1956 Ancar Depremi: Aynı Temellerin Üzerine Kurulan Kasaba

21 Temmuz 1956, cumartesi. Hindistan'ın batı ucunda, Pakistan sınırına komşu Kutch'ta muson mevsimi. Eski başkent Ancar'ın (Anjar) dar sokaklarına akşam inmiş. Saat dokuzu iki geçe yer sarsılıyor. Taş evler sokaklara yıkılıyor, çevredeki köylerden bazıları haritadan siliniyor. Ölü sayısı kaynağa göre 111 ile 170 arasında değişiyor. Ancar yeniden kuruluyor, ama aynı temellerin üzerine. Kırk beş yıl sonra aynı sokaklar bir kez daha çökecek.

Depremden önce

Kutch, Hindistan'ın en batısında, Arap Denizi ile Kutch Ranı'nın tuzlu düzlükleri arasında kalan kurak bir bölgedir. Yüzyıllarca Jadeja hanedanının yönettiği bir prenslik olan Kutch, 1947'de Hindistan'a katılmıştır. 1 Haziran 1948'den beri yönetimi doğrudan merkezî hükûmetin atadığı bir baş komiserdedir. Deprem olduğunda Kutch hâlâ ayrı bir eyalettir; üç buçuk ay sonra, 1 Kasım 1956'da Bombay eyaletine bağlanacaktır.

Ancar, Kutch'un en eski kasabalarından biridir. Yerel anlatılara göre kuruluşu 7. yüzyıla uzanır; 1545'te Rao Khengarji I kasabayı Kutch'un başkenti yapmıştır. 18. yüzyılın başında beş metreye yakın yükseklikte, iki metre kalınlığında surlarla çevrilmiştir. Adının "tahıl pazarı" anlamına gelen bir sözden türediği de anlatılır. Eski kasabanın sokakları dar ve sıkışıktır; evler taştandır ve birbirine yaslanır. Kasabada 14. yüzyılda yaşamış Jesal ve Toral çiftinin anısına yapılmış türbeler ziyaret edilir.

Ancar depremi ilk kez yaşamıyor. 16 Haziran 1819'da Kutch'u vuran ve büyüklüğü 7,7 ile 8,2 arasında hesaplanan deprem, bölgede en az 1.543 kişinin ölümüne yol açmış, Ancar'da binlerce evi yıkmıştır. O depremden sonra kasabanın nüfusu 10 bin dolayına düşmüş, yıkılan surlar 1826'da yeniden örülmüştür. 1901'de nüfus yeniden 18 bini geçmiştir.

1956'da bölge hızla değişmektedir. Hindistan'ın bölünmesinden sonra Sind'den göç eden Hindu mültecileri yerleştirmek için Ancar ilçesinde yeni bir kasaba, Gandhidham kurulmaktadır. Hemen yanında Adipur vardır. Kıyıda ise bağımsızlıktan sonra batı Hindistan'ın ana limanı olacak Kandla inşa edilmektedir. Raylar, yollar, yeni barakalar ve yeni insanlar Ancar'ın çevresini doldurmaktadır.

Saat dokuzu iki geçe

Hindistan Meteoroloji Dairesi'nden A. N. Tandon'un 1959'da yayımladığı incelemeye göre deprem Greenwich saatiyle 15.32'de, yerel saatle akşam 21.02'de olur. Tandon'un hesapladığı merkez Ancar'ın kuzeyinde, odak derinliği 13 ile 18 kilometre arasındadır. Sonraki çalışmalar merkezi Ancar ile güneydeki kıyı köyü Bhadresar arasında bir yere koyar; bu yer 1819 depreminin merkezinden çok uzak değildir.

