2005 Nias Depremi: Beklenen Dalga Gelmedi, Şehir Çöktü

28 Mart 2005, Paskalya Pazartesisi. Sumatra'nın batısındaki Nias adasında saat 23.00'ü geçmiş, insanların çoğu uyuyor. Üç ay önce Hint Okyanusu'nu yerinden oynatan büyük deprem ve tsunami herkesin aklında. Saat 23.09'da aynı fay hattında yeniden kırılma başlıyor. Ada iki dakika boyunca sallanıyor, Gunungsitoli'nin çarşısı çöküyor, binlerce kişi karanlıkta tepelere koşuyor. Herkesin beklediği dev dalga bu kez gelmiyor. Asıl yıkım, sarsıntının kendisinden geliyor.

Depremden önce

Nias, Sumatra'nın batı kıyısının açığında, Hint Okyanusu'na bakan dağlık bir adadır. Endonezya'nın Kuzey Sumatra eyaletine bağlıdır, nüfusu yaklaşık 700 bindir. Halkın büyük çoğunluğu Hristiyandır; adanın en büyük şehri Gunungsitoli, kiliseleriyle tanınan bir kıyı şehridir. Kuzeybatıdaki Simeulue adasında yaklaşık 80 bin kişi yaşar; ikisinin arasında küçük Banyak adaları vardır.

Ada, Hint-Avustralya levhasının Avrasya levhasının altına daldığı Sunda yitim zonunun hemen üzerindedir. Bu sınır 1797, 1833 ve 1861'de büyük depremler ve tsunamiler üretmiştir. 26 Aralık 2004'te, Nias'ın kuzeyinde kırılan 9 büyüklüğündeki deprem Hint Okyanusu'nun dört bir yanında yüz binlerce kişinin ölümüne yol açmıştır. Nias da o tsunamiden payını almıştır: dönemin haberlerine göre adada 340 kişi ölmüş, 10 bin kişi evsiz kalmıştır; Vikipedi'deki ada maddesi ise 122 ölü verir.

Gunungsitoli'nin kıyıya yakın mahallelerinde iki-dört katlı dükkân-evler sıralanır. Aşağıda dükkân, yukarıda aile yaşar. Sonradan bölgeyi inceleyen mühendislere göre bu binaların neredeyse hiçbiri hesapla yapılmamıştır. Endonezya'nın deprem yönetmeliği vardır, ama adada uygulanmaz; yapı ruhsatı sistemi de işlememektedir. Bazı yerlerde betona deniz kumu katılmaktadır.

Gece 23.09

Deprem yerel saatle 23.09'da, Banyak adalarından Bangkaru'nun altında, 30 kilometre derinlikte başlar. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) büyüklüğü 8,6 olarak verir; bazı çalışmalar 8,7 hesaplar. Kırılma yaklaşık 420 kilometre uzunluğunda, 250 kilometre genişliğinde bir alanı kaplar ve iki dakika kadar sürer. Bu, Aralık 2004'ten sonra dünyada kaydedilen en güçlü depremdir.

İlk saatlerde USGS bunu Aralık depreminin bir artçısı sayar. Sonraki incelemeler, depremin yitim zonunun ayrı bir parçasını kırdığını ve büyük olasılıkla 2004 depreminin yarattığı gerilim değişiminin bu parçayı tetiklediğini gösterir.

Nias ve Simeulue'de insanların çoğu ya uyumuştur ya uyumak üzeredir. Gunungsitoli'de sarsıntının şiddeti Mercalli ölçeğinde VIII'dir. Adanın batı kıyısı daha da sert sallanır. Elektrik hemen kesilir, telefonlar susar. Dükkân-evler çöker; mühendislerin raporuna göre ölenlerin bir kısmı uykuda, bir kısmı ikinci ve üçüncü kattan kaçmaya çalışırken enkaz altında kalır.

Karanlıkta tepelere

Sarsıntı biter bitmez akla tek bir şey gelir: dalga. Aralık'taki felaketi yaşamış insanlar evlerinden fırlar, yüksek yerlere koşar. Banda Aceh'te ve Sumatra kıyısının başka yerlerinde de binlerce kişi tepelere çıkar.

Uyarılar okyanusun öbür ucuna kadar yayılır. Pasifik Tsunami Uyarı Merkezi ve Tayland hükümeti uyarı yayımlar; NOAA, Sumatra kıyısında 965 kilometrelik bir şeridin boşaltılmasını önerir. Tayland'ın güney kıyıları, Malezya'nın Penang ve Kedah eyaletleri, Sri Lanka'nın doğu kıyısı boşaltılır. Panik kendi kurbanlarını alır: Sri Lanka'da kaçış sırasında trafik kazalarında ve kalp krizlerinden ölenler olur. Bu sayı kaynaklara göre beş ile on arasında değişir. Madagaskar'ın Toamasina kentinde de boşaltmayla bağlantılı trafik kazalarında altı kişi ölür.

