1975 Haicheng Depremi: Önceden Sezilen Deprem ve Soğukta Geçen Gece

4 Şubat 1975, Çin'in kuzeydoğusundaki Liaoning eyaleti. Kış ortası, toprak donmuş, tarlalarda yarım metre kar var. Haicheng ve Yingkou ilçelerinde bir gece önce başlayan küçük depremler sabaha doğru sıklaşıyor; bacalar yıkılıyor. Akşam 19.36'da 7,3 büyüklüğünde bir deprem bölgeyi vuruyor. Pek çok insan o saatte evinin dışında: kimi bir emirle, kimi bir söylentiyle, kimi açık havada gösterilen bir film için çıkmış. Bu deprem, dünyada önceden sezilip tahliye yapılan ilk büyük deprem olarak tarihe geçiyor. Ama gerçek hikâye, yıllarca anlatılan resmî hikâyeden farklı.

Depremden önce

Kuzey Çin, 1966-1969 arasında art arda büyük depremler yaşar: 1966'da Xingtai'de 6,8, 6,7 ve 7,2 büyüklüğünde üç deprem, 1967'de Hejian'da 6,7, 1969'da Bohai Denizi'nde 7,4. Bilim insanları bu depremlerin güneybatıdan kuzeydoğuya doğru ilerlediğini düşünür. Liaoning eyaleti bu çizginin ucundadır. 1970'te eyaletin gizli bir belgesi, Bohai Körfezi kıyısındaki Jinxian ve Yingkou'nun güçlü depremler bölgesine girebileceğini yazar.

Ülke, Kültür Devrimi'nin içindedir. Xingtai depreminden sonra Mao Zedong, Çin'in depremleri önceden bilmeyi öğrenmesi gerektiğini söylemiştir. Programın en büyük destekçisi Başbakan Zhou Enlai'dir. 1971'de Devlet Sismoloji Bürosu kurulur; köylerde, okullarda, postanelerde binlerce gönüllü kuyu sularını, toprak akımlarını, hayvanların davranışını izlemeye başlar.

Haziran 1974'te Pekin'deki bir toplantıdan sonra Devlet Konseyi, "69 sayılı belge" diye bilinen bir genelge yayımlar: Kuzey Bohai Denizi dahil altı bölgede bir iki yıl içinde 5-6 büyüklüğünde deprem olabilir. Yine de Devlet Konseyi'nin bir deprem uyarısını onaylaması ilk kez olur. 2006'da olayı yeniden inceleyen Kelin Wang ve arkadaşlarına göre bu belgenin halk üzerindeki psikolojik etkisi çok büyüktür.

Yingkou ilçesinin deprem bürosu Eylül 1974'te kurulur. Başında Cao Xianqing vardır: Yingkou doğumlu, gençken marangozluk yapmış, orduda okuma yazma öğrenmiş eski bir asker. Cao gönüllü gözlem gruplarını sıkı takip eder ve büyük bir kış depremi gelecek diye emindir. 28 Ocak'a kadar ilçede 21 kişilik bir kurtarma ekibi kurdurur; 25 bin kilo kuru yiyecek, bin kışlık mont, 10 bin çift kışlık ayakkabı ve bin yorgan hazırlatır.

Yanlış alarmlar

22 Aralık 1974'te Liaoyang ile Benxi arasındaki Shenwo barajı çevresinde bir deprem fırtınası olur, en büyüğü 5,2'dir. Eyalet yönetimi telaşlanır ve ardı ardına uyarılar yayımlar: Dandong'da, Yingkou çevresinde, Dalian'da deprem olabilir. 31 Aralık'ta Liaoyang-Benxi bölgesi için 5 Ocak'a kadar 5 büyüklüğünde bir deprem beklendiği duyurulur. Bunların hiçbiri gerçekleşmez. Sonradan Aralık depremlerinin barajın doldurulmasıyla tetiklendiği anlaşılır. Adams'a anlatılana göre bu dönemde Yingkou'da bir yanlış alarm yüzünden insanlar iki gün evlerinin dışında kalır; kış ortasında ağır bir karardır.

