Earthquake Database, olay no. 4981 (Biga, Erdek, İstanbul; Ms 6,1, mb 5,7, 5 ölü, 26 yaralı).
• USGS, Significant Earthquakes of the World, 1983; USGS ComCat / ISC-GEM kataloğu ve 5-17 Temmuz 1983 artçı kayıtları.
• "30 hurt in Turkish quake", The Daily News (ABD), 5 Temmuz 1983; "Quake toll up", Regina Leader-Post, 6 Temmuz 1983 (Vikipedi'deki aktarımıyla).
• Alsan, E., Tezuçan, L., Başarır, E., Ayhan, E., Sancaklı, N. (1984), "5 Temmuz 1983 Biga depremi ve artçı deprem etkinliği", Deprem Araştırma Bülteni, sayı 46, Ankara (Şencan 2007'deki aktarımıyla).
• Şencan, A. (2007), Biga Çayı Batı Kesiminin Jeomorfolojisi, doktora tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Avşar, A. (2024), Çanakkale Biga İlçesi Depremselliği ve Deprem Tehlike Analizi, yüksek lisans tezi, Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
• Barka, A. (1983), "Büyük magnitüdlü depremlerin episantr alanlarını önceden belirleyebilecek bazı jeolojik veriler", Türkiye Jeoloji Kurumu Bülteni, C. 26.
• Özden, S. ve diğ. (2009), "Late Cenozoic stress field distribution in Biga Peninsula, NW Turkey", EGU General Assembly özeti.
• Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Deprem Araştırma ve Uygulama Merkezi, "BIGA deprem istasyonu" duyurusu (22.11.2019) ve 23 Temmuz 2017 depremi bilgi notu.
• Vikipedi: "1983 Biga depremi", "1983 Biga earthquake", "1983'te Türkiye", "Biga", "1953 Yenice–Gönen earthquake", "Tokatkırı, Biga" maddeleri (başlangıç noktası olarak).