1902 Şamahı Depremi: Şirvan'ın Eski Başkentinin Son Yıkımı

13 Şubat 1902, öğle saatleri. Büyük Kafkas Dağları'nın güney eteğindeki Şamahı'da kış günü; evlerde sobalar yanıyor. Sabah birkaç hafif sarsıntı olmuş, kimse aldırmamış. Bu şehir depreme alışkındır: yüz yıl içinde sekiz kez yıkılıp yeniden kurulmuştur. Az sonra gelen sarsıntılar ise şehrin beş bin evinden dört binini yıkacak, sobalardan çıkan yangınlar ayakta kalanı yakacak. Şirvan'ın bin yıllık başkenti, bu kez bir daha eski hâline dönmeyecek.

Şirvan'ın eski başkenti

Şamahı, bugünkü Azerbaycan'da, Bakü'ye karayoluyla 128 kilometre uzaklıkta, deniz seviyesinden 750 metre kadar yüksekte, dağlarla çevrili bir vadide kuruludur. Yüzyıllarca Şirvanşahların başkenti, ipek yolunun önemli duraklarından biri olmuştur. Şehrin simgesi Cuma Camii'dir; 8. yüzyılda kurulduğu kabul edilen bu yapı, Kafkasya'nın en eski camilerinden biridir.

1902'de Şamahı, Rus İmparatorluğu'nun Bakü vilayetine bağlı Şamahı kazasının (uyezd) merkezidir. 1897 sayımına göre şehirde yaklaşık 20 bin kişi yaşar; nüfusun büyük çoğunluğu Azerbaycan Türkü, beşte biri kadarı Ermeni ve Rus'tur. Azerbaycanca kaynaklar deprem günü şehirde 22 bin kişinin yaşadığını yazar. Şamahı Kafkasya'nın en önemli ipek işleme merkezlerinden biridir; şehirde dokuma atölyeleri, çarşılar, hamamlar, medreseler vardır.

Evlerin çoğu yerel taştan, zayıf kil harcıyla örülmüştür. Damlar düz ve ağırdır. Şehrin Rusların oturduğu kesiminde ise ahşap evler çoğunluktadır. Bu fark, birkaç saat sonra kimin yaşayıp kimin öleceğini belirleyecektir.

1859: Başkent Bakü'ye gidiyor

Şamahı'nın depremle ilişkisi çok eskidir. 1667'deki büyük felaketten sonra da şehir defalarca sarsılır. 1806 ile 1902 arasında şehirde dokuz güçlü deprem kaydedilir; 1903'te basılan Rus ansiklopedisi Brockhaus-Efron bunları tek tek sayar: 1806, 1824, 1847, 1859, 1869, 1871 ve sonunda 1902.

Şamahı 1846'da yeni kurulan Şamahı vilayetinin merkezi yapılmıştı. 1859'daki deprem bu düzeni bozar. Oxford ve Azerbaycan Bilimler Akademisi araştırmacılarının 2025'te yayımlanan çalışmasına göre bu deprem yaklaşık 100 kişinin ölümüne ve 741 binanın yıkılmasına yol açar. Ardından vilayet merkezi Şamahı'dan hızla büyüyen liman şehri Bakü'ye taşınır ve vilayetin adı 12 Temmuz 1859'da "Bakü vilayeti" olarak değiştirilir.

1859 depreminin tarihi kaynaklarda farklı geçer: Brockhaus-Efron eski takvimle 31 Mayıs, İngilizce kaynaklar 11 Haziran, Rusça ve Azerbaycanca Vikipedi ise 2 Aralık 1859 der. Vilayetin adı temmuzda değiştiğine göre, merkezin taşınmasına yol açan deprem ilkbahar sonundaki depremdir. Yani sıra şöyledir: başkent 1859'da gider; 1902 depremi Şamahı'yı bir kaza merkezi olarak bulur.

