1991 Uttarkashi Depremi: Garhwal'da Kayrak Damların Altında Kalan Gece

20 Ekim 1991, pazar, gece 02.53. Hindistan'ın kuzeyinde, Garhwal Himalayaları'nda Bhagirathi Nehri'nin vadisi uykuda. Köylerdeki evler taştan, damları ağır kayrak levhalarla örtülü. Yer birkaç saniye içinde şiddetle sallanıyor; duvarlar çöküyor, damlar uyuyanların üzerine iniyor. Kış kapıdayken yüzlerce köy yolsuz, köprüsüz kalıyor. Bu depremin kaç can aldığı bugün bile tek bir rakamla söylenemiyor: resmî sayım 768 diyor, uluslararası kataloglar 2.000.

Depremden önce

Uttarkashi, Ganj'ın kaynak kollarından Bhagirathi'nin kıyısında kurulmuş küçük bir dağ kasabasıdır ve aynı adı taşıyan ilçenin merkezidir. 1991'de burası Uttar Pradesh eyaletine bağlıdır; Uttarakhand eyaleti henüz kurulmamıştır. Kasabadan kuzeye, Hinduların kutsal saydığı Gangotri'ye uzanan yol vadinin dibinden geçer. Vadinin iki yamacında, bir kısmına yalnızca patikayla çıkılan yüzlerce köy vardır; bazıları 3.000 metreye yakın yüksekliktedir.

Bölge, Hint levhasının Avrasya levhasının altına doğru itildiği sınırın üzerindedir. Hint levhası burada yılda yaklaşık 5 santimetre kuzeydoğuya ilerler. Himalayalar'ın ana yapılarından Ana Merkezî Bindirme, kuzeye 30-40 derece eğimle vadinin altından geçer. Hindistan'ın deprem yönetmeliği bölgeyi en tehlikeli iki kuşağın sınırına koymuştur.

Bu tehlike bilindiği için Roorkee Üniversitesi'nin deprem mühendisliği bölümü, devletin desteğiyle bölgeye 40 istasyonluk bir kuvvetli yer hareketi ağı kurmaktadır. Ekim 1991'de bu istasyonların 26'sı yerindedir.

Köylerdeki yapılar zamanla değişmiştir. Eski Garhwal evlerinde taş duvarlar, binayı bir kafes gibi saran yatay ahşap kirişlerle bağlanır. Down To Earth dergisinin sonraki incelemesine göre, Bhagirathi üzerindeki Maneri barajının inşaatıyla birlikte yeni bir yapı tarzı yayılmıştır: çamur harçla örülmüş moloz taş duvarların üzerine oturan ağır kayrak ya da betonarme damlar. Uttarkashi'nin 8,5 kilometre doğusundaki baraj 1984'te işletmeye açılmıştır.

Gece 02.53

Deprem yerel saatle 02.53'te, Greenwich saatiyle bir önceki günün, 19 Ekim'in akşamı 21.23'te başlar. Moment büyüklüğü 6,8 olarak hesaplanır; ABD Jeolojik Araştırmalar Kurumu yüzey dalgası büyüklüğünü 7,0 verir. Odak derinliği 10 ile 19 kilometre arasında tahmin edilir. Merkez üssü Uttarkashi'nin yaklaşık 30 kilometre doğusundadır.

NOAA'nın kaydına göre sarsıntı, birbirinden yaklaşık 1,6 saniye arayla gelen iki olaydan oluşur. Kuvvetli hareket kayıtlarından yapılan sonraki çalışmalar, enerjinin önce yavaş açığa çıktığını, kırılmanın başlamasından dört saniye sonra doruğa ulaştığını gösterir. Fay yüzeyinde en büyük kayma 1,5 metre olarak hesaplanır.

Roorkee'nin yeni kurulan istasyonlarından 13'ü depremi kaydeder: Uttarkashi, Bhatwari, Tehri, Barkot, Ghansali, Purola ve diğerleri. Ölçülen en büyük yatay ivme yerçekiminin yaklaşık üçte biridir. Fransız ve Hint sismologlar sonradan bu kayıtlarla kırılmanın batıya doğru ilerlediğini gösterecektir.

Sarsıntı Delhi'de, Chandigarh'da, batı Nepal'de ve kuzeydoğu Pakistan'da hissedilir. Delhi ve Chandigarh'da bazı binalarda hasar oluşur. Merkez üssüne yaklaşık 160 kilometre uzaklıktaki Rişikeş'te, Swami Rama'nın aşramında kalanlar, Hinduism Today dergisinin sonraki haberine göre, ilk anda sarsıntıyla şakalaşır. Dağlarda ne olduğunu henüz kimse bilmemektedir.

Çöken damlar

En şiddetli sarsıntı, merkez üssü çevresinde yaklaşık 20 kilometrelik küçük bir alanda yaşanır; burada şiddet IX'a ulaşır. Uttarkashi kasabası, Bhatwari, Maneri, Budhakedar, Mahinanda ve Krishanpur'da şiddet VIII, Gangotri, Ghansali ve Tehri'de VII olarak belirlenir.

IIT Kanpur ekibinin gözlemine göre şiddetin yüksek olduğu yerlerde en kötü sonucu, ağır damı taşıyan taş evler verir. Moloz duvarlar sarsıntıda dağılır, kayrak ya da beton damlar içerideki uyuyanların üzerine iner. Saat gecenin en derin saatidir; insanların neredeyse tamamı evlerinin içindedir.

Yamaçlardan heyelanlar kopar. Yollar kapanır, köprüler yıkılır, elektrik ve telefon hatları kesilir. Uttarkashi bölgesinde 30 metre derinliğinde bir yarık görüldüğü kaydedilir. Uttarkashi'yi Gangotri yönündeki yüksek köylere bağlayan önemli bir köprü çöker; vadinin yukarısı kasabadan kopar.

Can kaybı yalnız insanlarla sınırlı değildir. Resmî kayıtlara göre 3.096 baş hayvan ölür. Dağ köylerinde hayvan, ailenin geçimi demektir.

Kesilen yollar, gelen ordu

Sabah olduğunda yıkımın genişliği ortaya çıkar. Etkilenen alan Uttarkashi, Tehri ve Chamoli ilçelerine yayılmıştır. Yollar ve köprüler yıkıldığı için kurtarma ekipleri pek çok köye ulaşamaz. Hindistan ordusu bölgeye çağrılır.

Artçı sarsıntılar durmaz. Aaj Tak'ın derlemesine göre sonraki iki ayda bölgede 142 sarsıntı hissedilir. Evleri ayakta kalan köylüler de içeride uyumaya cesaret edemez, açıkta kalır. Ekim sonunda Himalayalar'da geceler soğumaya başlamıştır.

Kanpur'daki Hindistan Teknoloji Enstitüsü'nden dört kişilik bir inşaat mühendisliği ekibi 27 Ekim ile 4 Kasım arasında bölgeyi dolaşır, yıkılan ve ayakta kalan binaları inceler. Ekibin raporu, sonraki yıllarda bu depremin en çok başvurulan saha kaynaklarından biri olur.

Rakamların arasındaki fark

Hindistan'ın resmî sayımına göre yaklaşık 307 bin kişinin yaşadığı 1.294 köy depremden etkilenir. 768 kişi ölür, 5.066 kişi yaralanır. IIT Kanpur raporu hasar gören ev sayısını 42.400 olarak verir. Aaj Tak'ın aktardığı rakamlara göre ise 20.184 ev tamamen yıkılmış, 74.714 ev ağır hasar görmüştür.

Uluslararası kataloglar farklı rakamlar verir. ABD'nin NOAA veritabanı ve USGS'nin ilk belirlemeleri en az 2.000 ölü, 1.800'den fazla yaralı ve Chamoli-Uttarkashi bölgesinde 18 bin yıkılmış bina kaydeder. Aynı NOAA kaydında Belçika merkezli EM-DAT veritabanından alınan 1.500 ölü ve 1.383 yaralı rakamı da yer alır. Roorkee'li araştırmacılar 1992'deki makalelerinde "yaklaşık 2.000" can kaybından, Thakur ve Kumar ise 1994'te "binin üzerinde" ölüden söz eder.

Fark büyüktür: en düşük ve en yüksek tahmin arasında iki buçuk kat vardır. Uluslararası rakamların bir kısmı ilk günlerin tahminlerine dayanır; resmî 768 ise eyalet yönetiminin isim isim yaptığı sayımdır. Uzak köylere haftalarca ulaşılamadığını düşünen bazı yazarlar resmî rakamı düşük bulur. Hangisinin doğru olduğunu söyleyecek bağımsız bir sayım yoktur. Kaynaklar tarihte de ayrışır: Down To Earth'ün 2001 tarihli yazısı depremi yanlışlıkla 25 Ekim'e koyar ve 425 bin kişinin, yaklaşık 2.100 köyün etkilendiğini yazar.

