1912 Mürefte-Şarköy Depreminin Ardından Kasabalar Yandı

8 Ağustos 1912'yi 9 Ağustos'a bağlayan gece. Marmara'nın kuzey kıyısında, Ganos Dağı'nın eteğindeki bağcı kasabaları Mürefte ve Şarköy uykuda. Evler ahşap, odalarda gaz lambaları. Gece yarısından sonra yer üç kez, her seferinde daha şiddetli sallanıyor. Devrilen lambalardan çıkan yangınlar, depremin ayakta bıraktığını da yakacak. Birkaç ay sonra Balkan Savaşı başlayacak.

Depremden önce

1912'de Mürefte, Osmanlı'nın Edirne vilayetine bağlı, merkez nüfusu 6 bin civarında bir kıyı kasabasıdır. Halkın çoğunluğu Rum'dur; Müslüman, Ermeni ve Yahudi aileler de yaşar. Geçim kaynağı bağcılık ve ipekböcekçiliğidir; kasabadan yılda 500 bin kilodan fazla şarap ve 50 bin kilodan fazla rakı ihraç edilir. Çevresinde Hora, Ganos, Platanoz, Kirasye gibi köyler vardır. Doğusunda Şarköy, batısında Gelibolu yarımadası uzanır.

Evlerin çoğu ahşaptır. Kasabaların arkasındaki Ganos Dağı'nın eteğinden, Kuzey Anadolu Fayı'nın Marmara'ya giren kolu geçer. Depremden önceki iki haftada bölgede on yedi küçük sarsıntı hissedilmiştir.

İmparatorluk zor günlerdedir: Trablusgarp'ta İtalya'yla savaş sürmektedir, Balkanlar'da yeni bir savaşın hazırlıkları yapılmaktadır, hazine boştur.

Üç sarsıntı

Deprem gece yarısından sonra gelir. Bugünkü kataloglar ana sarsıntıyı 01.29 olarak verir; İstanbul gazeteleri ise o gece kullanılan saatle 03.30 diye yazar. Büyüklüğü 7,3 olarak hesaplanır. Bölgeye giden Dr. Yüzbaşı Mehmet Sadi'ye göre deprem üç sarsıntıdan oluşur: ilki hafif, ikincisi şiddetli, üçüncüsü en şiddetlisidir. Halk bunları birleştirip süreyi 50-60 saniye olarak anlatır.

Ganos Fayı karada yaklaşık 45 kilometre boyunca kırılır; iki yaka yer yer 5,5 metre kayar. Kırılma doğuda ve batıda denizin içine de uzanır. Sarsıntı Edirne'den İzmir'e, Bükreş'ten Bulgaristan'a kadar hissedilir. Ertesi gün öğleden önce ana depreme yakın şiddette bir artçı daha gelir ve yıkılmaya yüz tutmuş pek çok yapıyı da yerle bir eder. Kasım başına kadar 288 artçı sarsıntı kaydedilir.

Yanan kasaba

Asıl felaket depremden sonra başlar. Ahşap evlerde devrilen gaz lambaları ve tutuşan kibritler yangın çıkarır; rüzgâr alevleri yayar. Enkazın altında kalanların önemli bir kısmı depremden değil, yangından ölür. Depremde yıkılmayan pek çok bina da yangında yok olur.

İstanbul gazetesi İkdam, Mürefteli bir kadının anlattıklarını yayımlar. Kadın alt katta uyurken hiç duymadığı bir iniltiyle uyandığını, kalkmaya fırsat bulamadan evin "beşik gibi" sallandığını anlatır. Kızı onu kaldırır; damadının başına bir taş düşer. Çevredeki evler birer birer çöker, toz her yeri kaplar, her yerden imdat sesleri gelir. Çok geçmeden on beş yirmi yerden alev parlar; biraz sonra kasaba baştanbaşa yanmaktadır.

Mürefte'ye yaklaşan Ekspres vapuru kıyıya yanaşır, ama yangın her yeri sardığı için insanlar vapura ulaşmakta zorlanır. Oradan geçen İtaki vapuru alevleri görünce, tayfasının çoğu Mürefteli olduğu için kasabaya uğrar. Tayfaların çoğu yakınlarına yardım etmek için karaya çıkar. Mürefte Kaymakamı geride kalan birkaç tayfayla ve 23 yaralıyla vapura biner; Hora'dan 5 yaralı daha alırlar, Ganos'tan bir doktoru gemiye alıp Tekfurdağı'na (Tekirdağ) giderler.

Kopan telgraflar

Deprem ve yangın telgraf hatlarını koparır. Şarköy ile Mürefte arasındaki hat yanmıştır; Mürefte'den sağlıklı haber alınamaz. Edirne Valisi Halil Bey, deprem sabahı Gelibolu'ya ulaşamayınca Keşan telgrafhanesi üzerinden Gelibolu mutasarrıfını makine başına çağırır ve kendisi bölgeye varana kadar Mürefte'ye yardıma gitmesini ister.

Şarköy Kaymakamı vapurla Gelibolu'ya gelir. Anlattığına göre Şarköy'de 150-200 ev mahvolmuş, 60-70 kişi ölmüş, 150 kişi yaralanmıştır; hemen hemen hiçbir ev hasarsız değildir. Gelibolu'daki iki un fabrikasının bacaları yıkıldığından ekmek bulunamamaktadır.

Mürefte Kaymakamı 11 Ağustos'ta İstanbul'a, kazadaki 950 haneden yalnızca 50'sinin kısmen kurtulduğunu, gerisinin tamamen yandığını yazar. Yaklaşık 22 bin nüfuslu kazada herkes evsiz, aç ve ilaçsız kalmıştır. Hora'da 600, Ganos'ta 500 evin tamamı yıkılmıştır.

Ekmek, su ve vapurlar

Bölgenin ilk ihtiyacı ekmektir. Mürefte Kaymakamı Tekfurdağı'ndan 1.500 ekmek, ilaç, zeytin ve sardalye alarak kasabasına döner. Dahiliye Nezareti İstanbul'dan 20 bin kıyye ekmek ve bin çuval un hazırlanmasını ister; ama Şehremaneti, bu kadar ekmeğin birden toplanmasının İstanbul'da ekmek sıkıntısı yaratacağını bildirir. 10 Ağustos'ta yedi bin kıyyeden fazla ekmek, ilaç, pamuk ve 100 çadır Basra torpidosuyla yola çıkar; bin çuval un Giresun vapuruna yüklenir.

Deprem kaynakları kurutmuş, çeşmeleri yıkmıştır. Çanakkale'nin su taşıyacak bir aracı yoktur. Sonunda donanma devreye girer: 12 Ağustos'ta Mecidiye kruvazörü, arkasına bağladığı 30 tonluk su dubasıyla Şarköy ve Mürefte'ye temiz su getirir; gemideki damıtma aygıtı deniz suyunu içilir hâle getirir.

Hilal-i Ahmer Cemiyeti, Doktor Nafiz Bey başkanlığında 13 kişilik gezici bir sağlık heyetini Giresun vapuruyla bölgeye gönderir. Vapur bir hastane gibi hazırlanmıştır; 11 gün boyunca 200'den fazla yaralıya bakılır, köylerden toplanan 40 kadar ağır yaralı aileleriyle birlikte gemide yatırılıp ameliyat edilir. Mürefte Kaymakamı Kıleaniti Efendi, cemiyete çektiği telgrafla bütün halkın minnettarlığını iletir.

Paşa bölgede

Hükümetin bölgeye gönderdiği en yetkili kişi Evkaf Nazırı Mehmet Fevzi Paşa'dır. Paşa 13 Ağustos'ta, içinde yiyecek, yüz çadır, kazma, kürek, bir telgraf santrali ve dört telgraf makinesi bulunan Bezmialem vapuruyla yola çıkar; 15 Ağustos'ta Şarköy'e, ertesi gün Mürefte'ye varır. Edirne Valisi Halil Bey'le birlikte çadırları dolaşır.

Vali, 1.500 çadır ve kıyıya yapılacak bin baraka için kereste ve çivi ister; Mürefte ile Şarköy'ün yeniden kurulması için harita ve proje hazırlanmasını önerir. Paşa da çadırların bir an önce gönderilmesini İstanbul'a yeniden yazar, baraka yapımı için Maydos'tan usta ister.

İstanbul'da Şehzade Abdülmecid Efendi'nin fahri başkanlığında bir yardım komisyonu kurulur; Rum ve Ermeni patrikhanelerinden ve Hahambaşılıktan temsilciler de komisyona katılır. Komisyon ilk toplantısını 26 Ağustos'ta yapar.

Kayıp

Depremden 20-25 gün sonra bölgede inceleme yapan Dr. Mehmet Sadi'nin sayımına göre yalnız Mürefte kazasında 707 kişi ölmüş, 343 kişi ağır yaralanmış, 3.382 ev yıkılmıştır. En büyük kayıp Hora'da (192), Ganos'ta (130) ve Meylan'da (111) yaşanır. Şarköy'de 183 kişi ölür. Toplam ölü sayısı yaklaşık 1.115 olarak hesaplanır.

Kaynaklar arasında büyük farklar vardır: bazı Türk kaynakları 216 ölüden söz eder, bazı uluslararası kataloglar 2.800'ü aşan rakamlar verir.

Neyi değiştirdi

Deprem, Balkan Savaşı'na hazırlanan bir bölgeyi vurdu. Kışlalar, ikmal depoları ve köprüler hasar gördü; ekim ayında savaşa giden askerlerin uzun süre yiyeceksiz kaldığı anlatılır. Birkaç ay sonra bölgenin önemli bir kısmı cephe gerisine dönüştü; yeniden yapılanma da savaşın gölgesinde kaldı.

Bilim için ise 1912 depremi, Kuzey Anadolu Fayı'nın Marmara Denizi'ne giren batı ucunun ne kadar büyük depremler üretebileceğini gösterdi. Bugün 1912'de kırılan bölüm ile 1999'da kırılan İzmit bölümü arasında kalan Marmara parçası, İstanbul için en büyük tehlike olarak izleniyor.

Bugün

Mürefte ve Şarköy, bağları ve şarap gelenekleriyle bugün de yaşıyor. Ganos Dağı'nın eteğindeki köyler 1912'nin izlerini taşıyor. Ganos Fayı üzerinde zaman zaman görülen küçük deprem fırtınaları dikkatle takip ediliyor.

Kaynaklar

• Marmara Üniversitesi, "1912 Şarköy-Mürefte depremi ve etkilediği alanlar" (yüksek lisans tezi): Başbakanlık Osmanlı Arşivi belgeleri, Tanin ve İkdam gazetelerinin Ağustos-Eylül 1912 sayıları
• Dr. Yzb. M. Sadi, Marmara Havzası'nın 26-27 Temmuz 1328 Hareket-i Arzı (tezde aktarıldığı biçimiyle)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Aksoy ve diğ. (2010), Rupture characteristics of the A.D. 1912 Mürefte (Ganos) earthquake segment, Geology
• Vikipedi (Türkçe ve İngilizce), 1912 Mürefte depremi (başlangıç kaynağı)