Eyaletin yönetiminde askerler ağırlıktadır. General Li Boqiu depreme karşı hazırlığı savaşa benzetir. Bir başka yönetici, Yin Canzhen, düşüncesini açıkça söyler: "Bence yanlış alarm, kaçırmaktan iyidir." Ocak ortasında Pekin'de yapılan ulusal toplantı, Liaodong Yarımadası'nda bir yıl içinde 5-6 büyüklüğünde bir deprem bekler. Ocak ayında yetkililerin telaşı azalır, kuyu suyu ve hayvan davranışı ihbarları ise artar.

Küçük depremler çoğalıyor

1 ve 2 Şubat'ta Yingkou ilçesindeki Shipengyu Deprem Gözlemevi birkaç çok küçük deprem kaydeder. Gözlemevi depremlerin yaklaşık 20 kilometre ötede, hep aynı noktada olduğunu görür. Başta kimse endişelenmez. 3 Şubat akşamı küçük depremler birden çoğalır; gece yarısına kadar gözlemevinin defterine 33 deprem yazılır. Akşam boyunca telefonlar susmaz. Cao Xianqing gözlemeviyle defalarca konuşur: bir köyde on iki kuyunun suyu 30-50 santim düşmüş, atlar kişniyor, tavuklar kaçmaya çalışıyordur.

4 Şubat gece yarısından sonra saat 00.30'da eyaletin deprem bürosunun bilimsel sorumlusu Zhu Fengming bir rapor yazar: büyüklükler artıyor, ardından daha büyük bir depremin gelmesi çok olası. Zhu yıllar sonra, bunu yazarken aklında bir iki haftalık bir süre olduğunu anlatacaktır. Sabah 07.51'de öncü depremlerin en büyüğü olur, 4,7 büyüklüğünde. İnsanlar bunu hisseder; bacalar ve duvarların üçgen tepeleri yıkılır.

Zhu raporu eyalet yönetiminin yardımcı başkanı Hua Wen'e götürür. Büro çalışanları önce bölgeye inceleme ekibi göndermeyi önerir. Hua Wen buna "Buna vakit olmayabilir" diye karşılık verir ve ilgili şehir ve ilçelerin hemen bir toplantıda bir araya gelmesini ister.

Yingkou'nun sabah kararı

Yingkou ilçesinde karar, eyaletten önce verilir. Saat 08.15'te ilçe parti komitesi, Cao'nun önerisiyle olağanüstü toplanır. Cao toplantıda, büyük bir depremin o gün gündüz ya da akşam olabileceğini söyler. Saat 09.00'da toplantı dört maddelik bir yasakla biter: bütün toplantılar iptal, bütün eğlence ve spor etkinlikleri durduruluyor, bütün ticaret ve bütün üretim duruyor. Her parti üyesi belirli ailelerin, her milis belirli kişilerin evden çıkmasından sorumlu tutulur. Tutanağa göre talimat açıktır: insanlar evlerinden, hayvanlar ahırlardan çıkacak.

Eyalet uyarısı 10.30'da bir "telefon dağıtımı"yla yapılır: Shenyang'daki görevli aynı anda birçok şehre konuşur, karşı uçta biri cümleleri tekrar eder, diğeri elle yazar. Uyarı Yingkou ilçesine 11.30'da ulaşır. O saatte ilçede tahliye çoktan başlamıştır. Hoparlörler köylerde anons yapar. İlçenin ilçe merkezi Dashiqiao'da dükkânlar kapanır, otel misafirleri ve hastane hastaları dışarı taşınır.

Öğleden sonra saat 13.00'ten itibaren öncü depremler belirgin biçimde azalır. Soğukta bekleyen insanlar için eve dönmek cazip hâle gelir. Cao ise sessizliği depremden önceki son birikim olarak yorumlar ve büyük depremin o akşam saat 20.00'den önce olacağını söyler. Gerekçesi 18. yüzyıldan kalma bir kitaptaki bir cümledir: sonbahar çok yağmurlu geçerse kışın deprem olur. 1974 sonbaharı yağmurlu geçmiştir; Çin takvimine göre kış 4 Şubat'ta biter. Wang ve arkadaşları sonradan hesaplar: kış aslında 18.59'da bitmiştir. Deprem baharın 37. dakikasında gelecektir.