Hint Okyanusu'nda hâlâ gerçek zamanlı bir tsunami ölçüm ağı yoktur. Okyanus genelinde büyük bir dalga olmadığını ilk doğrulayan veri, depremden iki buçuk saat sonra Cocos Adası'ndaki deniz seviyesi ölçerden gelir.

Gelmeyen dalga

Okyanusu aşan bir tsunami oluşmaz. Cocos'ta ölçülen dalga 25 santimetredir; Kolombo'da da 25, Maldivler'de 40 santimetre kaydedilir. Bilim insanlarına göre fayın yapısı dalgayı kalabalık kıyılara değil, güneye, Antarktika yönüne yöneltmiştir.

Ama depremin dibindeki adalar için durum farklıdır. Simeulue'nün güney kıyısına yaklaşık 3 metrelik bir dalga vurur, liman ve havaalanı tesislerine zarar verir; Busung köyünde suyun tırmandığı yükseklik 4,2 metreyi bulur. Nias'ın batısındaki Sirombu'ya 2-4 metrelik bir dalga ulaşır ve birçok kişiyi sürükler. Güneydeki Sorake'de dalga izi bir evin duvarında 1,8 metrede kalır. Banyak adalarında deniz bazı köyleri basar; yer yer 4 Nisan'da bile su çekilmemiştir.

Deprem adanın biçimini de değiştirir. Nias'ın batı kıyısı yaklaşık 2 metre yükselir; bir GPS istasyonu 2,9 metre yükselme ölçer. Mercan resifleri sudan çıkar, sahiller genişler. Simeulue de yükselir, Banyak adaları ise yaklaşık bir metre çöker.

Ölü şehir

Sabah olduğunda Gunungsitoli'nin ana caddesindeki binaların neredeyse hepsi yıkıktır. Hasarın boyutu için rakamlar değişir: televizyon görüntüleri şehrin üçte birinin yerle bir olduğunu gösterir; Radio Free Europe'un aktardığına göre yapıların yüzde 70'i ya çökmüş ya ağır hasar görmüştür. Çarşı bölgesi en ağır yıkımın yaşandığı yerdir.

Belediye başkan yardımcısı Agus Mendrofa ajanslara şehrin artık "ölü bir şehir gibi" olduğunu ve "aşırı bir panik" yaşandığını söyler. Adanın güneyindeki Teluk Dalam'ın yüzde 80'inin yıkıldığı tahmin edilir. Cesetler bir camide toplanır, yaralılar bir futbol sahasında tedavi edilir.

Ada dünyadan kopmuştur. Enformasyon Bakanı Sofyan Djalil, Gunungsitoli havaalanının kontrol kulesi çöktüğü ve pist ağır hasar gördüğü için uçakların inemediğini açıklar. Yardım ancak helikopterle ve küçük uçaklarla gelebilir. Yolların çatlaması, köprülerin çökmesi adanın iç kesimlerine ulaşmayı da zorlaştırır.

Santa Maria Kilisesi'nin önünde

Salı akşamı Associated Press muhabiri, Gunungsitoli'deki Santa Maria Kilisesi'nin önünde, sokağa dizilmiş yirmi kadar ceset görür. Cesetler beyaz çarşaflara sarılmıştır; başuçlarında mumlar yanar. Aralarında 55 yaşındaki lokanta sahibi Datot Mendra'nın karısı da vardır. Mendra geceyi karısının yanında yatarak geçirmeye hazırlanır. Depremde karısını, kız kardeşini ve iki akrabasını daha kaybetmiştir. Muhabire, çocuklarına ne söyleyeceğini bilmediğini, buna dayanamadığını anlatır.

Zero to One Foundation adlı yardım kuruluşundan 60 yaşındaki Avustralyalı Clive Carlin depremi adada yaşar. 30 Mart'ta Nias'tan otuz kadar kazazedeyle birlikte gemiyle Sumatra'daki Sibolga'ya döndüğünde Amerika'nın Sesi'ne (VOA) adanın bir ucundan öbür ucuna hasar gördüğünü anlatır: yollarda yarıklar, yola devrilmiş binalar. Bir kadın ona yalvarmıştır: kızı enkazın altında hâlâ yaşamaktadır, sesini duyabilmektedir. Elektrik ve iletişim kesiktir, ağır iş makinesi yok denecek kadar azdır.

Açlık ve yağma

Salı günü sonunda doğrulanan ölü sayısı 330'dur; yetkililer bunun 2 bine çıkabileceğini söyler. Devlet Başkan Yardımcısı Jusuf Kalla, Nias ve Simeulue'de 1.000 ile 2.000 arasında ölü tahmin eder. Aynı gün 5,8 büyüklüğünde bir artçı adayı yeniden sallar.

