1944 Bolu-Gerede Depreminde Yollar Karla Kapandı, Kasabalardan Haber Gelmedi

1 Şubat 1944, Salı. Şafaktan önce. Bolu'nun dağlarında kar, Gerede'nin ahşap evlerinde sobalar daha yanmamış. Dünya savaşın beşinci kışında; Türkiye'de ekmek karneyle. Bir anda yer sallanıyor; sarsıntı İstanbul'da insanları yataklarından fırlatacak. Kuzey Anadolu Fayı, beş yılda dördüncü kez kırılıyor; bu kez yaklaşık 190 kilometre boyunca.

Depremden önce

Gerede, Bolu ile Ankara arasındaki yol üzerinde, çam ormanlarıyla çevrili bir kasabadır. Tarihî hanları ve arastasıyla bilinir. Doğusunda Çankırı'nın Çerkeş kazası, batısında Bolu vardır. Evler ahşap, kerpiç ve taştandır; kışın bölge karla kaplanır.

Fay, 1939'da Erzincan'da kırılmaya başlamış, 1942'de Erbaa-Niksar'da, 1943'te Tosya-Ladik'te batıya doğru ilerlemiştir. Ülke İkinci Dünya Savaşı'nın dışında kalmaya çalışmaktadır; gazeteler cephe haberleriyle, ekmek istihkakının artırılıp artırılmayacağı tartışmasıyla doludur.

Şafak sarsıntısı

Bugünkü kataloglar depremi yerel saatle 05.22'de verir; o günün gazeteleri İstanbul'da hissedilen sarsıntıyı 6.23 olarak yazar. Moment büyüklüğü 7,7 olarak hesaplanır. Fay, Abant Gölü yakınlarından doğuda Osmangölü'ne kadar yaklaşık 191 kilometre boyunca kırılır. Gerede yakınında iki yaka yatayda 7 metreden fazla kayar; merkez üssünün buraya yakın olduğu düşünülür.

Uyanık olanların bir kısmı, sarsıntıdan hemen önce havada güçlü bir ışık gördüklerini, ardından alttan yukarı doğru bir sarsıntı ve derin bir uğultu duyduklarını anlatır. Aynı gün 22 artçı sarsıntı kaydedilir.

İstanbul'da sarsıntı yaklaşık 30 saniye sürer; uyanan halk soğuğa rağmen sokaklara dökülür. Ankara'da bazı resmî binalarda çatlaklar oluşur, raflardan kitaplar düşer. Sinop'ta gece başlayan fırtına sabaha karşı korkunç bir hâl almışken, 30 saniyelik şiddetli sarsıntı gelir.

Bolu'dan haber yok

Gerede'de telgraf ve telefon hatları kopar; kasaba ülkeden kesilir. Bolu'da elektrik gider, hatlar hasar görür. Yollar karla kapalıdır. 2 Şubat sabahı Son Posta'nın manşeti, depremin merkezinin Ankara-Bolu istikametinde olduğunu, Gerede'de ve Çerkeş'te bütün binaların yıkıldığını, yolların karla kapalı olduğunu ve "Bolu'dan haber yok" olduğunu duyurur.

Düzce'yle ancak iki saat sonra temas kurulabilir; Düzce'de şiddetli bir kar fırtınası sürmektedir. Gazete, İstanbul'dan gönderdiği muhabirini Bolu yoluna çıkarır. Adapazarı'ndan geçerken muhabir soğuğun çok şiddetli olduğunu yazar.

Karlı yollarda yardım

Kış, yardımı da geciktirir. Ankara'dan çıkan yardım kafileleri karla kapanan yollarda ilerleyemez; yolları açmak için askerler görevlendirilir. Çerkeş yakınında demiryolu hasar gördüğünden, hat onarılana kadar ne yardım trenle getirilebilir ne de yaralılar hastanelere taşınabilir.

Yardım nihayet Gerede'ye ulaştığında Kızılay kasabada bir hastane kurar. Bolu'da fırınlar yıkıldığı için ekmek bulmak zorlaşır; Kızılay başka yardımların yanında 200 çuval un gönderir. 3 Şubat'ta Son Posta, ilk yaralıların Düzce'de tedavi edildiği, felaketzedelere yemek dağıtıldığı fotoğrafları yayımlar; muhabirin "İstanbul'dan Bolu'ya" yazısı, yolun tehlikesini, ölüleri, yaralıları, açıkta kalanları anlatır.

Gazete o gün bir de yazı yayımlar: İstanbul, felaketzedelerin yardımına paltolarla, battaniyelerle koşabilirdi; akşam treni bunları yükleyip götürebilirdi. Yazıya göre yardımda önemli olan, çabuk davranmayı bilmektir.

Yeniden sarsılan kasabalar

3 Şubat gecesi ve sabaha karşı iki şiddetli deprem daha olur. Düzce'de yeniden evler yıkılır; Adapazarı'nda halk geceyi sokaklarda geçirir. Ilgaz'da enkazın altından 79 ölü daha çıkarılır.

4 Şubat'ta Son Posta, Bolu'da 1.050 evin yıkıldığını, vilayet içinde ölü sayısının 823'e ulaştığını yazar; merkeze bağlı 197 köyden ancak azından haber gelebilmiştir. En büyük artçı ise 11 Şubat'ta, yine Gerede yakınında olur.

Kayıp

Günler geçtikçe tablo netleşir. Resmî kayıtlara göre Bolu vilayetinde (Gerede dahil) 2.501 kişi ölür, 1.815 kişi yaralanır. Çankırı'da, en çok Çerkeş'te, 1.314 kişi ölür. Zonguldak vilayetinde, en çok Safranbolu'da, 330; Ankara vilayetinde 125 kişi hayatını kaybeder. Toplam 4.270 ölü ve 2.725 yaralı kaydedilir; kimi kaynaklarda bu sayı 3.959 olarak geçer.

Bolu vilayetinde 4.217 ev tamamen yıkılır, 4.284 ev ağır ya da orta hasar görür. Çerkeş'te 1.192 ev yıkılır, 1.148 ev oturulamaz hâle gelir. Ankara vilayetinde 838 ev ve 10 dükkân çöker. En ağır hasar, yaklaşık 200 kilometre uzunluğunda ve 25 kilometre genişliğinde bir şeritte yaşanır; en çok etkilenen yer Gerede'dir.

Çadırda geçen kış

En çok etkilenen bölgelerde pek çok aile uzun süre çadırlarda yaşar. Geçici barınak olarak barakalar yapılır, ama savaş yıllarının kıtlığında bir süre çivi bile bulunamaz. Ziraat Bankası, Bolu'daki depremzedelere ve hayvanlarını kaybeden çiftçilere uzun vadeli kredi açar. Hükümet ilk olarak çoğu resmî binaların onarımı için 120 bin lira gönderir.

Ankara'da ve İstanbul'da ticaret odalarının öncülüğünde yardım kampanyaları açılır; şirketler ve okullar önemli bağışlar toplar.

Neyi değiştirdi

1944 Bolu-Gerede depremi, 1939'da Erzincan'da başlayan büyük dizinin en uzun kırıklarından birini oluşturdu. Beş yılda dört büyük deprem, fayın doğudan batıya ilerleyen bir zincir gibi kırıldığını açıkça gösterdi; bilim insanları bugün bunu her depremin bir sonraki parçadaki gerilimi artırmasıyla açıklıyor.

Bu dizi, Türkiye'de deprem bölgelerinin haritalanmasına ve depreme karşı ilk yasal düzenlemelere giden süreci hızlandırdı.

Bugün

Gerede ve Bolu aynı fay üzerinde yaşamaya devam ediyor. 1957'de Abant, 1967'de Mudurnu, 1999'da Düzce depremleri bu bölümün hemen batısında yeniden yıkım getirdi. Gerede'nin tarihî hanları ve arastası, kasabanın eski dokusunu bugüne taşıyor.

Kaynaklar

• Son Posta, 2 Şubat 1944, sayfa 1 (Gaste Arşivi)
• Son Posta, 3 Şubat 1944, sayfa 1 (Gaste Arşivi)
• Son Posta, 4 Şubat 1944, sayfa 1 (Gaste Arşivi)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Düzce Üniversitesi açık arşivi, 1944 Bolu-Gerede Depremi ve Sonuçları
• Vikipedi (Türkçe ve İngilizce), 1944 Bolu-Gerede depremi (başlangıç kaynağı)