Haicheng'de geç kalan toplantı

Eyaletin deprem bürosundan üç kişi arabayla Haicheng'e gider. Saat 14.00 ile 15.30 arasında Haicheng'in misafirhanesinde 12 kişilik bir toplantı yapılır; Haicheng ve Yingkou ilçelerinin yetkilileri ve bölgedeki bir askerî birliğin subayı katılır. Büro adına konuşan Li Fuxiang, büyüklüğü 6'dan fazla olabilecek bir depremin önümüzdeki birkaç gün içinde gelebileceğini söyler. Saat vermez.

Haicheng ilçesi kendi toplantısını ancak akşam 18.00'de yapar. Toplantı dağıldıktan hemen sonra deprem gelir. Haicheng kasabasında halk deprem olabileceğini bilir, ama çoğu o akşam evinde kalır. Haicheng'in gönüllü gözlemevinde çalışan Qiao Changman ise öğleden sonra saat ikiye doğru toprak akımı ölçümlerinde ani bir sıçrama görür ve üç saat içinde bir deprem olabileceğini yazıya geçirir. Uyarıyı bisikletle götüren arkadaşı yolda gördüklerine anlatır; söylenti yayılır ve kasabanın kuzeydoğusundaki bir mahalle evlerini boşaltır.

Saat 19.36

Deprem yerel saatle 19.36'da başlar. Büyüklüğü 7,3'tür; merkez Haicheng'in yaklaşık 30 kilometre güney-güneydoğusunda, Yingkou ile Haicheng ilçelerinin sınırındadır. Daha önce bilinmeyen, kuzeybatı yönlü bir fay kırılır. Deprem 500 kilometreden uzaktaki Pekin'de ve Kuzey Kore'nin başkenti Pyongyang'da hissedilir.

Dashiqiao'da 39. Ordu karargâhı o akşam büyük bir salonda bayram kutlaması yapmaktadır, çünkü Çin Yeni Yılı yaklaşmaktadır. Deprem uyarısı yüzünden sahne gösterisi iptal edilir, salonun yedi kapısı açık tutulur ve konuşmalardan sonra tören kısa kesilir. Tören 19.00'da başlar, 19.20 civarında biter. İnsanlar dışarı çıktıktan kısa süre sonra deprem gelir ve salon çöker. Çıkışı yönlendiren bir subay yaralanır; içerideki bin kişinin geri kalanı kurtulur.

Shipengyu köyünde gözlemevi çalışanlarının uyarısına inanan köyün sinemacısı, insanları evden uzak tutmak için bütün gece açık havada film göstermeye karar verir. Deprem film sırasında gelir. Jia adında bir adam uyarıya inanmaz, filme gitmez ve 4-5 yaşlarındaki çocuğuyla evde kalır. Ev çöker; Jia kurtulur, çocuğu ölür.

Haicheng kasabasında bir adam o akşam iki küçük çocuğunu, kaçmak gerekirse üşümesinler diye kışlık giysileriyle yatırır. Deprem gelince ikisini koltuklarının altına alır ama dışarı çıkmaya vakit bulamaz. Duvarlar onlara zarar vermeden yıkılır. Çocuklar evleri yıkılmış olarak soğuk geceyi atlatır. Bu adam aynı depremde kız kardeşini kaybeder.

Soğuk ve yangın

Haicheng kasabasındaki binaların büyük kısmı yıkılır; kaynaklar bölgedeki yapıların yüzde 90'ının ağır hasar gördüğünü yazar. Haicheng kasabasında 153 kişi ölür. Ölenlerin 44'ü, öğleden sonra eyalet toplantısının yapıldığı üç katlı misafirhanenin çöken kanatlarında kalır. Çoğu, o gün bir tarım toplantısı için gelip odalara yerleşmiş kişilerdir. Dashiqiao'da binaların yüzde 66'sı yıkılır, ama 72 bin kişilik kasabada 21 kişi ölür.

Ölümleri azaltan yalnız tahliye değildir. Bölgenin geleneksel evleri, yere sağlam bağlanmış ahşap bir iskeletin arasına örülmüş tuğla duvarlardan oluşur. Sarsıntıda duvarlar ve kiremitler düşer ama iskelet çoğu zaman ayakta kalır. En tehlikeli binalar, donatısız tuğla ve betondan yapılmış iki üç katlı yeni yapılardır: bürolar, mağazalar, sinemalar, salonlar. Deprem mesai sonrasına denk geldiği için bunların çoğu boştur.

Asıl yük depremden sonra gelir. Evsiz kalanlar kışın ortasında dallardan, çarşaflardan, branda ve samandan yaptıkları barınaklarda yaşar. Yemek, ısınma ve aydınlatma için yakılan ateşler barınakları tutuşturur. Resmî istatistiklere göre yangınlarda 341 kişi ölür, 980 kişi yanar. Soğuk, boğulma ve karbonmonoksit zehirlenmesi 372 kişinin ölümüne yol açar, 6.578 kişide donma görülür. Haicheng ilçesinin Mart 1975'te tamamlanan ölü listesine göre yalnız bu ilçede soğuktan ölen 109 kişiden 64'ü iki yaşından küçük çocuktur. Isınsınlar diye üstleri fazla örtülen 43 kişi boğularak ölür; bunların 38'i de iki yaşından küçük çocuklardır.

Kaç kişi öldü

Ölü sayısı uzun yıllar gizli tutulur. 1975-1978 arasında bölgeye gelen yabancılar "çok az kayıp" olduğunu yazar; Adams da kesin rakamı öğrenemediğini not eder. Oysa eyalet görevlileri aynı günlerde kayıpları sayıp Pekin'e bildirmektedir. 13 Şubat'ta Başbakan Yardımcısı Hua Guofeng'in heyetine 1.475 ölü bildirilir; 19 Şubat'ta Devlet Konseyi'ne telefonla 1.380 sivil ölü iletilir, ertesi gün 21 asker eklenir. Bu rakamlar yalnızca bina çökmesinden ölenleri kapsar.

Uzun süre en çok kullanılan resmî rakam 1.328'dir ve yalnızca doğrudan sarsıntıdan ölenleri gösterir. Bu rakamı yayımlayanlardan Wu Ge, önceki yüksek rakamların bazı yerel yönetimlerin daha fazla yardım almak için sayıları şişirmesinden kaynaklandığını anlatır. 1986'da yayımlanan bir makale ilk kez soğuk ve yangından ölenleri de ayrıca verir. Hepsi toplandığında ölü sayısı 2.041'e çıkar. Yaralı sayısı Wang ve arkadaşlarına göre 24.538, ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'na (USGS) göre 27.538'dir.

Tahliye yapılmasaydı ne olurdu? 1976'da bölgeyi gezen ABD heyeti, normal şartlarda 100 binden fazla kayıp beklenebileceğini yazar. USGS bu tahmini 150 binin üzerinde verir. Wang ve arkadaşları iki ilçeyi karşılaştırır: her bin yıkılan oda başına Haicheng'de 30, Yingkou'da 11 kişi ölmüş ya da yaralanmıştır.

Başarı hikâyesi nasıl yazıldı

Hua Guofeng 8 Şubat'ta bölgeyi gezer ve Shipengyu Gözlemevi'ni övdüğü sözlerinde eyalet parti komitesinden söz etmez. Mao'nun yeğeni Mao Yuanxin, bir hafta sonra Haicheng'deki kriz merkezinde "Yingkou, Haicheng'den daha iyi iş çıkardı" der. Mayıs'taki bir konuşmasında Hua Guofeng de Yingkou'nun uyarıyı önceden hoparlörlerle duyurduğunu, Haicheng'in ise geç kaldığını anlatır.

Resmî hikâye ise başka yazılır. 13 Mart 1975'te Çin gazeteleri, Devlet Konseyi'nin bir genelgesini yayımlar: deprem önceden bilinmiş, Liaoning eyalet parti komitesinin önderliğinde zamanında önlem alınmıştır. Tahmin dört aşamalı, düzenli bir başarı olarak anlatılır: uzun vadeli, orta vadeli, kısa vadeli ve hemen öncesi. Yingkou ilçesinin eyaletten önce verdiği tahliye kararı ve Cao Xianqing'in adı bu hikâyede yer almaz. Cao ve Yingkou ilçe yönetimi hiçbir ulusal ödül almaz.

