1993 Latur Depremi: Bayram Gecesinin Sonunda Çöken Taş Köyler

29 Eylül 1993 gecesi. Hindistan'ın Maharashtra eyaletinde, Latur ve Osmanabad'ın tarım köylerinde on gün süren Ganesh bayramı sona eriyor. Tanrı Ganesh'in heykelleri suya bırakılmış, alaylar dağılmış, insanlar geç saatte evlerine dönüp uykuya dalmış. Evler taştan ve topraktan, damları ağır. Saat 03.56'da yer yalnızca birkaç saniye sallanıyor. Bilim insanlarının "durağan" saydığı bir bölgede, Killari köyünün altında yeni bir fay kırılıyor.

Depremden önce

Latur ve komşusu Osmanabad (bugünkü adıyla Dharashiv), Maharashtra'nın Marathwada bölgesinde, Terna ırmağının suladığı düz bir ovadadır. Toprak siyah ve verimlidir; köylüler üzüm ve ayçiçeği yetiştirir. Killari, Ausa ilçesine bağlı, bölgenin varlıklı köylerinden biridir. Köyün dışında bir şeker fabrikası vardır, telefonu vardır, tarlaları 2 bine yakın sondaj kuyusuyla sulanır.

Bölge, Dekken Platosu'nun doğu ucunda, milyonlarca yıl önce akan lavların bıraktığı kalın bazalt katmanlarının üzerindedir. Buradaki bazalt yaklaşık 450 metre kalınlığındadır. Hindistan'ın yarımada kesimi, levha sınırlarından uzak olduğu için deprem açısından en güvenli yerlerden biri sayılır. 1967'ye kadar yarımadada kayda geçmiş önemli deprem sayısı yalnızca üçtür. 1967'de, Latur'un birkaç yüz kilometre batısında, Koyna'da bir deprem olur. Ama Latur için kimse bir tehlike beklemez.

Köylerin evleri bu güven duygusuyla yapılmıştır. Duvarlar yerel taşla ve çamur harcıyla örülür, damlar kalın toprak katmanlarıyla örtülür. Gazeteci Shaila Satpute, depremden kısa süre sonra yazdığı yazıda bu evlerin duvarlarının ve damlarının bir metreyi aşan kalınlıkta olduğunu, sağlam temelleri olmadığını anlatır. Varlıklı aileler büyük taş konaklarda oturur. Köyün dışında, çamur ve sazdan kulübelerde ise dalitler (eski "dokunulmazlar") yaşar.

Bir yıl süren uğultu

Killari'de toprak bir yıldır huzursuzdur. 18 Ekim 1992'de köy, büyüklüğü 4,5 olarak verilen bir sarsıntıyla ve gök gürültüsüne benzeyen bir sesle uyanır. Pek çok evin duvarı çatlar, köydeki eski Neelakantheshwar tapınağının bir sütunu yana yatar. Satpute'nin aktardığına göre köyün iki yaşlısı, Hariba Kshirasagar ve Raghoba Bhosale, o gün korkudan ölür. Bazı aileler köyü terk eder.

Sarsıntılar arkası arkasına gelir. Köyün muhtarı ve bir ilçe meclisi üyesi, bir yıl içinde uğultulu 125 sarsıntı sayıldığını söyler. Killari'nin muhtar yardımcısı ve hekimi Ashok Potdar, yıllar sonra sarsıntıların Ekim 1992'den Haziran 1993'e kadar sürdüğünü anlatacaktır. Bilim insanları da sonradan ana depremden önce bölgede öncü sarsıntılar olduğunu doğrular.

Köylüler kaygılarını yetkililere iletir. Delhi'den bir sismolog gelip bölgeyi inceler. O dönem Latur milletvekili ve Lok Sabha (Hindistan meclisinin alt kanadı) başkanı olan Shivraj Patil, bilim insanları büyük bir deprem olasılığının düşük olduğunu söyleyince köylülere evlerine dönmeleri çağrısında bulunur. İnsanlar döner. Bazı küçük köyler taşınmak için baskı yapar; hükümet köy başına 20 akrelik (yaklaşık 8 hektar) bir arazi ve ev başına 16 bin rupi yardım önerir. Dört-beş bin nüfuslu köyler bu teklifi yetersiz bulup reddeder.

Bayram gecesinin sonu

Eylül sonunda Maharashtra'nın en büyük bayramı, Ganesh Chaturthi, bitmektedir. On günün sonunda evlerde ve meydanlarda tapınılan Ganesh heykelleri davullarla, alaylarla suya götürülüp bırakılır. 29 Eylül gecesi Latur ve Osmanabad köylerinde de bu tören yapılır. İnsanlar gece geç saatte evlerine döner ve derin bir uykuya dalar.

