2003 Bingöl Depreminde Çeltiksuyu'ndaki Yurt Çöktü

1 Mayıs 2003, Perşembe. Saat 03:27. Bingöl'ün 20 kilometre dışındaki Çeltiksuyu köyünde, yatılı bölge okulunun yurdunda 198 çocuk ve bir öğretmen uykuda. On yedi saniye süren sarsıntı, dört katlı yurt binasını üzerlerine çökertiyor. Bu, Türkiye'nin bir okul binasında yaşadığı en büyük felaketlerden birinin hikâyesi.

Depremden önce

Bingöl, Doğu Anadolu'nun dağlarla çevrili bir ilidir. 1971'de büyük bir depremle yıkılmış ve yeniden kurulmuştur. Şehir, Doğu Anadolu Fayı ile Kuzey Anadolu Fayı'nın birbirine yaklaştığı, Türkiye'nin en hareketli deprem bölgelerinden birindedir.

Çevredeki dağ köylerinin çocukları, Çeltiksuyu'ndaki Yatılı İlköğretim Bölge Okulu'nda okur. Okulun kapasitesi 600 öğrencidir. Hafta içi geceleri yurtta kalan çocuklar, köylerinden kilometrelerce uzaktadır. Yurt binası yenidir: 1999 Marmara depreminden sonra yapılmıştır.

03:27

Gece saat 03:27'de, 6,4 büyüklüğünde deprem olur. Sarsıntı yaklaşık 17 saniye sürer. Bingöl'ün merkezinde ve köylerde binalar çöker ya da ağır hasar görür. Şehir merkezinde beş katlı Korkmaz Apartmanı, iki katlı Eren Apartmanı ve Kültür Caddesi üzerindeki dört katlı bir bina yıkılır.

Çeltiksuyu'nda yurt binası tamamen çöker. Derslik binası da yıkılır. O gece yurtta 198 öğrenci ve bir öğretmen vardır.

Yurdun enkazı

Sarsıntının hemen ardından 35 öğrenci kendi imkânlarıyla yurttan çıkabilir.

Köyden ve çevreden koşan insanlar, ilk saatlerde 20 öğrenciyi daha enkazdan çıkarır. Askerî birlikler bölgeye ulaşır. Dönemin gazetelerine göre sabah saatlerinde enkazdan 50'yi aşkın öğrenci sağ çıkarılmıştır; ama yüzden fazla çocuk hâlâ içeridedir.

Saatler ilerledikçe enkazdan çıkarılan çocukların sayısı artar. Ama yüzden fazla öğrenci hâlâ beton blokların altındadır. Ekipler gece gündüz çalışır; ekranlarda haftalarca, enkazdan çıkarılan çocukların görüntüleri yer alır.

Çalışmalar bittiğinde acı tablo ortaya çıkar: Çeltiksuyu'nda 84 öğrenci ve bir öğretmen hayatını kaybetmiştir.

Şehirde ilk saatler

Bingöl merkezinde de büyük panik yaşanır. Vali Hüseyin Coş, şehir merkezindeki paniği anlatır; vali yardımcısı Hüseyin Öner kurtarma çalışmalarını koordine eder. Yıkılan Korkmaz Apartmanı'ndan 20 kişi sağ çıkarılır.

Depremde il genelinde 176 kişi hayatını kaybeder, 520'den fazla kişi yaralanır. Bingöl'deki yaklaşık 20 bin konutun 13 bininin oturulamaz hâle geldiği tahmin edilir.

Çadır kuyruğu ve öfke

Evlerine giremeyen binlerce kişi çadır bekler. Ertesi gün, 2 Mayıs'ta, çadır kaydı için valilik önünde büyük bir kalabalık toplanır. Kızılay'ın gönderdiği çadır sayısı ile yetkililerin açıkladığı rakamlar birbirini tutmaz; ilk gün dağıtılan çadır sayısı ihtiyacın çok altındadır.

Kalabalık "Vali istifa" diye bağırır. Güvenlik güçlerinin gözaltı girişimi gerginliği büyütür; bir polis aracı kalabalığa doğru sürülür, uyarı atışları yapılır. Mazlumder'in raporuna göre olaylarda on kişi yaralanır, ikisi silahla.

Diyarbakır-Bingöl yolunun bazı araçlara kapatılması nedeniyle yardım konvoylarının Elazığ üzerinden dokuz saatlik bir yol izlemek zorunda kaldığı, yardımın yoksul mahallelere yeterince ulaşmadığı da rapora yansır.

"Kırılan ar damarıdır"

Başbakan Recep Tayyip Erdoğan, depremden birkaç saat sonra bakanlar ve milletvekilleriyle birlikte Bingöl'e gider. Çeltiksuyu'ndaki yurdun 1999'dan sonra, yeni yönetmeliklerle yapılmış olmasına rağmen çökmesi, tepkilerin merkezine oturur.

6 Mayıs'ta Erdoğan, yaşananları sert bir dille yorumlar: "Yeraltında fay kırıklıklarından önce, bağışlayın söylemek zorundayım, kırılan ar damarlarıdır." Malzemeden çalmanın arkasında, onun ifadesiyle, "ahlak hırsızlığı" vardır.

Dava

Yurt binası hakkında açılan davada sekiz kişi yargılanır. Yerel mahkeme müteahhit Şeref Bozkuş'a üç buçuk yıl, kontrol mühendisi Şadiye Topçu'ya ve mühendis İsmet Elhakan'a iki buçuk yıl hapis cezası verir; diğer sanıklar beraat eder.

Depremden yedi yıl sonra Yargıtay, Bozkuş'un cezasını bir buçuk yıla, Elhakan'ın cezasını bir yıla indirerek onar; diğer sanıklar hakkındaki davalar zaman aşımından düşer. Karar, Bingöl'de "yeni bir deprem" etkisi yaratır. Aileler ise Milli Eğitim Bakanlığı'na karşı açtıkları tazminat davasını kazanır.

Neyi değiştirdi

Çeltiksuyu, Türkiye'de okul ve yurt binalarının depreme dayanıklılığının sorgulandığı bir dönüm noktası oldu. Depremden sonra okulların güçlendirilmesi ve yeniden yapımı için kapsamlı programlar başlatıldı. Yeni yapılmış bir kamu binasının çökmesi, yönetmeliklerin kâğıt üzerinde kalmasının bedelini acı biçimde gösterdi.

Bugün

Her yıl 1 Mayıs'ta Çeltiksuyu'nda ve Bingöl'de, depremde hayatını kaybeden 84 öğrenci ve öğretmenleri anılıyor. Çeltiksuyu'ndaki okul, depreme dayanıklı yeni bir binada eğitime devam ediyor. Bingöl ise bilim insanlarının en yakından izlediği deprem bölgelerinden biri olmayı sürdürüyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi, 1 Mayıs 2003 Bingöl Depremi Ön Raporu
• Hürriyet, "100'ü aşkın öğrenci enkaz altında" (Mayıs 2003)
• Hürriyet, "Erdoğan: Kırılan fay değil, ar damarı" (6 Mayıs 2003)
• Hürriyet ve Milliyet, Yargıtay kararına ilişkin haberler (2010)
• Mazlumder, Bingöl Depremi ve Sonrasında Yaşanan Olaylar Raporu (Ankara, Mayıs 2003)