1995 Neftegorsk Depremi: Son Zil Gecesi Yok Olan Petrol Kasabası

27 Mayıs 1995, cumartesi gecesi. Sahalin Adası'nın kuzeyinde, petrol işçileri için kurulmuş Neftegorsk kasabasında okul yılı bitmiş, kültür evinde son zil dansı sürüyor. Kasabada yaşayanların çoğu, altmışlı yıllarda aceleyle dikilmiş on yedi beş katlı blok apartmanda uyuyor. Saat 01.04'te yer on yedi saniye sallanıyor. Sabah olduğunda bu apartmanların hiçbiri ayakta değil; kasabanın yarısından fazlası ölü. Neftegorsk bir daha kurulmayacak.

Petrolcülerin kasabası

Neftegorsk, Rusya'nın Uzak Doğusunda, Sahalin Adası'nın kuzeyinde, Oha şehrinin 98 kilometre güneyinde bir işçi yerleşimidir. Kuruluş kararını 1962'de petrol üretim idaresi "Vostokneft" verir; inşaat 1964'te başlar, ilk 80 daireli bina 1965'te dolar. İnşaat yıllarında halk kasabaya "Vostok" (Doğu) der. 8 Aralık 1970'te Sahalin yönetimi yerleşime Neftegorsk, yani "Petrol Kasabası" adını verir. Kasaba 5 bin kişi için planlanmıştır; bir okul, dört anaokulu ve bir kültür evi vardır.

Uzak Rus sanayi kasabalarında olduğu gibi halkın neredeyse tamamı birkaç yüksek yoğunluklu blokta yaşar. Neftegorsk'taki 17 beş katlı bina, büyük beton bloklardan prefabrik yöntemle yapılmıştır. Halk arasında "kruşçoba" denen bu yapılar, Kruşçev döneminin ucuz konut seferberliğinin ürünüdür. Moskova'daki Mimarlık Tarihi ve Kuramı Enstitüsü'nden mimar Yuri Aleksandrov, depremden birkaç gün sonra Christian Science Monitor'a bu binaların taşıyıcı metal ya da beton iskeleti olmadığını anlatacaktır.

Bloklar deprem bölgesi için tasarlanmamıştır; yalnızca orta şiddette (MSK VI) sarsıntıya dayanacak biçimde hesaplanmıştır. 1971'de inşaat işçileri, kasabaya gelen blokların kalitesizliğinden "Sovetski Sahalin" gazetesinde yakınmıştır. Sonradan yapılan testlerde blokların dayanımı tasarımda öngörülen 75 kg/cm² yerine 26 kg/cm² çıkacaktır.

Bölgede o güne kadar büyük deprem görülmemiştir; kuzey Sahalin'in bilinen en büyük depremi 1964'teki 5,8 büyüklüğündeki Nogliki depremidir. Para sıkıntısı yüzünden adadaki sismik istasyonlar kapatılmaktadır: Oha'daki istasyon Mart 1994'te kapanmıştır. Bölge için öngörülen en büyük deprem 5,5 civarındadır. Mayıs 1995'te kasabanın kayıtlı nüfusu 3.197'dir; bazı kaynaklar 3.977 rakamını verir.

Son zil gecesi

27 Mayıs cumartesi, okulun son günüdür. Rus okullarında "son zil" denen tören yapılmış, beyaz önlüklü kızlar öğretmenleriyle vedalaşmıştır. Akşam kasabanın kültür evinde mezun olanlar için dans vardır. Bazı gençler eve erken döner; kalanlar dans etmeye devam eder.

Meduza'nın 2021'de yayımladığı uzun haberde, dansın gece 1'e doğru bittiği anlatılır: kültür evinin "Galya Teyze" diye bilinen görevlisi dansın sona erdiğini duyurmuştur, ama pistte hâlâ yirmiden fazla kişi vardır. On birinci sınıf öğrencisi Lyudmila, kız kardeşi Vika ile oradadır.

Aynı saatlerde blokların içinde kasaba uykudadır. Dokuzuncu sınıf öğrencisi İnna Klimova evde ders çalışmaktadır. 26 yaşındaki polis Andrey Glebov banyodadır. 24 yaşındaki Svetlana Parşina, beş yaşındaki oğlu Vadik ve kocası Eduard ile evdedir. Kasabaya 100 kilometre uzaklıktaki Aleksandrovsk-Sahalinski'de ise başka bir mezuniyet partisi sürmektedir; orada müzik o kadar yüksektir ki kimse sarsıntıyı fark etmeyecektir.

On yedi saniye

Deprem 28 Mayıs pazar günü yerel saatle 01.04'te gelir (Greenwich saatiyle 27 Mayıs 13.04). Kasabanın birkaç on kilometre doğusundan geçen Yukarı Piltun Fayı 35-46 kilometre boyunca kırılır; fayın iki yakası yer yer 8 metreye kadar yatay olarak kayar. Moment büyüklüğü 7,0-7,1 olarak hesaplanır; yüzey dalgası büyüklüğü olarak 7,6'ya kadar çıkan değerler de verilir. Rusya Bilimler Akademisi'nden Aleksey İvaşçenko'ya göre bu, bölgede 1909'dan beri yapılan ölçümlerin en güçlü depremidir.

Neftegorsk'ta ana sarsıntı on yedi saniye sürer. Yetmeyecek kadar kısa bir süredir: 17 blok apartmanın hepsi tümüyle çöker. Rus kaynakları, binaların böyle bütünüyle dağılmasının 1988 Spitak depreminde bile görülmediğini yazar. Yalnızca iki tuğla bina ve bir Lenin heykeli ayakta kalır. Düşük katlı tuğla binalarda yaşayan yaklaşık 650 kişi hayatta kalır.

İki katlı kültür evi de çöker. Lyudmila, Meduza'ya tavanın bütün gençlerin üzerine çöktüğünü anlatır. İnna Klimova başına çarpan ağır bir şeyle bayılır; gözlerini açtığında etrafı moloz ve en sevdiği grup Ace of Base'in posterinin parçalarıdır. Andrey Glebov bir yaşındaki kızını havluya sarıp çıplak hâlde dışarı koşar; aynı binada oturan annesi ve babası kurtulamaz.

Elektrik, su ve telefon aynı anda kesilir. Çöken üç apartmanda yangın çıkar; yangın, enkaz altında kalanlara pek şans bırakmaz. Kasabanın yakınındaki demiryolu dalga gibi kıvrılır, iki petrol boru hattı kırılır.

Karanlıkta ilk saatler

Kurtulanlar ilk anda savaş çıktığını sanır. 2025'te Rus basınına konuşan Albina Barabaş, kocası Sergey'in "Savaş, Albina, savaş" dediğini, komşuları İgor'un ise "Biz de savaş sandık. Deprem. Tek bir ev yok" diye karşılık verdiğini anlatır.

Kasabanın dışarıyla bağı kopmuştur. Yollar hasarlıdır, telefon çalışmaz. Polis karakolu da yıkılmıştır; 14 polisten dokuzu ölür. Glebov sağlam kalan bir paletli araçla kasabayı dolaşır, en ağır yıkılan yerleri belirler, sonra karakol amiri Yüzbaşı Viktor Novoselov'un oturduğu komşu Sabo köyüne gider. Haber Oha'ya buradan ulaşır; bir kaynağa göre sabah altıya doğru. Novoselov 2002'deki bir televizyon programında, Oha'daki yetkililerin önce kasabanın tümüyle yıkıldığına inanmadığını ve ağır iş makinesi göndermekte ayak sürüdüğünü anlatacaktır.

Üst makamlara ilk bilgi 28 Mayıs sabahı 09.50 civarında ulaşır. Yani yaklaşık dokuz saat boyunca ne bölge yönetimi ne Moskova felaketin boyutunu bilir. Bu sürede enkazı kazan, hayatta kalan kasabalılardır: elleriyle ve kasabada bulabildikleri araçlarla.

Sessizlik saati

28 Mayıs'ta bölgeye yardım yola çıkar, ama ada uzaktır ve sis vardır. Bazı yardım uçakları sis yüzünden inemez; büyük nakliye uçakları ise yakındaki havaalanı için fazla büyüktür. Current Time'ın derlemesine göre adanın kendi acil durum birliği kasabaya depremden 22 saat sonra varır. 29 Mayıs sabahı Moskova'dan sekiz İl-76 uçağı kurtarıcı ve teçhizat getirir; Rusça Vikipedi 3 bin kurtarıcıdan söz eder, başka bir derleme 1.500'ü aşkın personel, 200 kadar kara aracı ve 25 uçak ile helikopter sayar.

Operasyonu Acil Durumlar Bakanı Sergey Şoygu yönetir. Şoygu, Meduza'nın aktardığına göre depremi "en zor sınav" diye anar. Kurtarıcılar Neftegorsk'ta ilk kez "sessizlik saati" uygular: iş makineleri belirli aralıklarla susturulur, herkes durur ve enkazdan gelen sesleri dinler. Arama köpekleri de çok işe yarar. Kurtarıcı Anatoli Demski 2025'te gece gündüz çalıştıklarını, çay için en fazla on beş dakika ara verdiklerini anlatır.

Japonya çadır, uyku tulumu, battaniye ve tıbbi malzeme yardımı teklif eder. Devlet Başkanı Boris Yeltsin teklifi kişisel olarak reddeder. Kommersant'ın aktardığı sözleri kısaca şudur: şimdilik kendileri başa çıkabilirler, yoksa sonra Kuril Adaları'nı geri istemeye kalkabilirler. Basın Yeltsin'i felakete siyaset kattığı için eleştirir. Bilim insanları da hükümeti suçlar: Uzak Doğu'da 30 sismik istasyon kapatılmıştır.

Yeltsin 31 Mayıs'ı ulusal yas günü ilan eder. Haziran başında bölgeye bir sıcak dalgası gelir ve enkaz altındaki cesetler hızla bozulur. Vladivostok'tan gelen terapist Vladimir Slabinski, kasabanın üzerindeki kokuyu ne anatomi laboratuvarında ne morgda duyduğu bir şeye benzetebildiğini söyler.

Enkazın altında iki gün

Svetlana Parşina'nın dairesi çöktüğünde bacağı bir televizyonun altında sıkışır. Oğlu Vadik yanındadır. Kocası Eduard banyodadır; küvetin altında ezildiğini söyler, sonra sesi kesilir. Anne ile oğul iki gün enkazın altında bekler. 30 Mayıs sabahı 05.30'da kurtarılırlar. Kurtarıcılar Svetlana'ya çayla glikozu yudum yudum içmesini söyler. Svetlana yıllar sonra Meduza'ya bu iki günden kalan dersini kısaca anlatır: insan neler yapabileceğini bilmez.

Herkes bu kadar şanslı değildir. Kurtarıcılar ağır yükün altından çıkardıkları bazı insanların, basınç kalkar kalkmaz birden öldüğünü görür; o yaz yayımlanan Russian Life dergisi bunu sönen mumlara benzetir. Marina Minina dört buçuk gün enkaz altında susuz kalır. Dört çocuğunu, 15 yaşındaki Alyona'yı, 12 yaşındaki Mariša'yı, dört buçuk yaşındaki Timofey'i ve iki yaşındaki Yegor'u kaybeder; iki bacağı kesilir. Yıllar sonra iki sağlıklı çocuğu daha olur.

Current Time, enkaz altında hayatta kalan kızların birbirleriyle konuştuğunu ve ölü bulunurlarsa ayıp olmasın diye eteklerini düzelttiklerini aktarır. Mezun olan gençlerin kaçının kurtulduğu konusunda kaynaklar birbirini tutmaz: Current Time kulüpteki 26 mezundan sekizinin hayatta kaldığını yazar; Temmuz 1995 sayısında Russian Life ise 1995 mezunlarından yalnızca birinin sağ kaldığını söyler. Arama kurtarma 10 Haziran'a kadar sürer.

Sayılar

Ölü sayısı haftalarca belirsiz kalır. 2 Haziran'da Christian Science Monitor en az 620 ölü ve 2 bin kayıptan söz eder; 5 Haziran'da ajans haberleri 1.160 ölü ve enkazda hâlâ 500 kadar ceset olduğunu yazar.

Rusya Acil Durumlar Bakanlığı'na göre 10 Haziran'a kadar enkazdan 2.364 kişi çıkarılır; bunların 1.958'i ölüdür. Sağ çıkarılan 406 kişiden 37'si sonradan ölür. Yıl sonunda kayıplar ve kimliği belirlenemeyenlerle birlikte resmî rakam 2.040'a ulaşır; bunların 218'i çocuktur. İngilizce kaynakların çoğu 1.989 rakamını kullanır. 2020'de yayımlanan anma kitabı ise kimliği belirlenemeyenlerle birlikte 2.096 ölü ve 720 yaralı verir; o yıl 37 kişi hâlâ kayıptır. Hangi rakam alınırsa alınsın, kasabanın yarısı ile üçte ikisi arasında bir kesimi ölmüştür ve ölümlerin yaklaşık yüzde 90'ı blokların çökmesinden kaynaklanır. Bu, bugünkü Rusya sınırları içindeki en yıkıcı depremdir.

Valiler mezarlıkta

Yardım yüzü aşkın ülkeden gelir. Komşu Alaska'nın valisi Tony Knowles, hastanelerden ve halktan toplanan 20 bin pounddan fazla tekerlekli sandalye, protez ve tıbbi malzemeyi bir Alaska Ulusal Muhafız C-130 uçağıyla adaya getirir. Sahalin Valisi İgor Farhutdinov, Knowles'u ve muhabirleri helikopterle Neftegorsk'a götürür. 2025'te Anchorage Daily News'te yayımlanan bir yazıya göre aceleyle gömülen cesetlerin üzerinde sıra sıra küçük tahta haçlar vardır. Kızını, annesini ve yeğenini kaybeden bir kadın iki valiye herkesi gömdüklerini, artık ne yapacaklarını ve nereye gideceklerini bilmediklerini söyler.

Kurtulanlar daha sonra yardımın önemli bir kısmının mağdurlara değil yerel bürokratlara gittiğinden yakınır. Savcılık, binaların kötü yapımının felakette rolü olup olmadığını araştırmak için dava açar; ama 2025'te yazan EastRussia'ya göre hiçbir yetkili sorumlu tutulmaz.

Yeniden kurulmayan kasaba

Yetkililer Neftegorsk'u yeniden kurmamaya karar verir. Resmî gerekçe, sağ kalanların felaketin yaşandığı yerden uzaklaşma isteğidir. Los Angeles Times ise kararı hazinedeki para sıkıntısına ve yakındaki petrol kuyularının tükenmekte olmasına bağlar. Meduza'ya konuşan sismolog Yuri Levin, bir yetkilinin kendisine "Köy yoksa sorun da yok" dediğini anlatır.

29 Eylül 1995'te Sahalin valisi kasabanın kaldırılmasına ve kalanların başka yerleşimlere taşınmasına karar verir. Neftegorsk 6 Ekim'de haritalardan resmen silinir. Kurtulanlar çoğunlukla Oha'ya, Nogliki'ye ve Yujno-Sahalinsk'e yerleşir; pek çoğu adayı tamamen bırakıp anakaraya gider. Kurtulanlara asgari ücretin 20 katı, ölenlerin ailelerine 200 katı tek seferlik yardım, aile başına 50 milyon rubleye kadar zarar tazminatı ve konut sertifikası verilir.

Neyi değiştirdi

Deprem, Amur ve Ohotsk mikrolevhaları arasındaki, o güne kadar iyi tanınmayan bir sınırın ne kadar tehlikeli olduğunu gösterdi. Bölgenin deprem tehlike haritaları ve Sahalin'in deprem yönetmeliği yeniden yazıldı. Oha'daki sismik istasyon, Levin'in Şoygu'yu ikna etmesiyle yeniden açıldı. Neftegorsk'ta ilk kez denenen "sessizlik saati", Rus kurtarma ekiplerinin standart yöntemi oldu.

Felaket, eski Sovyet coğrafyasında milyonlarca insanın yaşadığı ucuz prefabrik blokların deprem karşısındaki durumunu da tartışmaya açtı. Bu binalar Kaliningrad'dan Kamçatka'ya kadar her şehirde vardı.

Bugün

Neftegorsk bugün bir hayalet kasabadır. Kültür evinin yerinde ölenlerin adlarının yazılı olduğu bir anıt vardır. Çöken her apartmanın yeri, üzerine binanın numarası kazınmış bir taşla işaretlidir. Ölülerin gömüldüğü mezarlıkta çanı olan bir şapel yapılmıştır. 28 Mayıs 2000'de Yujno-Sahalinsk tren garı meydanında heykeltıraş Vladimir Çebotaryov'un yaptığı bir anıt açılmıştır.

Kurtulanlar her 28 Mayıs'ta mezarlıkta toplanmaya çalışır. Bir sosyal ağda eski kasabalıların kurduğu kapalı grup, fotoğrafları ve anıları toplar; Meduza'ya göre artık daha çok kurtulanların ölüm haberlerini paylaşmak için kullanılır. Kurtulanların bazıları birbirleriyle evlenmiştir: İnna Klimova, enkazdan çıktıktan sonra konuştuğu ilk sınıf arkadaşıyla evlenir.

Kaynaklar

• Meduza, "Everything that could fall had already fallen" (7 Ocak 2021; Rusça aslı 22 Aralık 2020)
• Lenta.ru / Rambler, "Biz savaş sandık. Tek bir ev yok": Neftegorsk kurtulanlarının anlatımları (2025)
• Current Time (Nastoyaşçeye Vremya), Polina Yefimova, Sahalin depreminin 25. yılı (28 Mayıs 2020)
• EastRussia, Olga Koşeleva, "Yaşayan var mı?" (28 Mayıs 2025)
• Russian Life, "Quake on Sakhalin Island" (Temmuz 1995)
• The Christian Science Monitor, Wendy Sloane, "Soviet Buildings Crumble Even Without Quakes" (2 Haziran 1995)
• The Spokesman-Review, "Quake Death Toll Rises To 1,160" (5 Haziran 1995)
• Anchorage Daily News, 1995 Alaska yardımını anlatan görüş yazısı (5 Ağustos 2025)
• Tarasov, Golovin, Vyatrjik, Neftegorsk: Sahalin'in trajedisi ve acısı. Anma kitabı (2020; Rusça Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Vikipedi (İngilizce ve Rusça), 1995 Neftegorsk depremi ve Neftegorsk maddeleri (başlangıç kaynağı)