Depremden önceki günlerde yağmur yağmıştır. Toprak ıslak, taş duvarlar ve toprak damlar suyla ağırlaşmıştır.

03.56: Taş evler çöküyor

Deprem yerel saatle 03.56'da gelir; uluslararası kataloglarda tarih, Greenwich saatiyle 29 Eylül 22.25 olarak geçer. Büyüklüğü moment ölçeğiyle 6,2'dir; dönemin basını 6,3 ya da 6,4 yazar. Odak derinliği yaklaşık 7-10 kilometredir, yani sığdır. Leonardo Seeber ve meslektaşlarının 1996'da yayımladığı çalışmaya göre kırılma, yaklaşık dört saniyelik tek bir atımdan oluşur. Ters bir fay kırılır; yüzeyde açılan basamaklarda ve sığ kazılarda yarım metreye varan kayma ölçülür. Araştırmacılar bu fayın depremden önce var olduğuna dair ikna edici bir iz bulamaz: bazaltın içinde yeni bir kırık açılmış gibidir.

Birkaç saniye yeter. Bir metre kalınlığındaki toprak damlar, uyuyan ailelerin üzerine çöker. Satpute, uyuyanların neredeyse tamamının ölü bulunduğunu yazar: annesinin göğsündeki bebek, büyükannesine sarılarak uyuyan torun. Kurtulanlar çoğunlukla o saatte evin dışında olanlardır: avluda ya da teneke sundurmaların altında yatan yaşlılar, erken kalkıp kapı önüne oturanlar, tarladaki kerpiç evlerde kalanlar. Killari şeker fabrikasında gece vardiyasında çalışan yaklaşık 300 genç kurtulur; fabrika köyün iki-üç kilometre dışında, yüksekte kalmıştır. Ama bu gençlerin neredeyse hepsi ailesini kaybeder.

Taş konaklarda oturan varlıklı aileler en ağır kaybı verir. Köyün dışındaki saz kulübeler ise esneyip ayakta kalır; bu kez yoksulluk birçok dalit ailesini kurtarır.

İlk gün: yağmur ve odun yığınları

Sabah olduğunda ovada 52 köy yerle bir olmuştur. Latur ilçesinin 936 köyünden 817'si, Osmanabad'da 374 köy depremden etkilenir. Yalnız Killari'de 1.200'den fazla insan ölür, en az 2.847 ev yıkılır. Merkez üssü çevresinde hayvanların neredeyse tamamı telef olur.

Hayatta kalanlar çıplak elle enkazı kazar. İlk yardıma koşanlar arasında yakındaki Solapur'un demiryolu hastanesinden ve tıp fakültesinden hekimler vardır. Ordu, eyalet ve federal polis birlikleri bölgeye gönderilir. Satpute, Tavashigadha köyünde bir demiryolu çalışanı olan Subhash Pawar'ın hıçkırarak ağladığını yazar: anne-babasını, kardeşlerini, eşini, çocuklarını ve aynı köyde oturan kayınlarını kaybetmiş, ailesinden geriye bir tek o kalmıştır.

Ölüler, yıkılan evlerin ahşap kirişlerinden yapılan odun yığınlarında yakılır. 4 Ekim tarihli Christian Science Monitor, hafta sonu yağan sağanak, şimşek ve artçı sarsıntıların kurtarma çalışmalarını engellediğini, ıslanan odunların ölü yakma ateşlerinde yanmadığını yazar. Ordu yetkilileri, felaketi seyretmeye gelen "dehşet turistlerinin" ve yağmacıların işleri zorlaştırdığını söyler. Ortalıkta bir söylenti dolaşır: Terna barajı yıkılmış. Killari'den Prashant Harangule, yıllar sonra bu söylenti üzerine pek çok kişinin paniğe kapılıp kaçtığını anlatır.

Felaketin ortasında dayanışma da vardır. Latur ve Solapur'un esnafı pazar yerini boşaltıp yardım dağıtım merkezine çevirir; bakkallar depolarını açar, muz üreticileri kamyonlarını dağıtım noktalarına yönlendirir. 2 Ekim sabahı saat 10 civarında, çadır, battaniye, yiyecek ve ilaç yüklü 120'den fazla kamyonluk ilk yardım konvoyu Bombay'dan yola çıkar.

Devlet Latur'da

Maharashtra Başbakanı Sharad Pawar, depremden birkaç saat sonra Latur'dadır ve yardım çalışmalarını bizzat yönetir. Evsiz kalanların sayısını 130 bine yakın olarak açıklar. Gelir Bakanı Vilasrao Deshmukh, Latur'un "koruyucusu" olarak görevlendirilir. İki yönetici arasındaki fark ilk günlerden görünür: Pawar, yıkılan köylerin taşınması için planın 15 günde hazır olacağını söyler; Deshmukh ise "güvenli yerler" belirlemenin en az altı ay alacağını düşünür.

Pawar, otuz yıl sonra yaptığı bir konuşmada, dönemin Hindistan Başbakanı P. V. Narasimha Rao'ya bölgeyi ziyaretini ertelemesini önerdiğini, böylece yardım çalışmalarının aksamadığını anlatacaktır. Merkezi hükümet bir deprem yardım fonu kurar; ABD 2 milyon dolar gönderir. Latur bölge valisi (district collector) Praveen Pardeshi, yardım ve yeniden yapılanma çalışmalarının sahadaki sorumlusu olur.

Enkazın altında dört gün

Depremin dördüncü gününde Killari'de askerler hâlâ enkaz kaldırmaktadır. Jawalge ailesinin evinin üzerine yedi ev ve bir tapınağın yıkıntısı yığılmıştır. Orduya yeni katılmış 20 yaşındaki Teğmen Sumeet Baxi, enkazdaki dar bir boşluktan içeri girmeye gönüllü olur.

Boşluğun dibinde 18 aylık Priyanka Jawalge'yi (o zamanki adıyla Pinni) bulur. Bebek yere serili yatağından yuvarlanıp anne-babasının uyuduğu demir karyolanın altına girmiştir. Karyolayı ters dönmüş pirinç bir su testisi ayakta tutmuş, altında küçük bir hava boşluğu kalmıştır. Bebeğin enkazda geçirdiği süre kaynaklarda 104 ya da 108 saat olarak geçer. Baxi yıllar sonra o anı anlatırken içeriden bağırdığı sözü aktarır: "Baccha zinda hai!" (Çocuk yaşıyor!).

Yirmi beş yıl sonra Baxi, Pune'deki bir meslektaşı aracılığıyla Priyanka'yı bulur. İlk telefon konuşmalarında ikisi de bir süre konuşamaz. Priyanka, Mangrul köyünde amcasının okulunda öğretmenlik yapmaktadır. Baxi onu "ilk çocuğu" sayar.

Kaç kişi öldü

Latur'un ölü sayısı hiçbir zaman kesinleşmez. İlk günlerde rakamlar şişer: 4 Ekim'de yetkililer 30 bin kişinin öldüğünü ya da kayıp olduğunu söyler. Satpute'nin yazısında 60 bin kurbandan söz edilir, Killari'nin 20 bin nüfusundan yalnız 1.500'ünün kurtulduğu iddia edilir. Bu rakamlar sonraki sayımlarla doğrulanmaz; Killari'deki ölü sayısı 1.200'ün biraz üzerinde verilir.

Bugün kaynaklarda dolaşan rakamlar 7.582 ile 11 binin üzeri arasındadır. Hindistan basını genellikle "8 binden fazla ölü, 16 binden fazla yaralı" der. ABD'nin NOAA kataloğu 11 bin ölü ve 30 bin yaralı verir. Yaygın kullanılan yuvarlak rakam yaklaşık 10 bindir. Hangisi alınırsa alınsın Latur, kayıtlı tarihte levha içindeki "durağan" kıtasal kabukta yaşanmış en ölümcül deprem olarak geçer. 6,2 büyüklüğünde bir deprem için bu yıkım çok büyüktür; bilim insanları bunu ağır taş evlere ve depremden önceki yağmurlara bağlar.

Yeni Killari

Hayatta kalanlar önce çadırlara, sonra geçici barakalara yerleşir. Harangule, ailesiyle birlikte üç yıla yakın bir geçici kampta yaşadığını anlatır. Gazeteci Atul Deulgaonkar'a göre barakalarda sıcaklık 42 dereceyi bulur; bu da hükümeti acele etmeye zorlar.

Maharashtra hükümeti, 1993-1995 arasında Dünya Bankası'yla yaptığı görüşmeler sonunda deprem bölgesinin yeniden yapımı için 335 milyon dolarlık kredi alır. Maharashtra Acil Deprem Programı kapsamında köyler eski yerlerinden alınıp yakınlarda kurulan yeni yerleşimlere taşınır; yeni evler depreme dayanıklı biçimde yapılır. Rakamlar kaynağa göre değişir: Pardeshi'nin yönettiği programın 30 köyü yeniden kurduğu ve 110 bin evi kapsadığı belirtilir; Deulgaonkar ise kredinin 1.200 crore rupi olduğunu, bunun 900 crore'unun 40 bin yeni eve ayrıldığını söyler. Yerel ustalara depreme dayanıklı yapı teknikleri öğretilir.