Delhi'den gelen yardım

Hindistan'ın başbakanı, birkaç ay önce göreve gelen P. V. Narasimha Rao'dur. Uttar Pradesh'i ise yine 1991'de ilk kez eyalet başbakanı olan Kalyan Singh yönetir. Hinduism Today'in Şubat 1992 tarihli haberine göre Başbakan 22 milyon dolar acil yardım açıklar; 55 bin battaniye, 25 bin branda çadır ve pirinç dağıtılır.

Aynı habere göre dağıtım düzensizdir. Köylerin önemli bir kısmına yalnızca patikayla ulaşılır. Bölgeyi gezen Dr. Aruna Bhargava, dağıtılan malzemenin başında insanların eline geçeni kapmaya çalıştığını, yıkılmış köylerde çürüyen hayvan leşleri gördüğünü anlatır. Kasım sonuna gelindiğinde yükseklere kar yağmıştır; dergiye göre 1.300 kişi karda mahsur kalır ve helikopterle kurtarılmayı bekler.

Derginin aktardığı bir iddiaya göre açıklanan paranın yüzde birinden azı ilk üç haftada köylülere ulaşır. Bu rakam yardım kampanyasını yürüten çevreden gelir; bağımsız bir denetimle doğrulanmamıştır.

On yedi gün sonra

Yazar Mohit Satyanand, Kasım 1991'de kız kardeşi Kanika ve üç arkadaşıyla birlikte deprem bölgesine gider. Yıllar sonra kişisel sitesinde yayımladığı anılarında o yolculuğu anlatır. Grubun üssü, Çipko hareketinin önderlerinden Sundarlal Bahuguna ile eşi Vimla Bahuguna'nın Silyara'daki aşramıdır. Aşram da hasar görmüştür: tavan kirişleri yerinden fırlamış, damın kayrak levhaları sıra sıra kaymıştır.

Grup, resmî yardımın uğramadığı Balganga vadisine yönelir ve üç saatlik bir tırmanışla sırttaki bir köye çıkar. Köydeki evlerin üçte ikisi ağır hasarlıdır; duvarlar yıkılmış, sıvalar çatlamıştır. Köylüler sarsıntılar sürdüğü için evlere girmez. Satyanand'ın aktardığına göre köylüler onları depremden on yedi gün sonra köyü ziyaret eden ilk insanlar olarak karşılar.

Grup köyün nüfusunu, ailelerini ve ihtiyaçlarını tek tek yazar. Yalnızca bu köyün 71 brandaya ihtiyacı vardır. Satyanand, dağıtılan battaniyelerin bir kısmının otuz rupiye satıldığını da duyar. Delhi'ye dönen grup bir yardım ağı kurar, yaklaşık 15 lakh rupi (1,5 milyon rupi) toplar ve Kasım-Aralık aylarında yedi uzak köye malzeme taşır.

Bir aşramdan oruç tehdidi

Rişikeş'teki aşramında sarsıntıyı hisseden Swami Rama, Himalaya Enstitüsü'nün kurucusudur ve gençliğinde Gangotri çevresinde yaşamıştır. Hinduism Today'e göre önce Dr. Aruna Bhargava'yı bölgeye gönderir. Gelen haberlerden sonra kendi kitap vakfından 100 bin doları bir Deprem Rehabilitasyon Komitesi hesabına yatırır, Ginda adlı köyü üstlenip evleri yeniden yaptırmaya başlar ve Delhi'de bir büro açar.

11 Kasım'da Başbakan Rao'ya bir mektup gönderir. Mektupta köylülerin soğukta açık kamplarda yaşadığını, çocukların leopar ve ayı tehlikesiyle karşı karşıya olduğunu yazar; 15 gün içinde önlem alınmazsa ölüm orucuna başlayacağını bildirir. 27 Kasım'daki ikinci mektupta yedi talep sıralar: ölenlerin ailelerine kişi başı 2.000 dolar, yaralılara 800 dolar tazminat, yardım işlerinin helikopterleri olan orduya devredilmesi, yardım paralarının hesabının açıklanması ve evlerin hemen yeniden yapılması.

Oruç tehdidi radyo, televizyon ve gazetelerle duyulur. Swami Rama 3-4 Aralık'ta Başbakan'la kırk dakika görüşür, ardından Uttar Pradesh eyalet başbakanı ile bir araya gelir. Dergiye göre hükümet 25 Aralık'a kadar taleplerin çoğunu kabul eder, yalnızca ölü başına tazminatı 2.000 yerine 800 dolar olarak önerir. Swami Rama 27 Aralık'ta oruca başlayacağını açıklar. Derginin haberi bu noktada baskıya girer; sonrasını bu kaynaktan öğrenemiyoruz.

Neyi değiştirdi

The Weather Network'ün özetine göre Uttarkashi depremi, 1950'den beri Himalayalar'da en çok can alan deprem olarak kayda geçer. Mühendisler için en önemli ders evlerden çıkar. Down To Earth'ün 2001'deki incelemesine göre ağır dam ile zayıf duvarın birleşimi öldürücü olurken, yatay ahşap kirişlerle bağlanmış eski evler çamur harçlı taş duvarlarına rağmen az hasar görür. Hindistan Standartlar Bürosu'ndan A. S. Arya, depreme dayanıklılığın inşaat maliyetine yüzde 6-10 ek harcamayla sağlanabileceğini söyler.

Dehradun'daki People's Science Institute, afet çalışmalarına bu depremle başlar. Kurum, depremden sonra köy ustaları için eğitim kitapçıkları, afişler ve maketler hazırlar; bu deneyimi daha sonra 1993 Latur ve 2001 Gujarat depremlerinden sonra kullanır.

Bilim için Roorkee ağının kayıtları değerlidir. Fayın nasıl kırıldığı ve kaymanın nerede yoğunlaştığı bu kayıtlarla çalışılır. 1993-1995 arasında kurulan bir mikro deprem ağıyla kaydedilen 430 küçük depremin yaklaşık yüzde 70'i, 1991 depreminin artçı bölgesinde yer alır. Sekiz yıl sonra, 1999'da komşu Chamoli ilçesi yeni bir depremle sarsılır.

Bugün

Uttarkashi bugün Uttarakhand eyaletinin bir ilçe merkezidir ve her yıl Gangotri'ye giden hacıların yolu üzerindedir. Kasabadaki Kaşi Vişvanath Tapınağı hacıların uğrak yerlerinden biridir. Maneri barajı Bhagirathi'nin suyunu tünellere çevirmeye devam eder.

Yer burada hâlâ hareketlidir. Ocak 2025'te on gün içinde büyüklüğü 2 ile 3,5 arasında en az sekiz küçük deprem kaydedilir ve yerel basın 1991'i yeniden hatırlar. Wadia Himalaya Jeolojisi Enstitüsü'nden Dr. Naresh Kumar, bölgede sismik hareketliliğin farklı sıklıklarla sürdüğünü söyler.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 5307 (USGS, EM-DAT ve Hint kaynaklarına dayanan açıklamalarla)
• A. R. Chandrasekaran ve J. D. Das, Analysis of strong motion accelerograms of Uttarkashi earthquake of October 20, 1991, Bulletin of the Indian Society of Earthquake Technology, Mart 1992
• V. C. Thakur ve Sushil Kumar, Seismotectonics of the 20 October 1991 Uttarkashi earthquake in Garhwal Himalaya, Terra Nova, 1994
• F. Cotton ve diğ., Rupture history and seismotectonics of the 1991 Uttarkashi, India earthquake, Tectonophysics, 1996
• H. R. Wason, Post-1991 Uttarkashi Earthquake Seismicity Pattern in the Garhwal Himalaya Region, USGS Open-File Report 2010-1099
• IIT Kanpur saha incelemesi (27 Ekim-4 Kasım 1991), Vikipedi ve The Weather Network üzerinden aktarıldığı biçimiyle
• Hinduism Today, "Swami Rama Wins More Government Quake Relief With Fast-To-Death Vow", Şubat 1992
• Mohit Satyanand, "Life and death on the Ganga" (kişisel anı)
• Down To Earth, "Houses that hold on", 15 Mayıs 2001
• Aaj Tak, Uttarkashi'deki 2025 sarsıntıları ve 1991 depremi üzerine haber, 3 Şubat 2025
• People's Science Institute, With Confidence and Dignity (Gujarat 2001 raporu)
• The Weather Network, "October 20, 1991: The catastrophic Uttarkashi earthquake"
• Vikipedi (İngilizce), 1991 Uttarkashi earthquake, Maneri Dam, Sunderlal Bahuguna (başlangıç kaynağı)