2009 Padang Depremi: Çöken Otel, Dershane ve Toprağın Yuttuğu Mezralar

30 Eylül 2009, çarşamba, saat 17.16. Batı Sumatra'nın başkenti Padang'da mesai bitiyor; dershanelerde öğrenciler derste, tarihî Ambacang Oteli'nde bir eğitim toplantısı yeni sona ermiş. Denizin altında, kentin 50 kilometre kadar açığında yer kırılıyor. Birkaç dakika içinde otel, dershane ve çarşılar çöküyor; dağ köylerinde ise yamaçlar, üç mezrayı içindeki insanlarla birlikte nehre sürüklüyor.

Depremden önce

Padang, Sumatra'nın batı kıyısında, yaklaşık 900 bin kişinin yaşadığı bir liman kentidir. Kuzeyindeki Pariaman'da 80 bin kişi yaşar; ikisinin arasındaki Padang Pariaman ilçesi tepelik, hindistancevizi ağaçlarıyla kaplı köylerden oluşur.

Kentin altında dünyanın en hareketli levha sınırlarından biri uzanır. Hint-Avustralya levhası Sunda Hendeği boyunca Avrasya levhasının altına dalar. 2004'teki büyük Aceh depremi ve tsunamisi bu sınırda yeni bir hareketli dönem başlatmıştır; 2005'te Nias, 2007'de Güney Sumatra'yı büyük depremler sarsmıştır. Endonezya Vikipedisi'nin aktardığına göre uzmanlar Batı Sumatra'da büyük depremlerin yaklaşık 200 yılda bir tekrarladığını, döngünün yeniden yaklaştığını söylemektedir.

Kıyı kentinde akla ilk gelen tehlike tsunamidir. 30 Eylül'de ise insanları öldürecek olan, büyük ölçüde binalar ve kayan yamaçlar olacaktır.

Sarsıntı

Deprem yerel saatle 17.16'da gelir. ABD Jeolojik Araştırmalar Kurumu (USGS) büyüklüğü 7,6 olarak verir; Endonezya'daki bazı kayıtlar ve yıl dönümü haberleri 7,9 der. Odak Padang'ın batı-kuzeybatısında, yaklaşık 70-80 kilometre derindedir. Bu derinlik nedeniyle deprem levha sınırının kendisinde değil, dalan levhanın içinde oluşmuş kabul edilir; büyük bir tsunami oluşmaz.

Sarsıntı Cakarta'da, Malezya'da ve Singapur'da hissedilir; Singapur'da bazı yüksek binalar boşaltılır. Padang ve Pariaman'da şiddet MMI VIII olarak ölçülür. Kentte sarsıntı sırasında halk sokaklara koşar; bir kısmı tsunami korkusuyla yüksek yerlere kaçar. Tsunami uyarısı yayımlanır, kısa süre sonra kaldırılır.

Japon Asya Afet Azaltma Merkezi'nin (ADRC) saha raporu, Padang'daki yıkımın Endonezya'da modern binaları bu ölçüde vuran ilk deprem olduğunu yazar. Kentte hasar her yere yayılmamıştır; üç ve daha fazla katlı betonarme binalarda yoğunlaşır. Belediye binaları, okullar, hastaneler, camiler, oteller ve alışveriş merkezleri çöker. Pek çoğunda zemin katı (otopark ya da dükkân olarak kullanılan, duvarı az kat) ezilmiş, üst katlar üzerine oturmuştur.

Ambacang Oteli

Ambacang, Hollanda sömürge döneminden kalma bir ticaret binasının otele dönüştürülmüş hâlidir ve kentin gözde otellerindendir. O akşam binada, Pesisir Selatan'daki deniz ve balıkçılık müdürlüğünün düzenlediği bir eğitim vardır. Katılımcılardan 22 yaşındaki Friska Yulianita, Jawa Pos grubunun haber sitesi JPNN'e (3 Ekim 2009) yaşadıklarını anlatır: ikindi namazından hemen sonra sarsıntı başlar, yüzlerce kişi panikle kapılara koşar, kapılar herkesi almaz, insanlar birbirinin üzerine düşer. Ardından her şey kararır.

Altı katlı otelden geriye iki kat kalır. Friska, beton blokların arasında 17 saat bekler; ertesi gün öğlen sesini duyuran ve su isteyen genç kadın enkazdan çıkarılır. Yüzü ve vücudu morluklar içindedir.

Otel, kurtarma çalışmalarının odak noktası olur. AP'nin 1 Ekim haberine göre en az 80 kişi kayıptır; 3 Ekim'de ajanslar 100 kadar kişinin içeride olabileceğini yazar. Bir ara umut doğar: bir subay, enkazın altındaki birinin köydeki bir yakınına cep telefonundan kısa mesaj gönderdiğini söyler. Ekipler beton yığınının içine tünel açmaya çalışır. Ama binanın eğik duruşu, iri beton parçaları ve elde mimari planın olmaması işi yavaşlatır. JPNN beşinci gün otelin önündeki tabloyu "Ambacang'ın gizemi" diye anlatır: kaç kişinin altında kaldığını kimse bilmemektedir.

4 Ekim'de AFP'nin aktardığına göre Newmont maden şirketinin acil kurtarma ekibinin lideri Samsubin, sağ kurtulan bulma ihtimalinin "çok zayıf" olduğunu söyler. Ekipler yüzme havuzunun yakınında yaklaşık 140 cesedin gömülü olduğunu tahmin eder. Otelde kaç kişinin öldüğüne dair kesin bir rakam, okuduğumuz kaynakların hiçbirinde yoktur.

Dershanedeki çocuklar

Padang'da o saatte en kalabalık yerlerden biri dershanelerdir. Jalan Proklamasi'deki GAMA dershanesinin üç katlı, yaklaşık 10 metre yüksekliğindeki binası iki metrelik bir yığına döner. JPNN'e göre içeride 45 öğrenci kalır; 13'ü sağ çıkarılır. AP'nin ilk gün haberi ise çöken dört katlı bir eğitim binasında 30 öğrenci bulunduğunu, dördünün sağ, altısının ölü bulunduğunu, onlarcasının kayıp olduğunu yazar. İki kaynağın rakamları birbirini tutmaz; ölü öğrenci sayısı kesinleşmiş değildir.

İlk müdahaleyi resmî ekipler yapmaz. Padang polisinden Bripda Wahyu Andhika, binanın çöktüğünü öğrenince geri döner. Ortada kurtarma ekibi yoktur. İki mahalle sakini, iki gazeteci ve iki öğrenci yakınıyla birlikte enkaza girer. Aletleri yoktur; içeride hava azdır, içeri girenler dışarıda nefes alıp tekrar dalar. Sıkışan çocuklara bardakla su ve ıslak bez uzatırlar. Wahyu'nun JPNN'e anlattığına göre çocukların çoğunun ayakları betonun altında sıkışmıştır.

Kentte enkazdan çıkan başka hikâyeler de vardır. Prayoga yabancı dil okulunun yıkıntısından 19 yaşındaki İngilizce öğrencisi Ratna Kurniasari Virgo 40 saat, öğretmen Susi Revika Wulan Sari 48 saat sonra sağ çıkarılır. Okulun müdürü Teresia Lianawaty, öğretmenin bilincinin yerinde olduğunu, yalnız sıkıştığı için bacaklarının ve parmaklarının şiştiğini anlatır.

AP muhabirleri Djamil Hastanesi'nin önünde, kızını bekleyen Imelda adında bir anneyle konuşur. Kızının yüzünün gözünün önünden gitmediğini, uyuyamadığını söyler.

Karanlık gece

Deprem kentin elektriğini keser; devlet elektrik şirketi elektrik direklerinin ve santrallerin yıkıldığını açıklar. Telefon bağlantıları kopar, Padang'a ulaşmak saatler alır. Bazı yerlerde yangın çıkar, kırılan su boruları sokakları sular. Minangkabau Uluslararası Havalimanı'nda bekleme salonunun tavanı çöker; havalimanı ertesi gün yeniden açılır. Yaralılar Djamil Hastanesi'ne taşınır; hastanenin bir kısmı da hasarlıdır, hastalar bahçeye kurulan çadırlarda tedavi edilir.

Ertesi sabah, 1 Ekim saat 08.52'de ikinci bir deprem gelir. Bu kez merkez karadadır: Cambi eyaletinde, Sungaipenuh'un 46 kilometre güneydoğusunda, Büyük Sumatra Fayı üzerinde. USGS büyüklüğünü 6,6 verir; artçı sayılmaz, ayrı bir depremdir. Cambi'de 1.100 bina hasar görür.

Belediye Başkanı Fauzi Bahar, AP'ye kurbanlarla başa çıkamadıklarını, temiz su, elektrik ve haberleşmenin olmadığını söyler. Vali Gamawan Fauzi'nin sözleri Vatikan Radyosu'nun aktardığı ilk haberlerde yer alır: binlerce kişi yıkılan binaların altındadır. Padang'ın sokakları JPNN muhabirine bir "ölü kent" gibi görünür; insanlar artçı korkusuyla evlerine girmez, kapı önlerinde sabahlar.

Yudhoyono Padang'da

Cumhurbaşkanı Susilo Bambang Yudhoyono ilk gün orduyu bölgeye gönderir ve yetkilileri uyarır: AP'nin aktardığı sözlerinde felaketin hafife alınmamasını, en kötüsüne hazırlıklı olunmasını ister. Maliye Bakanı Sri Mulyani iki aylık acil müdahale için 25 milyon dolar ayrıldığını açıklar.

2 Ekim cuma günü Yudhoyono Padang'a uçar. Devlet Sekreterliği'nin açıklamasına göre yanında Genelkurmay Başkanı Djoko Santoso, Emniyet Genel Müdürü Bambang Hendarso Danuri, Bayındırlık, Ulaştırma, Sanayi ve Haberleşme bakanları vardır. Cumhurbaşkanı Ambacang Oteli'nin ve Jalan Proklamasi'deki dershanenin enkazını yerinde görür, Djamil Hastanesi'nde yaralıları ziyaret eder. Arama kurtarmanın sürmesini, elektriğin bir an önce verilmesini ve halk paniğe kapılmasın diye yakıt teminini ister. Geceyi Padang Çimento Fabrikası'nda geçirir. JPNN o günlerde benzin istasyonlarındaki kuyrukların bir kilometreyi bulduğunu yazar.

Avustralya, Japonya, İsviçre, Güney Kore, Malezya, Singapur, Rusya, Türkiye ve başka ülkelerden arama kurtarma ekipleri ve yardım uçakları gelir. BM İnsani Yardım Koordinatörü John Holmes ölü sayısının 1.100'ü bulduğunu açıklar; hükümetin o günkü resmî rakamı daha düşüktür.

Toprağın yuttuğu mezralar

Padang'ın kuzeyindeki tepelerde felaketin boyutu ancak günler sonra anlaşılır. Padang Pariaman ilçesinin Patamuan bölgesinde, Tandikek köyü yakınında yamaçlar kayar. The Jakarta Post'un 4 Ekim haberine göre Kapalo Koto, Cumanak ve Lubuk Laweh mezraları toprakla birlikte Batang Mangua Nehri'ne sürüklenir; en az beş kilometrekarelik bir alan toprak altında kalır, 30 metre yüksekliğindeki bir cami de kaybolur. Yaklaşık 400 kişinin öldüğü sanılır. Sağlık Bakanlığı kriz merkezi başkanı Rustam Pakaya, köylerin toprağın 30 metre altına çekildiğini söyler.

Ajanslar, heyelan anında bir düğünde bulunan konukların da toprak altında kaldığını yazar. Rakamlar birbirini tutmaz: bir kaynak 30 kişilik bir düğün grubundan, bir hayatta kalanın anlatımına dayanan başka bir haber 200-300 konuktan söz eder. Bu ikinci rakam doğrulanmış değildir.

Lubuk Laweh'ten 59 yaşındaki Edi Arman, The Jakarta Post'a 60 akrabasını kaybettiğini, yalnız ikisinin kurtulduğunu anlatır; kazıcılar her toprağı açtığında çıkanın kendi yakını olmasını umarak bekler. 42 yaşındaki Zakharuddin karısını ve iki çocuğunu kaybeder; karısının cesedini nehirde sürüklenirken bulur. DPA'ya konuşan 26 yaşındaki çiftçi Nasirwan ise kayan toprağın kendisini nehre kadar taşıdığını ama altında kalmadan kurtulduğunu anlatır; anne babasını ve yeğenini kaybetmiştir.

Bölgeye yalnızca üç iş makinesi ulaşabilir. Bölge emniyet müdürü Uden Kusuma yeterli ağır ekipmanları olmadığını söyler. Yardım da gecikir; hayatta kalanlardan Toyo, DPA'ya bir çadır alabilmek için yardım konvoylarını durdurmak zorunda kaldıklarını anlatır. 4 Ekim'de Cumhurbaşkanı Yardımcısı Jusuf Kalla, toprak altındakilerin öldüğünün kesin olduğunu, artık cenazelerin beklendiğini açıklar. Eyalet yönetimi yerel önderlerle toplanır ve yamacı toplu mezar ilan etmeye karar verir.

Çadırlar ve uzun bekleyiş

5 Ekim'de Endonezya ekipleri sağ kurtulan aramayı bitirir; iş, ceset çıkarmaya ve yardım dağıtmaya döner. Uzak köylere helikopterle yiyecek ve battaniye atılır. ADRC'nin 4-8 Ekim'deki saha gezisi büyük toplu barınma kampları olmadığını, insanların çoğunun yıkılan evlerinin önüne kurulan çadırlarda kaldığını yazar. Pariaman yakınında bir köylü araştırmacılara 7 Ekim'de hâlâ yeterli çadır gelmediğini, ailesinin gecelerini evin önünde hasırlar üzerinde, artçı korkusuyla uykusuz geçirdiğini anlatır.

Acil durum dönemi 31 Ekim'de kapanır. Hükümetin kesin rakamlarına göre 1.115 (bazı kayıtlarda 1.117) kişi ölür, 1.214 kişi ağır, 1.688 kişi hafif yaralanır. Ölülerin 675'i Padang Pariaman'da, 313'ü Padang'da, 80'i Agam'da, 37'si Pariaman'dadır. Padang belediyesinin sonraki yıllarda kullandığı rakam ise 1.195 ölü, Padang'da 383'tür. 135 bin ev ağır, 65 bin ev orta, 79 bin ev hafif hasar görür; yaklaşık 250 bin aile evini ya da geçim kaynağını kısmen veya tamamen kaybeder. Batı Sumatra'da 1.003 okul hasarlıdır.

Yeniden yapım yavaş başlar. The Jakarta Post 30 Aralık'ta, depremden üç ay sonra hükümetin konut programının hâlâ başlamadığını yazar. Pariaman'ın Kampung Jawa mahallesinden 45 yaşındaki Maryunis çadırda kalmaktan yorulduklarını, hükümetin kendileri için ne yapacağına dair hiçbir açık işaret olmadığını söyler. Eyalet, ağır ve orta hasarlı evler için ayrılan parayı doğrudan toplulukların banka hesaplarına yatırmayı planlar; ilk aşama altı ilçede pilot olarak yürütülecektir. Habitat for Humanity gibi kuruluşlar 2010 boyunca yüzlerce aileye çekirdek ev yapar.

Bu arada Vali Gamawan Fauzi, Ekim 2009'da kurulan yeni kabinede İçişleri Bakanı olur ve görevinden ayrılır.

Neyi değiştirdi

Padang depremi, Endonezya'da ölümlerin büyük kısmının modern betonarme binalarda olduğu ilk büyük deprem olarak incelenir. ADRC raporu kamu binalarının yapı yönetmeliğine uymamış olabileceğini, okul onarımı için ayrılan paranın yönetmeliğe uygun yapıya yetmediği yönünde şikâyetler olduğunu not eder. Raporda araştırmacıların kaldığı ve ayakta kalan bir otelin sahibinin, binanın depreme dayanıklı tasarım kurallarına uyulduğu için yıkılmadığını söylediği aktarılır. Pek çok okulda kolon ile kirişteki demirlerin birbirine düzgün bağlanmadığı görülür.

Deprem ayrıca halkın hazırlıksızlığını gösterir. Padang Afet Yönetim Ajansı (BPBD) başkanı Edi Hasyimi 2019'da Republika'ya, 2009'da halkın tehlike hakkında bilgisizliğinin söylentilerle korkuyu büyüttüğünü anlatır. Sonraki yıllarda kente tsunami sirenleri, deprem algılama noktaları ve tahliye levhaları konur; ev ev bilgilendirme çalışmaları yapılır.

Bugün

Ambacang'ın yerinde bugün Axana adıyla yeniden açılan bir otel bulunuyor. Kentte bir Deprem Anıtı (Tugu Gempa) var; Taman Melati'deki Padang Deprem Müzesi, depremin üçüncü yıl dönümünde, 30 Eylül 2012'de açıldı. Her yıl 30 Eylül'de anıtın önünde dua edilir, çiçek bırakılır; saat 17.16'da siren çalar. 2019'daki onuncu yıl töreninde Padang Belediye Başkan Yardımcısı Hendri Septa, 2009 depreminin herkes için ortak bir ders olması gerektiğini söyledi. Padang, aynı fay sisteminin üzerinde, beklenen büyük depremle yaşamaya devam ediyor.

Kaynaklar

• Asian Disaster Reduction Center (ADRC), Research on disaster damages of Sumatra Earthquake in Indonesia, Ekim 2009 (saha raporu)
• The Jakarta Post, "West Sumatra loses entire hamlets under landslides" (4 Ekim 2009); "Lost hamlets become mass graves after huge quake" (5 Ekim 2009); "Reconstruction of homes not yet started" (30 Aralık 2009)
• Associated Press haberleri, 1 ve 4 Ekim 2009 (WBUR ve KPBS yayınları üzerinden)
• Arab News, ajans haberleri: "Women pulled alive from quake rubble" (3 Ekim 2009); DPA, "Indonesian hamlets doomed as quake, landslides bury hundreds" (5 Ekim 2009)
• AFP haberi, "Hopes fade for Indonesian quake victims", Malaysiakini, 4 Ekim 2009
• JPNN (Jawa Pos), "Hidup, Setelah 17 Jam Tertindih Beton" (3 Ekim 2009), "Kisah Evakuasi di LB GAMA" (3 Ekim 2009), "Setia Menunggu di Reruntuhan Bangunan" (2 Ekim 2009), "Misteri Reruntuhan Ambacang" (5 Ekim 2009), "Padang Resmikan Museum Gempa" (30 Eylül 2012)
• Endonezya Devlet Sekreterliği (setneg.go.id), Cumhurbaşkanının Padang ziyareti, 2 Ekim 2009
• Vatikan Radyosu arşivi, 1 Ekim 2009
• Republika, "Memetik Hikmah 10 Tahun Gempa Padang", 1 Ekim 2019
• Vikipedi (İngilizce ve Endonezce), 2009 Sumatra earthquakes / Gempa bumi Sumatra Barat 2009; Hotel Ambacang (başlangıç kaynağı)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı