2010 Yushu Depremi: Dört Bin Metrede Enkaz Kazan Keşişler

14 Nisan 2010, çarşamba sabahı. Tibet yaylasının kuzeydoğusunda, yaklaşık 4 bin metre yükseklikteki Jiegu kasabası yeni uyanıyor. Gece iki kez hafif sallanmış, kimse aldırmamış. Saat 07.49'da gelen deprem kerpiç ve ahşap evlerin neredeyse tamamını yıkıyor. Oksijenin az, gecelerin dondurucu olduğu bu dağ kasabasında ilk kazmayı askerlerle birlikte kırmızı cüppeli keşişler vuruyor.

Depremden önce

Jiegu, Tibetçe adıyla Gyêgu ya da Jyekundo, Çin'in Qinghai eyaletine bağlı Yushu Tibet Özerk Bölgesi'nin merkezidir. Yangtze'nin yukarı kollarının aktığı dağlık bir vadide kurulmuştur. Bölge halkının yüzde 93'ü Tibetlidir; pek çoğu Mandarin Çincesi konuşmaz. Kasabanın üstündeki yamaçta Jiegu Manastırı yükselir, çevrede Tibet Budizmi'nin irili ufaklı yaklaşık iki yüz tapınağı vardır. 12. yüzyıldan kalma Thrangu Manastırı da bu vadidedir.

Halk çoban ve çiftçidir. Evler çoğunlukla toprak ve ahşaptan yapılmıştır. Eyalet merkezi Xining'e giden tek ana yol, iyi koşullarda bile yaklaşık 12 saat sürer. Kasabanın büyük açık alanı, yazın at yarışı şenliklerinin yapıldığı çayırdır.

Yushu, Tibet yaylasındaki en hareketli fay kuşaklarından biri olan Yushu-Garzê-Xianshuihe fay zonunun üzerindedir. Bu kuşağın neredeyse her parçası kayıtlı tarihte büyük deprem üretmiştir; Yushu parçası ise bunun istisnalarından biridir. 1923 ve 1973'te daha güneydeki Luhuo'da 7'yi aşan depremler olmuştur.

Sabah 07.49

Ana depremden yaklaşık iki saat önce bölgede bir dizi öncü sarsıntı başlar; en büyüğü 4,9 büyüklüğündedir. Çin Deprem Ağı Merkezi'nden araştırmacı Sun Shihong, sonradan devlet televizyonuna, saat 05.39'daki ilk sarsıntının bir uyarı sayılabileceğini, ama saatin erken olması nedeniyle halkın çoğunun uykuda olduğunu ve kimsenin önemsemediğini söyler.

Saat 07.49'da asıl deprem gelir. Merkez üssü Jiegu'nun yaklaşık 30 kilometre batısında, Shanglaxiu köy bölgesindeki Rima köyüdür. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu büyüklüğü 6,9, Çin Deprem İdaresi 7,1 olarak ölçer. Fay toplam yaklaşık 80 kilometre boyunca yırtılır. Sonraki bilimsel çalışmalar, kırılmanın güneydoğuya, yani Jiegu'ya doğru, kayma dalgalarından daha hızlı ilerlediğini gösterir; bu, "süper kayma" denen nadir bir deprem türüdür.

Jiegu'da binaların yüzde 85'ten fazlası yıkılır; bazı ölçümlere göre kasabada ayakta kalamayan yapıların oranı yüzde 94'ü aşar. Yakındaki Xihang köyünde evlerin neredeyse tamamı çöker. Elektrik ve sabit telefon hatları kesilir. Bir yerel yetkili Fransız haber ajansı AFP'ye, Yushu Oteli'nde büyük bir yarık açıldığını ve bölge yönetiminin dört katlı toplantı salonunun yıkıldığını anlatır. Bir parktaki stupanın tepesi düşer. Kasabanın 15 kilometre yukarısındaki Changu barajında çatlaklar oluşur; halk taşkın korkusuyla barajdan su bırakır. Aynı gün 5,8 büyüklüğünde bir artçı daha gelir.

Okullar ve yurtlar

Yushu bölgesinde okul binalarının yaklaşık yüzde 70'i yıkılır. 3 binden fazla öğrencisi olan Yushu 3 No'lu İlkokul'un binalarının yüzde 80'i çöker; onlarca öğretmen enkazı çıplak elle kazar. Buradan 61 çocuk çıkarılır; 34'ü hayatını kaybetmiştir.