Eylül 1975'te bölgeyi gezen Adams'a, saat 14.00'te Yingkou ve Haicheng ilçeleri için genel bir tahliye emri verildiği, depremin bundan beş buçuk saat sonra geldiği anlatılır. 2006'da gizliliği kaldırılmış belgeleri ve tanıkları inceleyen Wang ve arkadaşlarının vardığı sonuç farklıdır: resmî bir kısa vadeli tahmin yoktur; tahliye bölgeden bölgeye çok farklıdır ve kararlar çoğu zaman köy ve ilçe düzeyinde verilmiştir. Son kararları tetikleyen yalnızca öncü depremlerdir. Yazarlar tahmini, bir karmaşa, deneyim, sezgi ve şans karışımı olarak tanımlar. Yine de büyük bir depremi tahmin denemesinin ilk kez pratikte başarısız olmadığını kabul ederler.

Bir yıl sonra Tangşan

Haicheng'in başarısı Çinli deprem çalışanlarına büyük bir güven verir. 28 Temmuz 1976'da gece 03.42'de, Haicheng'in güneybatısındaki Tangşan'ı 7,6-7,8 büyüklüğünde bir deprem vurur. Bu kez kimse uyarılmaz: Haicheng'den önce görülen öncü depremlerin ve diğer işaretlerin hiçbiri Tangşan'dan önce görülmez. İnsanlar uykudadır. Resmî ölü sayısı 242.469'dur; tarihçilerin bir kısmı en az 300 bin kişinin öldüğünü kabul eder. Wang ve arkadaşlarına göre Tangşan'da ölüm nedenlerinin başında, uykudan uyanan insanların çöken evlerin tozunu soluması gelir. Haicheng depremi gece yarısı olsaydı aynı şey orada da yaşanabilirdi.

Neyi değiştirdi

Haicheng, deprem tahmininin mümkün olduğuna dair en güçlü örnek olarak yıllarca anıldı. Tangşan bu inancı sarstı. Bugün sismologlar Haicheng'in bir model olamayacağında birleşiyor, çünkü her büyük depremden önce belirgin öncü depremler olmuyor. Çin Deprem İdaresi'nden Qi-Fu Chen'e göre Haicheng en azından "halk eğitiminin önemini" gösterdi.

Haicheng'in asıl dersi bilimin değil insanların hikâyesinde. Aylarca süren eğitim, insanları bir uyarı geldiğinde evden çıkmaya hazır hâle getirdi. Ama aynı kış, tahliyenin kendi bedelini de gösterdi: 2.041 ölünün 700'den fazlası enkazda değil, barınaklarda soğuktan, boğulmaktan ve yangından öldü.

Bugün

Haicheng bugün Anshan'a bağlı bir ilçe düzeyinde şehir. Yingkou ilçesinin adı 1992'de Dashiqiao olarak değiştirildi. Liaoning Deprem İdaresi depremin 30. yılında, 2005'te, eski belgelerden bazılarını içeren bir fotoğraf kitabı yayımladı. Gizliliği kaldırılan defterler, telefon notları ve ölü listeleri sayesinde 4 Şubat 1975'te saat saat ne olduğu artık biliniyor.

Kaynaklar

• Kelin Wang, Qi-Fu Chen, Shihong Sun, Andong Wang (2006), "Predicting the 1975 Haicheng Earthquake", Bulletin of the Seismological Society of America 96(3): gizliliği kaldırılmış belgeler, Shipengyu Gözlemevi defteri, Yingkou ilçe tutanakları, 2004-2005 tanık görüşmeleri
• R. D. Adams (1976), "The Haicheng, China, earthquake of 4 February, 1975; the first successfully predicted major earthquake", Bulletin of the New Zealand National Society for Earthquake Engineering 9(1)
• USGS, Earthquake Prediction (Parkfield) sayfası: Haicheng ve Tangşan rakamları
• Science Friday, "The Rise and Fall of Earthquake Prediction"
• Vikipedi (İngilizce ve Çince), 1975 Haicheng depremi ve 1976 Tangşan depremi (başlangıç kaynağı)