1138 Halep Depreminde Uyarıyı Dinleyenler Kurtuldu, 230 Bin Ölü Efsane Çıktı

Ekim 1138. Kuzey Suriye, Haçlı Seferleri'nin ortasında. Halep'in çevresindeki kaleler bir Haçlıların, bir Müslüman beyliklerin eline geçiyor. 10 Ekim'de yer hafifçe sallanıyor; Halep'in bir kısmı uyarıyı ciddiye alıp kırlara kaçıyor, bir kısmı evinde kalıyor. Ertesi gün asıl deprem geliyor. Kaleler çöküyor, bir köy yarılan toprağın içinde kayboluyor. Ama bu depremin bugün en çok bilinen rakamı, 230 bin ölü, büyük olasılıkla bir yanlışlık.

Depremden önce

12. yüzyılın ortasında Kuzey Suriye savaşla yıpranmış bir topraktır. Batı Avrupalıların kurduğu Haçlı devletleri, özellikle Antakya Prinkepsliği, Halep ve Musul'un Müslüman yönetimleriyle sürekli savaş hâlindedir. Halep, Musul atabeyi İmadeddin Zengi'nin yönetimindedir ve birkaç on bin nüfuslu büyük bir şehirdir.

Halep'in batısında, Antakya yolunun üzerinde kaleler sıralanır: Haçlıların büyük bir iç kale yaptığı Harim, o sırada Müslümanların elindeki Atarib, defalarca yağmalanmış Zerdana. Bölge, Arap levhasıyla Afrika levhasını ayıran Ölü Deniz Fayı sisteminin kuzey kesimindedir.

Uyarı

Şamlı tarihçi İbnü'l-Kalânisî, depremleri yaşandıkları sırada kaydeder. Onun yazdığına göre ana depremden bir gün önce, 10 Ekim'de daha küçük bir sarsıntı olur.

Halep halkının bir kısmı bu öncü sarsıntıyı uyarı olarak alır ve şehirden kırlara kaçar. Ama pek çoğu uyarıyı ciddiye almaz ve evinde kalır. Bu karar, ertesi gün binlerce kişinin hayatına mal olacaktır.

11 Ekim, Çarşamba

İbnü'l-Kalânisî ana depremi 11 Ekim 1138 Çarşamba günü olarak kaydeder. Bugünkü tahminlere göre büyüklüğü 7 civarındadır; İtalya'nın jeofizik enstitüsü 7,5'e kadar çıkan bir değer verir. Araştırmacılar, kırılmanın Atarib'in kuzeyinde uzanan Aziz Simeon Fayı boyunca yaklaşık 50 kilometre ilerlediğini düşünür.

Halep'te iç kalenin surları çöker; kalenin doğusundaki ve batısındaki surlar da yıkılır. Pek çok ev çöker, taşları sokaklara dökülür. Surlarda açılan gedikler, savaşın ortasındaki şehri savunmasız bırakır.

Kaleler

En ağır yıkım Harim'dedir. Haçlıların yaptığı büyük iç kale yıkılır, kilise çöker. Müslümanların elindeki Atarib kalesi de yıkılır: iç kale çöker ve kale muhafızlarından 600 kişi ölür. Kale komutanı ve birkaç hizmetkâr kurtulur ve Musul'a kaçar.

Savaş sırasında zaten yağmalanmış Zerdana kasabası tamamen yok olur; küçük Şih kalesi de yıkılır. Halep'in kuzeyindeki Azrab'dan gelen haberlere göre toprak ortadan yarılır ve köyü yutar; bunun depremin tetiklediği bir heyelan olduğu düşünülür.

Artçılar

Bölge haftalarca sallanmaya devam eder. İbnü'l-Kalânisî 20 Ekim akşamı, 25 Ekim'de, 30 Ekim'i 1 Kasım'a bağlayan gece ve 3 Kasım sabahı yeni sarsıntılar kaydeder. Depremler Şam'da hissedilir, Kudüs'te hissedilmez.

1138 depremi, bölgedeki iki büyük deprem dizisinin ilkidir. İlk dizi Ekim 1138'den Haziran 1139'a kadar sürer ve Halep ile Urfa çevresini etkiler. Çok daha yıkıcı ikinci dizi 1156-1159 yıllarında Kuzeybatı Suriye'yi, Kuzey Lübnan'ı ve Antakya bölgesini sarsacaktır.

230 bin ölü efsanesi

1138 Halep depremi pek çok listede, Çin'deki Shaanxi ve Tangshan depremlerinden sonra tarihin en ölümcül üçüncü depremi olarak, 230 bin ölüyle anılır. Bu rakam, depremden yaklaşık üç yüz yıl sonra, 15. yüzyılda yaşamış Mısırlı tarihçi İbn Tağriberdi'nin eserinden gelir.

Bugün araştırmacıların çoğu, bu sayının üç ayrı olayın karıştırılmasından doğduğunu düşünür: Kasım 1137'de Cezire ovasındaki depremler, Ekim 1138 Halep depremi ve 30 Eylül 1139'da bugünkü Azerbaycan'daki Gence'yi yıkan büyük deprem. Rakka'da yarılan toprağın insanları yuttuğu anlatıları da yanlışlıkla Halep depremine bağlanmış, 12. yüzyıl sonunda yazan Süryani Mihael'in karışık anlatımından kaynaklanmıştır. Çağdaş kaynaklar binlerce kişinin öldüğünü söyler; gerçek sayı bilinmemektedir.

Yıkıntıdan sonra

Deprem yalnız binaları değil, ekonomiyi ve yönetimi de sarsar. Evlerin çoğu, içindeki eşyalarla birlikte yok olmuştur; hayatta kalanların bir kısmı çöle kaçar. İç kale terk edilir; şehir dokusunun yaklaşık yüzde 60'ının yıkıldığı tahmin edilir. Savaş yüzünden gelirler azdır; yeniden yapım sınırlı kalır.

Halkı şehre geri çekmek için binaların yönetimine dair yeni düzenlemeler getirilir, ama şehir uzun süre eski canlılığına kavuşamaz. Halep, Afrika, Asya ve Avrupa arasındaki kara ticaret yollarının üzerindedir; bazı tarihçilere göre bu yolların depremle aksaması, sonraki yüzyılda Venedik, Pisa ve Cenova gibi deniz ticaret şehirlerinin yükselişine katkıda bulunan etkenlerden biri olur.

Neyi değiştirdi

1138 Halep depremi, tarihî deprem rakamlarının nasıl büyüyüp yayılabileceğinin en çarpıcı örneğidir. Üç yüzyıl sonra yazılmış bir sayı, ders kitaplarına ve internet listelerine "tarihin üçüncü en ölümcül depremi" olarak girmiştir. Bilim insanları bu yüzden her tarihî kaydı en eski kaynağına kadar izlemeye çalışır.

Depremin bir başka dersi de öncü sarsıntıdır: 10 Ekim'de kırlara kaçanlar kurtulmuş, kalanların çoğu ölmüştür.

Bugün

Halep, 6 Şubat 2023 depremlerinde yeniden ağır hasar gördü; yıllar süren iç savaşın yıprattığı şehirde binalar bir kez daha çöktü. Halep Kalesi, 1138'de yıkılan surların yerinde, onarılmış hâliyle şehrin üzerinde yükseliyor. Şehrin tarihi, defalarca yıkılıp yeniden kurulmanın tarihi.

Kaynaklar

• İbnü'l-Kalânisî, Zeyl-u Târîhi Dımaşk (Şam tarihi, çağdaş kronik)
• Guidoboni, E. ve Comastri, A. (2005). Catalogue of Earthquakes and Tsunamis in the Mediterranean Area from the 11th to the 15th Century. INGV.
• Ambraseys, N. N. (2009). Earthquakes in the Mediterranean and Middle East: A Multidisciplinary Study of Seismicity up to 1900.
• Carena, S. ve diğ. (2023), Aziz Simeon Fayı üzerine çalışma (Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Vikipedi (İngilizce), 1138 Aleppo earthquake (başlangıç kaynağı)