Azınlıklar Meslek Okulu'nda 18 yaşındaki Song Yuhuan hâlâ yataktadır. AP'nin aktardığına göre oda arkadaşları her sabah geç kalktığı için ona takılırlar. Deprem geldiğinde yurdun üçüncü katındaki odada bir duvar Song'un bir kolunu ve bacağını altına alır. Etraftakiler çığlık atarken o, önce kendisinin çıkacağını, sonra onlara yardım edeceğini söyleyerek susturmaya çalışır. Kısa süre sonra gelen bir artçı, onu sıkıştıran duvarı oynatır ve Song kurtulur. Yedi oda arkadaşından üçü ölür, biri kayıptır. Okulda kırktan fazla arkadaşı hayatını kaybeder. Song, binaların kalitesini sorgular: "Onun kızı burada olsaydı, kötü malzeme kullanır mıydı?"

Hong Konglu gönüllü Wong Fuk-wing o sabah kasabadaki bir yetimhanede çalışmaktadır. Hong Kong hükümetinin kayıtlarına göre binadan sağ çıkar, ama bazı öğretmen ve çocukların içeride kaldığını öğrenince geri döner. Üç çocuğu ve bir öğretmeni çıkarır. Diğer iki öğretmene ulaşmaya çalışırken gelen artçı sarsıntı kalan duvarları çökertir ve Wong enkazın altında kalır. Hong Kong ona ölümünden sonra Altın Cesaret Madalyası verir; cenazesi 6 Mayıs'ta Hong Kong'da kaldırılır.

Dört bin metrede çıplak eller

İlk saatlerde kurtarma işini yerel halk, bölgedeki Silahlı Halk Polisi ve Lanzhou Askerî Bölgesi'nin askerleri üstlenir. Heyelanlar yolları kesmiştir, ağır makine yoktur. AFP'nin muhabirleri, ekiplerin kürek, demir çubuk ve çıplak elle enkaz kazdığını yazar. Yerel yetkili Kang Zifu ajansa "Onlara yardıma yetişmeye çalışıyoruz" der.

Devlet Başkanı Hu Jintao ve Başbakan Wen Jiabao tüm gücün seferber edilmesini ister; Başbakan Yardımcısı Hui Liangyu aynı gün bölgeye gönderilir. Qinghai'deki Silahlı Halk Polisi birliğinden 3.700 kişi yola çıkar; Gansu, Shaanxi, Ningxia ve Tibet'ten ekipler gelir. Yushu Batang Havalimanı öğlen yeniden açılır; Çin Uluslararası Deprem Kurtarma Ekibi'ni taşıyan ilk uçak akşam 20.00'de iner. Sivil İşler Bakanlığı 5 bin çadır ve 100 bin kalın pamuklu palto yollar.

Yükseklik, kurtarmanın en büyük düşmanı olur. Ovadan gelen kurtarıcılar yükseklik hastalığına yakalanır; Guangdong'dan gelen 300 kişilik ekip aşağıya indirilmek zorunda kalır, bir Çinli gazeteci oksijen yetersizliğine bağlı akciğer sorunları nedeniyle hayatını kaybeder. Arama köpekleri bile hastalanır. Askerî yetkililer, bölgedeki yaklaşık 12 bin askerin yükseklikle boğuştuğunu ve birçoğunun Tibetçe konuşan depremzedelerle anlaşmakta zorlandığını kabul eder.

Gündüz sıcaklığı 6 derece civarındadır, geceleri sıfırın altına düşer. Evini kaybedenler ilk iki geceyi açıkta geçirir. 17 Nisan öğleden sonra 13.40 sularında bölgeye dolu yağar; 20 Nisan'da kar ve dolu yeniden başlar.

Başbakan enkazda

Başbakan Wen Jiabao, 22 Nisan'da başlayacak Güneydoğu Asya gezisini erteler ve 15 Nisan akşamı özel uçakla Yushu'ya iner. Al Jazeera'nın aktardığına göre depremzedelere, felaketin üstesinden gelineceğini ve bu mücadelenin ulusal birliği güçlendireceğini söyler.

Devlet Başkanı Hu Jintao o sırada Brezilya'dadır. BRIC zirvesini ve devlet ziyaretini kısaltır, Venezuela ve Şili gezilerini erteler, ülkeye döner ve 18 Nisan sabahı erken saatlerde deprem bölgesine uçar. Depremzedeleri ve yaralıları ziyaret eder.

Enkazdan sağ çıkanlar azalsa da umut tamamen bitmez. 19 Nisan'da Xinhua, Jiegu'da çöken bir binadan 68 yaşındaki Wujin Cuomao ile 4 yaşındaki Cairen Baji'nin çıkarıldığını bildirir. Akrabaları günlerce enkazın aralığından içeriye yiyecek ve su uzatarak onları hayatta tutmuştur. China Daily'nin 2020'de aktardığı resmî rakamlara göre ilk 72 saatte enkazdan 7.856 kişi çıkarılır, bunların 6.761'i kurtulur.

Kırmızı cüppeli kurtarıcılar

Yushu'nun ilk günlerine damgasını vuran manzara, enkaz kazan keşişlerdir. Jiegu Manastırı'nın keşişleri yamaçtan inip askerlerle birlikte çalışır. Komşu Sichuan eyaletinin Garzê bölgesinden, Sershul Manastırı'ndan 500 keşiş gelir ve Çince basına göre enkazdan 60 kişiyi sağ çıkarır. Larung Gar'dan binden fazla keşiş dağıtım ve kurtarmaya katılır. Amerika'nın Sesi, Garzê'den yirmi minibüs dolusu gelen keşiş ve rahibeleri en önemli kurtarma gücü olarak tanımlar.

Yushu'da yaşayan 31 yaşındaki Tibetli çevirmen Tsebtrim, evini depremde kaybetmiştir. AP'ye, Garzê'den gelen keşişlerin birkaç saat içinde yüz çadır kurduğunu, yiyecek ve içecek dağıttığını anlatır. Keşişler Tibetçe konuşur, yükseklikten etkilenmez, aileleri teselli eder. Evini ya da yakınını kaybeden ailelere 200 yuan para dağıtırlar.

Akbabaların yetişemediği ölüler

Tibet geleneğinde ölüler "gök gömüsü" ile uğurlanır: beden dağdaki bir alana bırakılır, akbabalara verilir. Bu kez ölü sayısı buna izin vermez. Genqiu adlı bir keşiş Al Jazeera'ya kısaca durumu özetler: "Akbabalar hepsini yiyemez." Keşişler, toplu yakmanın en uygun yol olduğuna karar verir.

17 Nisan cumartesi günü, Jiegu Manastırı'nın yakınındaki gök gömüsü alanında toplu yakma başlar. AP, Garzê'den gelen keşişlerin kasabanın dışında açılan büyük bir hendekte yüzlerce cesedi hazırladığını yazar. Keşişler günlerce dua okur, ölüler için üç günlük yas tutulur. Qinghai Sivil İşler Dairesi, yerel cenaze geleneklerine saygı gösterilmesini ve kimliği belirlenemeyenler için DNA kaydı tutulmasını ister.

Keşişlere "artık gidin"

Birkaç gün sonra manastırlara sözlü talimat gelir: keşişler geri çağrılmalıdır. AP'nin görüştüğü Garzê manastırı keşişlerine göre Yushu'ya giden 150 keşişten 120'sinin çarşambaya kadar ayrılması istenir. Keşişlere söylenen söz, AP'nin aktarımıyla, işlerini bitirdikleri ve gitmezlerse sorun çıkacağıdır.

Devlet Konseyi Enformasyon Ofisi, artık salgın önleme ve yeniden yapılanma aşamasına geçildiğini, sahada çok sayıda uzman olmayan kişi bulunmasının işi zorlaştıracağını açıklar. Yushu Valisi Wang Yuhu ise Xinhua'ya böyle bir emir vermediklerini ya da almadıklarını, keşişlerin rolüne minnettar olduklarını söyler. 21 Nisan'daki resmî yas töreninde keşişler görünmez.

Kaç kişi öldü?

Rakamlar günden güne büyür. 15 Nisan öğleden sonra 760 ölü açıklanır; 17 Nisan'da 1.144, 19 Nisan'da 2.039, 20 Nisan'da 2.064. Son resmî rakam 30 Mayıs'ta Qinghai yetkilileri tarafından duyurulur: 2.698 ölü, 270 kayıp. Ölenlerin 2.687'sinin kimliği belirlenmiştir, 11 ceset kimliksiz kalır. Ölenlerin 1.290'ı erkek, 1.397'si kadındır; 199'u öğrencidir. 12.135 kişi yaralanır, bunların 1.434'ü ağırdır. Ölü ve kayıplar birlikte yaklaşık 3 bin kişi eder.

Bazı kaynaklar daha yüksek rakamlar dile getirir. Larung Gar keşişlerinin 20 Nisan'da derlediği kayıtlara göre o güne kadar 1.800 ceset törenden geçmiştir ve aileler 1.500 ölü daha bildirmiştir; Jiegu Manastırı'nın başrahibi ilk gün 2.110 cesedin yakıldığını söylemiştir. Bu sayılar bağımsız olarak doğrulanmamıştır ve resmî sayımla nasıl örtüştüğü bilinmez. Bazı yabancı yayınların ölü sayısının 10 bini aştığına dair tahminleri ise hiçbir sayımla desteklenmez. Devlet Konseyi Enformasyon Ofisi'nden Guo Weimin, rakamların değiştirilmediğini ve değiştirilmesi için bir sebep olmadığını açıklar.

Yas günü ve bağışlar

20 Nisan akşamı devlet televizyonu CCTV'deki yardım gecesinde yaklaşık 2,2 milyar yuan toplanır. 21 Nisan ulusal yas günü ilan edilir. Hu Jintao, Politbüro Daimî Komitesi'yle birlikte bir dakikalık saygı duruşuna öncülük eder; bayraklar yarıya iner, eğlence programları iptal edilir, gazeteler siyah beyaz basılır. Qinghai'de bir dakika boyunca sirenler çalar.

Çin Denetim Ofisi'ne göre 9 Temmuz'a kadar ülke genelinde 10,6 milyar yuanı aşan nakdi ve ayni bağış toplanır. Tibetli yazar Woeser, devletin yardım çalışmasının güçlü olduğunu kabul eder ama yardım paralarının yerel yetkililer eliyle zimmete geçirilebileceği uyarısında bulunur. New York Times bir başyazısında, hızlı ve düzenli yardım seferberliğinin aynı zamanda bir iyilik ve kararlılık gösterisine dönüştürüldüğünü yazar.

Çadırlardan yeni kente

Bir hafta içinde 25 bini aşkın çadır kurulur. En büyük çadır kampı, at yarışı şenliklerinin yapıldığı çayırdadır. Yaklaşık 188 bin kişiye geçim yardımı verilir; Qinghai deprem komutanlığı, çiftçi ve çobanlara kişi başı günde yarım kilo tahıl ve 10 yuan ödenmesine karar verir. 225 bin kişi yerinden edilir, 3.109 ağır yaralı bölge dışındaki hastanelere taşınır.

Yeniden yapılanma 2010-2013 arasında sürer. China Daily'nin 2020'de yayımladığı bilançoya göre 44,8 milyar yuan harcanır; 39 binden fazla konut, 94 eğitim, 63 sağlık projesi tamamlanır, 90'dan fazla dinî yapı onarılır ya da güçlendirilir. Bir lisenin ana yapısı 53 günde bitirilir ve okul 2012'de açılır.

Neyi değiştirdi

Yushu, 2008 Sichuan depreminden iki yıl sonra okul binalarının yeniden çöktüğünü gösterdi; resmî bilançoya göre ölenlerin 199'u öğrenciydi. Devlet medyası okul yıkımlarına pek yer vermedi; Sichuan'daki okul skandalının hatırası hâlâ tazeydi. Toprak ve ahşap evlerden oluşan kasabanın yerini, üç yılda yapılan 39 binden fazla yeni konut aldı.

Deprem, yüksek rakımda kurtarmanın sınırlarını da gösterdi. Ovadan gelen binlerce asker ve kurtarıcı yükseklik hastalığına yakalanırken, bölgeyi ve dili bilen yerel halk ve keşişler ilk günlerin en etkili kurtarıcıları oldu. Bilim insanları içinse Yushu, süper kayma hızında yırtılan, kayıtlara geçmiş az sayıdaki depremden biri olarak inceleniyor.

Bugün

Yushu ilçesi artık Yushu şehri adını taşıyor; merkezi Jiegu, yeni konutları ve kamu binalarıyla depremden önceki kerpiç kasabaya benzemiyor. Yamaçtaki Jiegu Manastırı yeniden ayakta. China Daily'nin depremin onuncu yılında aktardığına göre bölgedeki Trangu köyünde hane geliri on yılda 2 bin yuanın biraz üstünden 7 bin yuanın üstüne çıktı. Yushu fayı ise doğusundaki Xianshuihe kuşağıyla birlikte, Tibet yaylasının en dikkatle izlenen fayları arasında.

Kaynaklar

• Vikipedi (İngilizce ve Çince), 2010 Yushu earthquake / 2010年玉树地震 (başlangıç kaynağı; Xinhua'nın 30 Mayıs 2010 resmî bilançosu burada aktarılır)
• AP, "Tibetan monks ordered out of quake zone" (Alexa Olesen, Nisan 2010, NBC News ve VOA aracılığıyla)
• AP, Song Yuhuan'ın hikâyesi (Lawrence Journal-World, 18 Nisan 2010)
• AFP ve Xinhua haberleri (Mail & Guardian, 14 Nisan 2010; China Digital Times, 19 Nisan 2010)
• Al Jazeera, "China quake death toll rises" (17 Nisan 2010)
• The Guardian, Tania Branigan, keşişlerin geri çağrılması (22 Nisan 2010, China Digital Times aracılığıyla)
• China Digital Times, New York Times ve Xinhua aktarımları (23 Nisan 2010)
• Asia Catalyst, Jyekundo'dan 20 Nisan 2010 tarihli durum notu
• Hong Kong Hükümeti, LCQ18: Wong Fuk-wing anısına (28 Nisan 2010)
• China Daily, "10 years after quake, Yushu stands rebuilt" (16 Nisan 2020)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı