2010 Mentawai Depremi: Hafif Sallayan Deprem, Köyleri Silen Dalga

25 Ekim 2010, pazartesi gecesi. Sumatra'nın batısındaki Mentawai Adaları'nda yağmur yağıyor; köylerde insanlar evlerinde, kimi televizyon başında. Saat 21.42'de yer sallanıyor, ama yavaş ve yumuşak. Pek çok kişi sarsıntıyı fark etmiyor bile. On dakika kadar sonra Pagai adalarının batı kıyısına yer yer evlerin çatısını aşan bir dalga vuruyor. Kıyıdaki köyler bir gecede siliniyor. Aynı gece, bin kilometreden uzakta, Java'daki Merapi Yanardağı için en yüksek alarm verilmiş durumda.

Depremden önce

Mentawai, Sumatra kıyısının yaklaşık 150 kilometre açığında, yüze yakın ada ve adacıktan oluşan bir zincirdir. 2010 sayımına göre nüfusu 76 bin kadardır. En büyük ada Siberut'tur; güneyde Sipora, Kuzey Pagai ve Güney Pagai gelir. İki Pagai adasında yaklaşık 23 bin kişi yaşar. Köylerin çoğu kıyıdadır, birbirine yolla değil tekneyle bağlıdır. Yerli halk Mentawailılardır; adalar dünyanın her yerinden gelen sörfçülerin de uğrak yeridir.

Adaların batısında, denizin altında Sunda dalma-batma zonu uzanır: Avustralya levhası burada Sunda levhasının altına dalar. 2004'te Hint Okyanusu tsunamisini doğuran deprem de bu zonda olmuştur. Mentawai'nin güneyi 1797'de ve 1833'te çok büyük depremlerle kırılmıştır; 1833 depreminin büyüklüğü 9 civarında tahmin edilir. Eylül 2007'de bölgede 8,5 ve 7,9 büyüklüğünde iki deprem daha olmuş, ama Pagai köylerine tsunami gelmemiştir.

2004'ten sonra Endonezya, Almanya'nın desteğiyle bir tsunami erken uyarı sistemi kurar. Denize yerleştirilen şamandıralar bu sistemin bir parçasıdır. Pagai'nin bazı köylerinde Endonezyalı ve Avustralyalı gruplar tsunami eğitimleri de vermiştir.

Yavaş bir sallantı

Deprem 25 Ekim 2010'da yerel saatle 21.42'de, Güney Pagai'nin güneybatısında, denizin altında olur. ABD Jeolojik Araştırmalar Kurumu (USGS) büyüklüğü önce 7,5 olarak duyurur, sonra 7,8'e çıkarır. O gecenin haberlerinde 7,2 ve 7,7 rakamları da geçer.

Büyüklüğüne göre sarsıntı şaşırtıcı derecede hafiftir. NOAA kayıtlarına göre Güney Pagai'de şiddet V, Padang'da IV, Bengkulu'da III düzeyindedir. Singapur'daki Yer Gözlemevi'nin anlatımıyla adalılar ayaklarının altında "yavaş, yumuşak bir sallanma" hisseder. Jakarta Post'a göre o gece yağan sağanak insanları evlerine kapatmıştır; birçoğu depremi hiç fark etmez.

Sarsıntının bu kadar hafif olmasının nedeni sonradan anlaşılır. Kırılma, adalardan uzakta, okyanus çukuruna yakın ve çok sığ bir yerde olmuştur; kaymanın büyük bölümü 6 kilometreden daha sığdadır. Adalardaki GPS istasyonları yalnızca birkaç santimetrelik yer değiştirme kaydeder. Bilim insanları buna "tsunami depremi" der: büyüklüğünden beklenenden çok daha büyük bir tsunami üreten, nadir bir deprem türü.

On dakikada gelen dalga

Deniz, depremden yaklaşık 5-10 dakika sonra Pagai'nin batı kıyısına ulaşır; Jakarta Post'un aktardığı yetkililer bu süreyi 15 dakika olarak verir. Al Jazeera'nın konuştuğu bir kurtulan, depremden on dakika kadar sonra gök gürültüsü gibi bir ses duyduklarını, kaçtıklarını ama dalganın kendilerinden çok daha hızlı olduğunu anlatır.

Dalga kıyıda yer yer 3 metreyi aşar, karada 600 metre, bazı yerlerde bir kilometreye kadar ilerler. Japon araştırma ekiplerinin ölçümlerine göre Muntei'de su 7,8 metreye, Sabeugunggung'da 7 metreye, Maonai'de 6,9 metreye çıkar. En yüksek değer Güney Pagai'nin batısındaki küçük Sibigau adasında ölçülür: dalga burada 16,9 metre yükseğe tırmanır. Muntei Baru-Baru köyündeki 73 evin hiçbiri ayakta kalmaz.

Kuzey Pagai'deki Macaroni's sörf tatil yerinde o sırada yaklaşık 20 yabancı turist barda oturmaktadır. Su yükselince üç katlı ana binanın üst katlarına çıkarlar ve kurtulurlar. Koyda demirli iki sörf teknesini dalga birbirine çarpar; Midas adlı tekne alev alır. Teknelerdekiler kendilerini denize atar, kıyıya yüzer ve ağaçlara tırmanır; birkaç saat sonra başka bir tekne tarafından kurtarılırlar.

Uyarı kime ulaştı

Endonezya Meteoroloji, Klimatoloji ve Jeofizik Ajansı (BMKG), depremden 4 dakika 46 saniye sonra tsunami uyarısı yayınlar. Uyarı uydu üzerinden yaklaşık 400 kuruma, televizyonlara ve radyolara gider. Sumatra anakarasında radyolardan ve cami hoparlörlerinden duyurulur; binlerce kişi yüksek yerlere kaçar. Padang'daki ölçüm istasyonu 55 dakika sonra 31 santimetrelik bir dalga kaydeder. Uyarı 56 dakika sonra kaldırılır.

Ama Pagai'nin batı kıyısında zaman yoktur. Dalga, uyarının yayılmasıyla neredeyse aynı anda kıyıdadır; televizyonda uyarıyı görenler bile koşmaya geç kalır. Batı Sumatra Afet Yönetimi'nden Ade Edward, Jakarta Post'a en gelişmiş sistemin bile bilgiyi işlemek için beş dakikaya ihtiyaç duyduğunu, bunun Mentawai için "çok geç" olacağını söyler.

Günler içinde bir tartışma başlar. Endonezyalı yetkililer denizdeki iki şamandıranın tahrip edildiğini ve çalışmadığını söyler. Kayıtlara göre şamandıralardan biri Mart 2008'den beri sinyal vermemektedir, öbürü Haziran 2010'da bağlarından kopmuştur. Sistemin Alman ortakları ise itiraz eder. Projenin başındaki Jörn Lauterjung sistemin "çok iyi çalıştığını" savunur; Potsdam'daki GFZ enstitüsü yaptığı açıklamada bütün bileşenlerin düzgün çalıştığını, ama kaynağa bu kadar yakın yerlerde depremle dalganın neredeyse aynı anda geldiğini yazar.

Fırtınada kopuk adalar

Sabah olduğunda adalardan haber gelmez. Kuvvetli rüzgâr ve dalgalı deniz tekneleri limanda tutar. Salı akşamına kadar 113 ceset bulunur; kayıp sayısı 150 ile 500 arasında söylenir. Güney Pagai'deki Betu Monga köyünde 200 kişiden yalnızca 40'ına ulaşılabilmiştir. Denizcilik yetkilisi Hardimansyah, Jakarta Post'a insanların çocuklarını tutamadıklarını, suyun onları alıp götürdüğünü anlattığını söyler.

Yardımın merkezi, Kuzey Pagai'nin güney ucundaki küçük Sikakap kasabası olur. Malzeme buradan küçük teknelerle ve helikopterle dağınık köylere taşınır. İlk yardım ancak 27 Ekim'de, depremden iki gün sonra adalara ulaşır. Sörfçülerin kurduğu yardım kuruluşu SurfAid, ekiplerini 26 Ekim'den itibaren Sipora ve iki Pagai adasına gönderir.

Cumhurbaşkanı Yardımcısı Boediono 27 Ekim'de helikopterle bölgeye gelir; en ağır vurulan köylerden Muntei Baru-Baru'yu görür. Burada 88 ceset çıkarılmıştır. Boediono yardımda daha iyi koordinasyon ister ve Endonezyalılara felaketler karşısında dayanıklı olmaları çağrısında bulunur.

Java'da Merapi

Endonezya aynı günlerde ikinci bir felaketle uğraşmaktadır. Hükümet 25 Ekim'de, yani tsunami gecesinden önceki saatlerde, Orta Java'daki Merapi Yanardağı için alarmı en yüksek seviyeye çıkarır ve 10 kilometre çevresindeki halkı tahliye ister. Merapi ertesi gün, 26 Ekim'de saat 17.02'de patlar.

Patlamanın ilk gününde iki aylık bir bebek de dahil en az 18 kişi ölür. Ölenler arasında dağın "bekçisi" olarak bilinen yaşlı Mbah Maridjan da vardır. Patlamalar haftalarca sürer; 350 binden fazla kişi tahliye edilir, 386 kişi hayatını kaybeder. (İngilizce Vikipedi'deki tsunami maddesi, depremin Merapi patlamasından yedi saat sonra olduğunu yazar; ama yanardağın kronolojisine göre ilk patlama depremden yaklaşık 19 saat sonradır.)

İki felaket yardım kaynaklarını böler. Avrupa Komisyonu iki bölge için birlikte 1,5 milyon avro ayırır; Avustralya ve ABD toplam 3 milyon dolar sözü verir.

Cumhurbaşkanı Pagai'de

Cumhurbaşkanı Susilo Bambang Yudhoyono, Vietnam'daki devlet ziyaretini yarıda keser. 28 Ekim'de eşi Ani ve birkaç bakanla birlikte Padang'dan hava kuvvetlerine ait bir helikopterle Güney Pagai'ye uçar; saat 13.15'te iner ve en ağır hasar gören köyleri dolaşır.

Yudhoyono, evsiz kalanlar için hemen konut yapılmasını, ilaçların gecikmeden gönderilmesini ister. Endonezya haber sitesi JPNN'nin aktardığına göre yetkililere "gece gündüz" çalışmalarını, çünkü halkın yardıma çok ihtiyacı olduğunu söyler. Batı Sumatra'nın levha hareketleri yüzünden tsunami tehdidi altında olduğunu, yerel yönetimlerin hazırlığı öğrenmeye devam etmesi gerektiğini de ekler.

Fredi'nin televizyonu

Sabeugunggung, Kuzey Pagai'nin batı kıyısında, Betumonga köyüne bağlı bir mezradır. Japon araştırma ekibinin raporuna göre burada yaşayan 258 kişiden 121'i tsunamide ölür.

23 yaşındaki Fredi o gece televizyon izlemektedir. Ekibe anlattığına göre iki sarsıntı hisseder, ama ikisi de hafiftir; 2007'deki depremden bile zayıftır ve o deprem köye tsunami getirmemiştir. Bu yüzden yerinden kalkmaz. Ekranın altında akan yazıyı görünce koşmaya başlar, ama geç kalmıştır. Su onu yakalar, bilincini kaybeder. Kurtulur, ama pek çok akrabasını yitirir. Köydeki toplu mezarlar yüzünden oraya geri dönmek istemediğini, hükümetin tepelerde yapacağı evi beklediğini söyler.

Başka kurtulanlar da benzer şeyler anlatır. Jakarta Post'un konuştuğu Brenti, karısını ve iki çocuğunu kaybeder; ikinci dalganın "dev bir duvar gibi", hindistancevizi ağacından yüksek geldiğini söyler. Mail & Guardian'ın aktardığına göre 42 yaşındaki çiftçi Theopilus, yardım gelene kadar bulabildikleri taro yumrularıyla hayatta kaldıklarını anlatır. 24 yaşındaki balıkçı Hari ise köyünden gitmek istediğini, orada artık yaşamak istemediğini söyler.

Tepeye kaçan köy

Aynı kıyıda başka bir hikâye de yaşanır. Güney Pagai'deki Tumalei mezrasını dalga tamamen düzler, ama 199 kişiden yalnızca 5'i ölür. Köylüler, hemen arkadaki tepelere tırmanarak kurtulur. Daha önce eğitim almışlar, afet ekipleri kurmuşlar ve tatbikat yapmışlardır.

Yakındaki Purorougat'ta ise 235 kişiden 72'si ölür; 5,5 metreye varan dalgalar köyü tümüyle siler, ayakta tek ev kalmaz. Muntei'de 314 kişiden 114'ü, Maonai'de 139 kişiden 35'i hayatını kaybeder. Maonai'de kurbanların sığ mezarları, yardım ekiplerinin oturduğu yerin hemen yanındadır.

Sayılar

Ölü sayısı günler içinde değişir ve kaynaklar birbirini tutmaz. 28 Ekim'de 282 ölü ve 411 kayıp açıklanır. 30 Ekim'de kayıp sanılan 135 kişi ormanda sağ bulunur. Vikipedi'ye göre 30 Ekim itibarıyla doğrulanmış ölü sayısı 435'tir; 110 kişi kayıptır, çoğunun denize sürüklendiği düşünülür.

ABD'nin NOAA veri tabanı ölü sayısını 431 olarak kaydeder; aynı kaydın notlarında 445 ölü, 498 yaralı ve 58 kayıp rakamı da geçer. Yerel yönetimlerin dökümüne göre Kuzey Pagai'de 237, Güney Pagai'de 162, Güney Sipora'da 23, Sikakap'ta 9 kişi ölür. Ulusal Afet Yönetimi Ajansı'nın başkanı Syamsul Maarif ise parlamentoya 509 ölü bildirir. Farkın bir kısmı, kayıpların zamanla ölü sayılmasından kaynaklanır. Kayıtlara göre en az 700 ev yıkılır, 11 bin ile 20 bin arasında kişi evsiz kalır.

Tepelerdeki barakalar

Kurtulanlar kıyıya dönmez. Tepelerde, dar, dik ve çamurlu patikaların kenarına kendi barakalarını kurarlar. Kasım başında bölgeyi gezen Japon ekip, yiyecek ve suyun geldiğini, ama ocak, yağ ve giysinin eksik olduğunu yazar. 30 Ekim'den sonra çıkan fırtına yardımı birkaç gün daha aksatır. Sikakap'taki depoda bekleyen yardımın yalnızca yüzde 5'i dağıtılabilmiştir; yetkililer 50 kadar sürat teknesi ister.

Adalara 160 yerli ve yabancı yardım kuruluşu gelir. Cumhurbaşkanı Yardımcısı'nın isteğiyle kuruluşlar arasındaki koordinasyonu bir süre SurfAid üstlenir, 4 Kasım'da görevi Birleşmiş Milletler'e devreder.

Batı Sumatra Valisi Irwan Prayitno, Kasım başında kalıcı bir çözüm açıklar: kıyıdaki ailelerin bir kısmı, eskiden göçmen yerleşimi olan Taikako'ya taşınacak, orada 600 aile için konut hazırlanacaktır. Vali, her mezrada yalnızca birkaç düzine aile yaşadığı için elektrik ve iletişim altyapısının götürülemediğini söyler. Geçici konutların Noel'e kadar bitirilmesi hedeflenir; kereste, kontrplak ve çinko 3 Kasım'da Sikakap'a gönderilmeye başlanır.

Neyi değiştirdi

Bilim için Mentawai bir dönüm noktasıdır. Okyanus çukuruna yakın, en sığ kesimin depremde kaymayacağı yaygın bir kabuldü. Mentawai depremi bu kesimin hem kayabildiğini hem de hafif bir sarsıntıyla dev bir tsunami üretebildiğini gösterdi. Hill ve arkadaşlarına göre bu sonuç, dalma-batma zonlarının en sığ ucundaki deprem ve tsunami tehlikesinin yeniden sorgulanmasını gerektirir.

Halk için ders daha basitti: sarsıntı ne kadar hafif olursa olsun, kıyıdaki insan uyarıyı beklemeden yükseğe çıkmalı. Tumalei bunu yaptı, Sabeugunggung yapamadı. Japon ekibinin raporu, Macaroni's'teki çok katlı binanın da gösterdiği gibi, yüksek yer olmayan kıyılarda tahliye binalarının hayat kurtardığını vurguladı.

Yeniden yerleşim ise yeni sorunlar doğurdu. Araştırmacılar Simaepa Darmanto ve Irina Rafliana, Sabeugunggung'un yerli halkının 1970'lerden beri orman ilanı ve kereste şirketleri yüzünden zaten kıyıya itilmiş olduğunu, tsunamiden on yıl sonra hâlâ yerleşim alanlarında tutunmaya çalıştığını yazar. Köylüler bu yerinden edilmeye "asıl tsunami" der.

Bugün

Kuzey Pagai'deki yerleşim alanında yaşayanların bir kısmı hâlâ arazi ya da konut tapusu alamamıştır. Bazıları tepelerde kalır; bazıları ise ata topraklarındaki bahçeleri için eski köyleriyle yeni yerleşim arasında gidip gelir.

Korku da sürüyor. Şubat 2019'da Sikakap Boğazı'nda 6,1 büyüklüğünde bir deprem olduğunda, kimse ölmediği hâlde halk ailecek tepelere kaçtı. Sikakaplı Supri Lindra, Jakarta Post'a hepsinin hâlâ travma içinde olduğunu söyledi. Jeolog Ade Edwar ise 1797 ve 1833'te olduğu gibi 8'i aşan depremlerin bu bölgede yeniden olabileceğini hatırlattı.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler ve Tsunamiler Veritabanı (deprem 9592, tsunami 5342)
• Hill ve diğ. (2012), The 2010 Mw 7.8 Mentawai earthquake: Very shallow source of a rare tsunami earthquake determined from tsunami field survey and near-field GPS data, Journal of Geophysical Research
• Earth Observatory of Singapore, "Searching for the Source of Tsunami Earthquakes" (blog yazısı)
• A. Koresawa, Field Survey of Tsunami Stricken Areas in the Mentawai Islands, Asya Afet Azaltma Merkezi (ADRC), JICA-JST, 5-10 Kasım 2010
• GFZ Potsdam, Information about the Tsunami in Indonesia from 25/10/2010 (basın açıklaması)
• The Jakarta Post: "Hundreds missing in Mentawai" (27 Ekim 2010), "Mentawai tsunami death toll triples" (28 Ekim 2010), "Diary of a disaster: SurfAid International rescue" (9 Kasım 2010), "Haunted by past, Mentawai Islands residents play it safe" (3 Şubat 2019)
• Al Jazeera, "Indonesia tsunami death toll soars" (28 Ekim 2010)
• Mail & Guardian, "Over a hundred found alive in Indonesia tsunami zone" (30 Ekim 2010)
• JPNN: "Menangis di Pelukan SBY" (29 Ekim 2010), "Korban Tsunami Direlokasi ke Taikako" (9 Kasım 2010)
• S. Darmanto ve I. Rafliana (2023), "The real tsunami in North Pagai", Community Responses to Disasters in the Pacific Rim, Routledge
• "Marepdep Ka Laggai Siburuk: Relokasi Bencana Gempa Bumi dan Tsunami Mentawai", Universitas Malikussaleh dergisi
• Vikipedi (İngilizce): 2010 Mentawai earthquake and tsunami, 2010 eruptions of Mount Merapi, Mentawai Islands (başlangıç kaynağı)