Yeni evler köylülerin hayatına uymaz. Mayıs 1994'te Down to Earth dergisinde Killari'den Baburao Umte, eskiden hayvanlarını ve tarım aletlerini avluda tuttuklarını, yeni evlerde buna yer olmadığını, her şeyi eve doldurup kendilerinin dışarıdaki teneke barakalarda yaşamak zorunda kalacaklarını anlatır. Deulgaonkar'a göre en büyük hata, köylülerin sürece katılmamasıdır: köyler onaylarını almadan taşınır, ırmak boyunca kendiliğinden büyümüş köylerin yerine şehir tipi ızgara planlar kurulur, insanlara hazır evin anahtarı verilir.

Neyi değiştirdi

Latur, Hindistan'ın deprem haritasını değiştirdi. Yarımada Hindistan'ın "güvenli" sayılması sorgulandı; levha içindeki durağan bölgelerde de yıkıcı depremler olabileceği acı bir biçimde görüldü. Seeber ve meslektaşları, ana depremden önceki öncü sarsıntıların, durağan bölgelerde gelecekteki yıkıcı depremleri önceden fark etmeye yardım edebileceğini yazdı. Depremi Terna üzerindeki baraj gölünün tetiklediği tezi de tartışıldı; Seeber'in ekibi ise kırılmayı bazaltta açılan yeni bir fay olarak yorumladı.

Yönetim açısından ise Latur, Hindistan'da afet sonrası yeniden yapılanmanın ilk büyük deneyi oldu. Deulgaonkar'a göre 2001 Gujarat (Bhuj) depreminde Latur'un hatalarından ders çıkarıldı: köylerin taşınması reddedildi, halkın katılımı zorunlu tutuldu, Latur'da çalışan yöneticiler deneyimlerini Gujarat'a taşıdı. Sharad Pawar 2023'teki yıl dönümü konuşmasında, Hindistan'ın bugün her türlü afete karşı kendinden emin durabilmesini Killari'de kurulan idari sisteme bağladı.

Bugün

Killari'de her 30 Eylül "kara gün" olarak anılır. Yeni köylerde hayat sürüyor, ama yaralar kapanmış değil. Depremzedeler komitesinin başkanı Amar Birajdar, 1993'te yedi kuzenini kaybetti; 2025'teki yıl dönümünde mücadelelerinin hâlâ sürdüğünü söyledi. Yeni köylerin bir kısmı resmî olarak yerleşim alanı sayılmıyor, tapularda hâlâ "Maharashtra hükümeti istimlaki" yazıyor; depremzedeler için yapılan 1.200 ile 2.000 arasında evin dağıtılmadığı belirtiliyor.

Tarım işçisi Tanaji Suryavanshi depremde 10 yaşındaki oğlunu kaybetti. 6,5 akrelik (yaklaşık 2,6 hektar) tarlası depremzedelerin yeni köyü için istimlak edildi; tazminat ya da başka bir arazi beklerken teneke damlı bir barakada yaşıyor. Beş dönem milletvekilliği yapan Madhukar Chavan'ın sözleriyle, çok yardım geldi ama yaralar hiç kapanmadı.

Kaynaklar

• Shaila Satpute, "The Latur Earthquake", Manushi dergisi, sayı 78 (1993)
• Patralekha Chatterjee, "India Earthquake Strains Country's Relief Efforts", The Christian Science Monitor, 4 Ekim 1993
• "Lifestyles in jeopardy", Down to Earth, 14 Mayıs 1994
• Seeber, L., Ekström, G. ve diğ. (1996), The 1993 Killari earthquake in central India: A new fault in Mesozoic basalt flows?, Journal of Geophysical Research
• Atul Deulgaonkar ile söyleşi, "30 years of Latur-Osmanabad quake", Down to Earth, 2023
• "India can face any natural disaster confidently with Killari quake management template: Pawar", The Hitavada, 1 Ekim 2023
• "Killari village to observe black day", LatestLY (PTI)
• "32 years on, survivors still recovering from Latur earthquake", The Week (PTI), 29 Eylül 2025
• "After 25 Yrs, Armyman Reunites With 'Miracle Baby' He Rescued During Latur Earthquake", The Logical Indian; Godfrey John, The Christian Science Monitor, 17 Kasım 1993
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Vikipedi (İngilizce), 1993 Latur earthquake ve Praveen Pardeshi maddeleri (başlangıç kaynağı)