1872'de bir deprem daha gelir. Sovyet sismoloğu Şebalin'in kataloğuna göre 118 kişi ölür, şehirde yalnızca 20 bina ayakta kalır. Bu depremden sonra pek çok aile, petrol üretiminin sanayi ölçeğine ulaştığı Bakü'ye göç eder. Rus Kızılhaç Derneği'nin büyük afetlerde yardım çalışmaları da 1872 Şamahı depremiyle başlar.

Abich'in uyarısı

1859 depreminden sonra Alman jeolog Hermann Abich bölgeyi inceler. Şamahı'da sarsıntıların ne kadar sık tekrarlandığını görünce, şehirde yeni ve yıkıcı bir depremin olabileceğini söyler; halka başka bir yere taşınmayı önerir. Ama Şamahılılar yerlerinden ayrılmaz. Azerbaycanca kaynaklara göre imparatorluk yönetimi de uyarıları dikkate almaz, şehirde yapılaşma sürer.

Yıllar içinde şehir halkı depreme alışır. Rusça kaynaklar bu alışkanlığın sonuçlarını açıkça yazar: küçük sarsıntılar artık kimseyi telaşlandırmamaktadır.

13 Şubat 1902, öğle

Rusya'da o yıllarda kullanılan eski takvimle 31 Ocak, bugünkü takvimle 13 Şubat 1902'dir. Sabah saatlerinde birkaç hafif sarsıntı hissedilir. Kimse sokağa çıkmaz. Öğle saatlerinde ise beş güçlü sarsıntı birbirini izler. ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi'nin (NOAA) kataloğu ana sarsıntıyı Greenwich saatiyle 09.39 olarak verir; bu, Şamahı'da öğle saatlerine denk gelir.

Odak yerin yaklaşık 15 kilometre altındadır. Bu sığlık, yıkımı dar bir alanda çok şiddetli kılar. Şiddet Mercalli ölçeğinde IX, yani "yıkıcı" düzeydedir. Büyüklük için iki rakam vardır: eski kataloglar 6,9 der; Oxford Üniversitesi ve Azerbaycan Cumhuriyet Sismoloji Merkezi araştırmacılarının Ağsu yakınında açtıkları hendeklerde bulduğu yüzey kırığı izleri, depremin 7,4 büyüklüğe ulaşmış olabileceğini gösterir. Kırılma, Kafkasların güney eteği boyunca uzanan Kür kıvrım ve bindirme kuşağında olmuştur.

Taş duvarlar ağır damların altında çöker. Şehrin beş bin kadar evinden dört bini tamamen yıkılır. Sekiz eski cami, kiliseler, on kadar medrese, hamamlar, çarşı ve dükkânlar yerle bir olur. Önceki depremlerden sağ çıkmış Cuma Camii'nin kubbeleri devrilir, duvarları yarılır. Rusların oturduğu kesimdeki ahşap evlerin çoğu ise sarsıntıya dayanır.

Sobalardan çıkan yangınlar

Gün soğuktur; şehirde hemen her evde soba ya da ocak yanmaktadır. Çöken evlerde ateş enkaza sıçrar. Yangınlar, depremin ayakta bıraktığı pek çok yapıyı da yakar. Azerbaycanca kaynaklar, şehirde büyük bir panik yaşandığını, insanların korkuyla kaçıştığını yazar. Dönemin bazı gazeteleri gördükleri manzarayı "Kıyamet günü"ne benzetir.

Kurtarma çalışmaları zordur. Artçı sarsıntılar sürmektedir; her yeni sarsıntı yarı yıkık duvarları da devirir. Rusça kaynaklara göre arama çalışmaları çok erken bırakılır. Sonradan enkaz kaldırıldığında, depremden sağ kurtulmuş ama yıkıntının altında açlıktan ölmüş insanlar bulunur.

