1971 Bingöl Depreminde Devlet Binaları Kâğıt Gibi Yıkıldı

22 Mayıs 1971, Cumartesi akşamı. Saat 18.44. Türkiye sıkıyönetim altında; gazetelerin birinci sayfaları kaçırılan İsrail Başkonsolosu Efraim Elrom'la dolu. On gün önce Burdur'u bir deprem yıkmış, yaralar daha sarılmamış. Doğu Anadolu'nun dağlarla çevrili küçük il merkezi Bingöl'de ise bir gün önceki sarsıntıdan sonra insanlar tedirgin. Akşamüstü gelen deprem, şehrin büyük bölümünü yerle bir edecek.

Depremden önce

1971'de Bingöl, Doğu Anadolu'nun dağlarla çevrili küçük bir il merkezidir. Evlerin çoğu kerpiç ve taştandır; şehirde yeni yapılmış devlet binaları, okullar ve bir otel vardır. Bingöl'ün suyu temizliğiyle bilinir. Şehir, Doğu Anadolu Fayı ile Kuzey Anadolu Fayı'nın birbirine yaklaştığı karmaşık bir bölgededir.

Ülke ağır bir dönemden geçmektedir. 12 Mart muhtırasının ardından Nihat Erim hükûmeti kurulmuş, büyük şehirlerde sıkıyönetim ilan edilmiştir. 12 Mayıs'ta Burdur'da bir deprem olmuş, onlarca kişi ölmüştür. Ana depremden bir gün önce Bingöl'de orta şiddette bir sarsıntı hissedilir.

Akşam 18.44

22 Mayıs akşamı saat 18.44'te deprem olur. Yüzey dalgası büyüklüğü 6,8 olarak ölçülür. Merkez üssü şehre yaklaşık 10 kilometre uzaklıkta, Göynük Suyu Vadisi ile Çapakçur Ovası'nın birleştiği yerdedir. Doğu Anadolu Fayı'nın bir parçası yaklaşık 38 kilometre boyunca kırılır; Ormanardı'ndan Çobantaşı'na kadar yer yüzeyinde fay izleri görülür. Odak derinliği yalnızca birkaç kilometredir.

Sarsıntı Bingöl şehir merkezini ve ovadaki köyleri yıkar. Ana depremin aynı akşamı 5 büyüklüğünde iki artçı daha gelir. Erzincan'ın bazı köylerinde de evler yıkılır, can kaybı olur; Tunceli'de 35 ev yıkılır, Elazığ'da okullar ve resmî binalar hasar görür.

Kâğıt gibi yıkılan devlet binaları

Bingöl'de en çok dikkat çeken şey, yeni yapılmış devlet binalarının çöküşüdür. Milliyet, devlet binalarının "kâğıt gibi" yıkıldığını yazar. Bir binanın hemen yanında eski bir yapı sapasağlam dururken, yeni resmî bina yerle bir olmuştur.

Bayındırlık Bakanı Cahit Karakaş, resmî binaların neden yıkıldığını araştırmak üzere üç kişilik bir uzman heyeti gönderildiğini açıklar. Kusur projede bulunursa projeyi yapanlar, kontrolde bulunursa kontrolü yapanlar hakkında kovuşturma açılacaktır. Hükûmet, Burdur ve Bingöl depremlerinde resmî binaların özel binalardan daha çok hasar görmesi üzerine yeni tedbirler almaya başlar.

Başbakan Bingöl'de

Başbakan Nihat Erim deprem bölgesine uçakla gelir. Uçakta onunla uzun uzun konuşan Milliyet muhabirine göre Başbakan üst üste gelen felaketlerden çok üzgündür; can kaybı karşısında gözleri dolar. Yeniden yapım için gereken paranın büyüklüğünü düşünür; bu paralar Doğu'nun kalkınmasına harcanabilseydi diye konuşur.

İki saat sonra muhabir, yıkılmış toprak evinin önünde oturan yaşlı Yusuf Bal'ın karşısındadır. Yusuf Bal depremde karısını kaybetmiştir; on çocuğuna nasıl bakacağını bilemez. 23 Mayıs gecesi Yusuf Bal, on çocuğuyla birlikte yıkıntının önünde bir ateş yakar. Muhabir uzaktan bakar; onu yetkili biri sanacağından utanarak yanına yaklaşamaz.

"Bingöl'de herkes ağlıyor"

Milliyet'in Bingöl muhabiri, şehirde bir ya da birkaç yakınını kaybetmeyen kimse kalmadığını yazar. Bingöl'ün berrak suyu artık çamurlu akmaktadır. Toprağın üzerinde, neden ağladığını bilmeyen çocuklar koşuşur.

24 Mayıs sabahına karşı şiddetli bir deprem daha olur. Gazeteye göre şehir bir gecede bin küsur kez sallanır; ilk depremden ayakta kalan binalar da yıkılır. Halk dışarıda olduğu için yeni can kaybı yaşanmaz. Aynı sabah bir otelin enkazından yaşlı bir adam yaralı olarak çıkarılır.

Enkazın kaldırılması da kolay değildir. Bingöllüler, kayıplarının hâlâ enkazın altında olabileceğini söyleyerek evlerinin enkazına buldozer girmesine karşı çıkar. Vali, enkaz kaldırıldıkça ölü sayısının arttığını, bu sayının daha da yükselebileceğini söyler. Diyanet İşleri Başkanlığı, ölülerin defni için Diyarbakır'dan din görevlileri gönderir.

Çadır ve su

Kızılay askerî bir uçakla Bingöl'e çadır ve bin kişilik sıcak yemek verebilecek bir aşocağı, yeni bir sağlık ekibi gönderir; Adana deposundan bin çadır ve 1.500 battaniye yola çıkar. Ama ilgililere göre evleri yıkılanları barındırmak için en az beş bin çadıra daha ihtiyaç vardır. Bir yıl önceki Gediz depremi için kurulan çadır kentler yeniden kullanılmaya başlar.

Türk-İş, bütün işçilerden birer günlük yevmiyelerini depremzedelere bağışlamalarını ister; kampanyanın 10 milyon lira toplaması beklenir. Batı Almanya, İsveç ve İran Kızılhaçları da yardım gönderir. Burdur ve Bingöl depremleri için açılan kampanyalarda yurt dışından 12 milyon 397 bin, yurt içinden 2 milyon 14 bin lira bağış toplanır.

Kayıp

Resmî kayıtlara göre depremde 878 kişi hayatını kaybeder, yaklaşık 700 kişi yaralanır, 9.111 bina yıkılır ya da hasar görür. Uluslararası kataloglarda ölü sayısı 755 ile 1.000 arasında verilir. Artçı sarsıntılar bir ay boyunca sürer.

Neyi değiştirdi

Bingöl depremi, on gün arayla gelen Burdur depremiyle birlikte, devletin kendi binalarının bile depreme dayanıksız yapıldığını ağır bir biçimde gösterdi. Yeni yapılmış resmî binaların, eski taş evlerin yanında çökmesi; proje ve denetim sorumluluğunu ilk kez bu kadar açık biçimde tartışmaya açtı.

Deprem, Bingöl'ün Türkiye'nin en riskli deprem bölgelerinden biri olduğunu da gösterdi. Şehir, 32 yıl sonra, 1 Mayıs 2003'te yeniden büyük bir depremle sarsılacaktı; o depremde de en ağır yara bir okul yatakhanesinde açılacaktı.

Bugün

Bingöl, iki büyük depremin ardından büyüyen bir şehir olarak yaşıyor. Göynük Suyu Vadisi ve Çapakçur Ovası, 1971'de kırılan fayın izlerini taşıyor; bilim insanları bölgedeki fayların yakından izlenmesi gerektiğini vurguluyor.

Kaynaklar

• Milliyet, 25 Mayıs 1971, sayfa 1 ve 9: Bingöl'den ve Başbakan'ın uçağından haberler (Gaste Arşivi)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• History Studies dergisi, 1971 Bingöl Depremi (2020)
• Vikipedi (Türkçe ve İngilizce), 1971 Bingöl depremi (başlangıç kaynağı)