Çarşamba günü yardım gelmeye başlar, ama ihtiyaç daha hızlı büyür. Gunungsitoli'de aç kalan halk bir devlet deposunu yağmalar. Al Jazeera'nın aktardığına göre 55 yaşındaki Abdul Murah Tanjung, kendilerinin "domuz gibi" kovulduğunu, oraya aç oldukları için geldiklerini söyler. Singapur ordusunun helikopterleri yiyecek, su ve ilaç taşır, yaralıları adadan çıkarır. Dünya Gıda Programı üç helikopter ve iki uçak gönderir; Kızılhaç ve Kızılay Dernekleri Uluslararası Federasyonu ceset torbaları ve kamyonlarla dolu bir çıkarma gemisi yollar. Avustralya üç Hercules uçağı ve bir gemiyle gelir; Japonya 11 kişilik bir sağlık ekibi hazırlar.

Devlet Başkanı adada

Devlet Başkanı Susilo Bambang Yudhoyono, Avustralya'ya yapacağı ziyareti erteleyip yıkımı yerinde görmeye karar verir. 31 Mart Perşembe günü adaya gelir. Elektriğin bir an önce verilmesi başta olmak üzere hızlı müdahale sözü verir. VOA'ya göre halka, Endonezya halkının sıkıntıları aşmak ve hayatını yeniden kurmak için birlik olması gerektiğini söyler.

Aynı gün yardım dağıtım noktalarında kalabalıklar birikir. 350 ton pirinç, su ve konserve balık taşıyan bir gemi limana yanaşır. UNICEF su arıtma tesisleri kurar, Oxfam ve Dünya Sağlık Örgütü su arıtma tabletleri dağıtır. Ağır yağmur kurtarma çalışmalarını yavaşlatır.

Enkazın altında 52 saat, beş gün

Perşembe günü 13 yaşında bir kız çocuğu, çöken beş katlı bir binanın altında 52 saat geçirdikten sonra canlı çıkarılır. Dört uluslararası ekip Gunungsitoli'de yaklaşık 200 yıkık binayı tarar, ama sağ çıkan çok azdır. Cuma günü BM arama kurtarma görevlisi Olaf Lingjerde, burada artık sağ kalan olmadığını, son canlıyı bir gün önce bulduklarını açıklar. Üç günden sonra hayatta kalma şansının düştüğünü, özellikle bu havada daha da düştüğünü söyler. O sırada hükümetin kayıtlarında 279 ceset vardır. Bir arama helikopteri, depremden beri açık havada bekleyen 11 yabancı sörfçüyü de bulur.

Ama enkaz bir kez daha şaşırtır. 2 Nisan Cumartesi sabahı Endonezyalı askerler üç katlı bir dükkân-evin yıkıntısından gelen bir ses duyar. Çin kökenli 42 yaşındaki Hendra beş gündür beton parçalarının arasındadır. Singapurlu ve Meksikalı kurtarıcılar betonu delerek yedi saatte ona ulaşır. Meksikalı kurtarıcı Omar Flores sevinçle bunun bir mucize olduğunu haykırır. Hendra hastane yatağından gazetecilere, kızının bir beton levhanın altında kaldığını sandığını anlatır. Karısının ve iki kızının öldüğü düşünülmektedir. O günlerde yaklaşık 1.500 Endonezyalı asker enkaz kaldırmaktadır.

Düşen helikopter

Yabancı askerî yardım da büyür. ABD Donanması, 100 yataklı hastane gemisi USNS Mercy'yi Nias açıklarına gönderir. Avustralya, Aceh'ten yeni ayrılmış olan HMAS Kanimbla gemisini Singapur'dan geri çevirir.

2 Nisan'da, Kanimbla'nın Sea King helikopterlerinden biri sağlık ekibini bir köye taşırken Nias'ta düşer. Dokuz kişi ölür, iki kişi yaralı olarak öbür helikopterle kurtarılır. Kaza, Yudhoyono'nun Avustralya'ya yapacağı devlet ziyaretinden bir gün öncesine denk gelir. Yudhoyono ve Avustralya Başbakanı John Howard iki ülkenin kayıpları için karşılıklı acılarını dile getirir.

Okulsuz bir pazartesi

4 Nisan'da, depremden tam bir hafta sonra, Nias'ta binlerce öğrenci okula gelir ama ders yapılamaz. Ulusal polis sözcüsü Albay Zainuri Lubis'in verdiği rakamlara göre adada 6.736 ev, 123 dükkân, 16 cami, 105 kilise ve 147 okul yıkılmış ya da hasar görmüştür. Ölü sayısı o gün 647'dir; bunların 616'sı Nias'tadır.

Gunungsitoli'deki Santo Xaverius okulunun müdürü Peder Dion Lamere her şeyin yıkıldığını, yakındaki başka bir okula taşınmak zorunda kalacaklarını söyler. Bir devlet ortaokulunda öğretmen olan Maruliasi Kristof Siallagan, sınıfların yüzde 60'ının kullanılamadığını ve artçılar durmadan riske girilemeyeceğini anlatır. 15 yaşındaki öğrenci Yupinta Tel ise ajansa kısa bir cümle söyler: "Geleceğimiz okulumuz." UNICEF okulları iki hafta içinde yeniden açmak için yardım sözü verir.

Kaç kişi öldü

Nias depreminin ölü sayısı kaynaktan kaynağa değişir. İlk gün yetkililer 1.000-2.000 arası tahmin eder; bir hafta sonra resmî sayı 647'dir. Endonezya'nın yeniden yapılanma kurumu BRR'nin raporu 839 ölü ve 6.279 yaralı verir. ABD'nin NOAA kataloğu 1.303 ölü kaydeder, tsunamiyle birlikte toplamı 1.319'dur. Bugünkü derlemeler Nias'ta 1.300, Banyak adalarında 200-300, Simeulue'de yaklaşık 100 ölüden söz eder ve toplamı 1.600'e kadar çıkarır. Gunungsitoli için de iki rakam vardır: 220 ve 296.

Farkın bir kısmı, kayıpların ve uzak köylerden gelen haberlerin haftalarca derlenmesinden kaynaklanır. Bütün kaynakların birleştiği nokta şudur: ölümlerin büyük çoğunluğu dalgadan değil, çöken binalardan gelir. Yaralı sayısı 6 binin, evsiz kalanların sayısı yalnız Nias'ta 200 binin üzerindedir.

Neyi değiştirdi

Deprem, çöken binaların neden çöktüğünü de gösterdi. Mühendislik incelemesi, ruhsatsız ve hesapsız yapılan dükkân-evlerin büyük kısmının yıkıldığını, düzgün yapılmış yığma binaların ve ahşap evlerin ise çoğunlukla ayakta kaldığını ortaya koydu. Nias'ın çivisiz, kalın demir ağacı direkler üzerine kurulan geleneksel evleri, iki yüz yıllık olanlar dahil, sarsıntıya dayandı; zarar görenlerin çoğu bakımsız kalmış olanlardı.

Devlet Başkanı Yudhoyono 16 Nisan 2005'te Aceh ve Nias'ın yeniden yapılanması için BRR'yi kurdu. Kuntoro Mangkusubroto'nun başkanlığındaki kurum dört yıl çalıştı, Nias'ta da bir bölge ofisi açtı. Aceh ve Nias için toplam 7,2 milyar dolar yardım sözü verildi. Yine de yeniden yapılanma yavaş ilerledi: depremden iki yıl sonra, 2007'de Nias'ta on binlerce kişi hâlâ kamplarda yaşıyordu.

Deprem, Hint Okyanusu'nda bir tsunami uyarı sistemine olan ihtiyacı da bir kez daha gösterdi. Dalga gelmese de on binlerce insan, bilginin saatler sonra geldiği bir gecede tepelere kaçmak zorunda kaldı.

Bugün

Gunungsitoli, 29 Ekim 2008'de Nias bölgesinden ayrılarak bağımsız bir şehir oldu. 2020 sayımında nüfusu 136 bini geçti; adanın tek şehri ve ticaret merkezi olarak Kuzey Sumatra'nın en hızlı büyüyen yerleri arasında gösteriliyor. Adanın güneyindeki köylerde geleneksel evler hâlâ ayakta. Batı kıyısında depremin sudan çıkardığı mercanlar, 28 Mart 2005 gecesinin izini taşıyor.

Kaynaklar

• Associated Press, Nias ve Gunungsitoli haberleri, 29 Mart-4 Nisan 2005 (CBS News ve NBC News üzerinden)
• Al Jazeera, "Aid flows to quake-hit Indonesia isle", 30 Mart 2005
• Voice of America, Sibolga ve Nias haberleri, 30-31 Mart 2005
• Radio Free Europe/Radio Liberty, Ron Synovitz, 29 Mart 2005
• PBS NewsHour, 29 Mart 2005
• World Socialist Web Site, 30 Mart 2005 (ajans haberlerinin derlemesi)
• BosNewsLife, 30 Mart 2005 (AP aktarımı)
• EERI Özel Deprem Raporu, Teddy Boen, Ağustos 2005, The Northern Sumatra Earthquake of March 28, 2005
• Asian Seismological Commission (ASC India), 28 Mart 2005 Nias-Simeulue depremi derlemesi
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 6657
• Vikipedi (İngilizce), 2005 Nias–Simeulue earthquake, Nias, Gunungsitoli, Badan Rehabilitasi dan Rekonstruksi (başlangıç kaynağı)