Abşeron'da kaynayan çamur

Deprem yalnız Şamahı'yı etkilemez. Kaza içinde 125-126 yerleşim yerinde bina hasar görür; köylerde 3 binden fazla ev, onlarca cami ve ahır yıkılır. Şehirle köyler birlikte sayıldığında yıkılan ya da hasar gören bina sayısı 7 bini aşar.

Daha doğuda, Bakü'nün bulunduğu Abşeron Yarımadası'nda Güzdek yakınlarındaki çamur volkanı depremden sonra püskürür. Rusça kaynaklara göre püskürmede altı çoban ve 2 bin kadar hayvan ölür.

İki bin mi, üç bin mi?

Ölü sayısı kaynaktan kaynağa değişir. NOAA kataloğu ve bugünkü İngilizce kaynaklar 2 bin ölü der. 1903'te yayımlanan Brockhaus-Efron ansiklopedisi ise şehrin neredeyse tamamen yıkıldığını ve enkazın altında 3 binden fazla kişinin kaldığını yazar. Rusça kaynaklar 2 bin ile 3 binin üzerini bir aralık olarak verir. Yaralı sayısı binlerle ifade edilir. Kışın ortasında yaklaşık 20 bin kişi evsiz kalır.

Yıkılan bina sayısında da fark vardır: NOAA kataloğu yaklaşık 3.500 ev verir; bölgede sonradan çalışan araştırmacılar şehirde 4 bin, köylerde 3 binden fazla ev sayar. Yıkılan dinî yapılar konusunda da kaynaklar ayrılır: Azerbaycanca kaynak sekiz cami ve iki kiliseden söz ederken İngilizce Vikipedi 42 kilise yazar; bu rakam, şehrin bilinen nüfus yapısıyla bağdaşmaz.

Haber imparatorluğa yayılıyor

Haber kısa sürede imparatorluğun dört bir yanına ulaşır. Hükümet görevlileri ve Kızılhaç Komitesi yardım için bölgeye gelir. Petersburg'da çıkan resimli dergi Niva, depremi 97. sayısında yazar; derginin bu sayfaları bugün Şamahı Tarih ve Yerel Kültür Müzesi'nde saklanmaktadır.

Haber imparatorluğun öbür ucunda da okunur. Lev Tolstoy'un eşi Sofya Tolstaya o günlerde Kırım'da, ağır hasta yatan kocasının başında beklemektedir. 10 Şubat (eski takvim) tarihli günlüğünde, gazeteleri karıştırırken Şamahı'daki depremi okuduğunu, binlerce insanın korkunç acılar içinde öldüğünü not eder. Hemen ardından Güney Afrika'daki savaştan gelen haberleri sıralar ve herkesin iyi olmasını isteyen çocukluk dileğinin bu kadar acı karşısında anlamını yitirdiğini yazar.

Bakü vilayetinin valisi bu yıllarda Dmitri Odintsov'dur. Okuduğumuz kaynaklar, valinin ya da Petersburg'daki hükümetin bölgede yaptıklarını ayrıntılı anlatmaz; bu yüzden burada yalnızca kaynaklarda geçenle yetiniyoruz.

Mühendisler, jeologlar, bir fotoğrafçı

Depremin incelenmesi aynı yıl başlar. Kafkas Maden İdaresi'nin görevlendirdiği özel bir komisyonla Tiflis'ten Şamahı'ya gelen ilk uzman, Kaçar hanedanından maden mühendisi Şahkulu Mirza'dır. Şahkulu Mirza yıkıntılar arasında Cuma Camii'ni de inceler ve duvarda ortaya çıkan Arapça kitabeden caminin hicri 126, yani miladi 743-744 yılında kurulduğunu belirler. Deprem, şehrin en eski yapısının yaşını da böylece gün ışığına çıkarır.

1902 Şubat'ında bilim insanları yıkımın iki nedenini saptar: Şamahı'nın büyük bölümünün yumuşak, suya doymuş zemin üzerinde kurulu olması ve evlerin zayıf kil harcıyla, ağır düz damlarla yapılması. Jeolog V. Weber depremden kısa süre sonra bölgeyi dolaşır, 120 köyden topladığı gözlemlerle şiddet haritası çizer ve 1903'te bir monografi yayımlar. Bu çalışma bugün de 1902 depremi hakkındaki en ayrıntılı kaynak sayılır.

Bakülü fotoğrafçı Julian Zelinski de yıkıntıları belgeler. Zelinski'nin Cuma Camii fotoğrafının altına yazdığı not, caminin 800 yıl ayakta kaldığını söyler. Fotoğraflarda devrilmiş kubbelerin demir iskeletleri ve merkez kubbenin kasnağındaki derin yarıklar açıkça görülür.

Neyi değiştirdi

1859'da vilayet merkezini yitiren Şamahı, 1902'de eski şehrin kendisini de büyük ölçüde yitirir. 1903'te yayımlanan Brockhaus-Efron, sık depremler ve özellikle sonuncusu yüzünden şehirde dikkate değer hiçbir eski yapının kalmadığını yazar. Bölgenin ekonomik ve idari ağırlığı zaten Bakü'ye kaymıştır; petrol şehri büyürken Şamahı küçük bir kaza merkezi olarak kalır.

Yine de şehir boşaltılmaz. 1916 tarihli Kafkas Takvimi Şamahı'nın nüfusunu 27.732 olarak verir; şehir depremden sonra yeniden dolmuştur. Cuma Camii ise yıkılan yapının yerine, Bakülü Polonya asıllı mimar İosif Ploşko'nun projesiyle 1905-1910 yılları arasında yeniden yapılır. Para yetmediği için yan minareler ve merkez kubbe tamamlanamaz; yapı 1918'deki olaylar sırasında yanar.

Bilim için 1902 depremi, Kafkasların güney eteğindeki fayların 7'nin üzerinde depremler üretebileceğini gösteren bir örnek oldu. 2022'de yapılan hendek çalışmaları, Ağsu yakınındaki fay basamağında iki yüzey kırığı buldu; araştırmacılara göre bunlar büyük olasılıkla 1668 ve 1902 depremlerine aittir.

Bugün

Şamahı bugün yaklaşık 30 bin nüfuslu bir ilçe merkezidir. Cuma Camii 2010-2013 yıllarındaki kapsamlı onarımla eski planına uygun biçimde yeniden düzenlendi. Azerbaycan Bilimler Akademisi'ne bağlı Cumhuriyet Sismoloji Merkezi, 2022'de depremin 120. yılı için bir konferans ve sergi düzenledi. Şehir, Kafkasya'nın en hareketli deprem bölgelerinden birinde yaşamayı sürdürüyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 2613 (13 Şubat 1902, Şamahı)
• I. Pierce ve diğ. (2025), "Paleoseismological studies in the pleistoseismic area of the 1668 and 1902 Shamakhi earthquakes", ANAS Transactions, Earth Sciences 1/2025
• Brockhaus-Efron Ansiklopedik Sözlüğü, "Şemaha" maddesi (1903), Vikikaynak
• Sofya Tolstaya, Günlükler (1897-1909), 10 Şubat 1902 kaydı, Vikikaynak
• Askerî Ansiklopedi (Sytin, 1911-1915), "Kızılhaç" maddesi, Vikikaynak
• V. Weber, Şamahı depremi monografisi (1903) (Vikipedi ve Pierce ve diğ. aracılığıyla)
• Vikipedi (İngilizce, Rusça, Azerbaycanca): 1902 Shamakhi earthquake, Şamahı, Şamahı Cuma Camii, Bakü vilayeti, Şamahı vilayeti (başlangıç kaynağı)
• Azerbaycan Cumhuriyet Sismoloji Merkezi (seismology.az), 120. yıl konferansı duyurusu