Büyüklük konusunda kaynaklar birbirini tutmaz. Tandon büyüklüğü 7 olarak verir. Bugünkü kataloglar daha düşük bir değerde birleşir: NOAA'nın veritabanı 6,0, yüzey dalgası ölçeği 6,1 der. Şiddet ise Mercalli ölçeğinde IX'a ulaşır. 1995'te yayımlanan bir sismoloji çalışması, depremin 1819'dakine benzer biçimde bir ters fay hareketiyle oluştuğunu gösterir: yer kabuğu sıkışmakta, bir blok ötekinin üzerine çıkmaktadır.

Sarsıntı bütün Gujarat'ta hissedilir; dönemin Times of India haberlerine göre Bombay'ın banliyölerine kadar ulaşır. Hissedilme yarıçapı 300 kilometre olarak hesaplanır. En ağır hasar ise yaklaşık 2.000 kilometrekarelik bir alana sıkışır. Lok Sabha'ya, yani Hindistan Meclisi'ne sunulan resmî açıklamaya göre sarsıntılar 21 Temmuz gecesi ve 22 Temmuz sabahı da sürer.

Yıkılan köyler, kopan raylar

Ancar'ın eski kasabası büyük ölçüde yıkılır. Dar sokaklarda birbirine yaslanmış taş evler çöker, yollar enkazla dolar. Resmî açıklamaya göre en şiddetli sarsıntı Bhuj ile Bhachau arasındaki orta kuşakta, Ancar'ın tam bulunduğu yerde yaşanır. Ancar ile çevresindeki 22 köy en ağır hasarı görür; adı geçen köyler arasında Dudhai, Ratnal, Dhamadka, Jaikadi, Galpadar, Dhaneti, Chirai ve Bhachau vardır.

Times of India'nın deprem haftasındaki haberlerini derleyen sismologlara göre Dhamadka'da yapıların çoğu çöker. Jhuran, Khirsa ve Rapur köyleri için "silindi" ifadesi kullanılır. Adipur, Bhachau ve Ratnal'da da ağır hasar vardır. Hasar Bhuj, Kera, Gandhidham ve Kandla limanına kadar uzanır.

Yeni kurulan ulaşım hatları da zarar görür. Ancar yakınında demiryolunun altında toprak yaklaşık 15 metre boyunca çöker. Kandla'da bir demiryolu dolgusu hasar görür; Palanpur-Gandhidham hattında bir yük treni raydan çıkar. Lotianala ve Jhuran'daki bentlerde çatlaklar açılır. Buna karşın bölgenin ana demiryolları, yolları ve köprüleri büyük ölçüde ayakta kalır.

Baş komiser Ancar'da

Lok Sabha kayıtlarına göre Kutch Baş Komiseri, haber geldiği 21 Temmuz gecesi üst düzey memurlarla birlikte en ağır vurulan Ancar'a gider. Evsiz ve yoksul kalanlar için kasabada ortak bir mutfak kurulur. Barınaksız kalanlar çadırlara ve ayakta kalan binalara yerleştirilir.

Deprem, Kutch'un yönetsel olarak geçiş dönemine rastlar. Bölge doğrudan Delhi'ye bağlıdır ve Bombay eyaletiyle birleşmesine aylar kalmıştır. Yardımın ilk günlerini bu nedenle merkezî hükûmetin atadığı yöneticiler yürütür; konu deprem haftasında, 25 Temmuz'da Hindistan Meclisi'nde gündeme gelir.

Ülke içinden de yardım gelir. Times of India gazetesi Ancar depremi için bir yardım fonu açar.

Kaç kişi öldü?

Kaynaklar 1956 depreminin bilançosunda anlaşamaz. Hükûmetin dört gün sonra Meclis'e sunduğu ilk açıklama 111 ölü bildirir; bunların 102'si yalnızca Ancar'dandır. Sonraki kayıtlar ve bugünkü ansiklopediler en az 115 ölüden söz eder. NOAA'nın önemli depremler veritabanı ise ölü sayısını 156 olarak verir. 2001'de Ancar'ın belediye başkanı olan ve 1956'da okul çağında bulunan bir kadın, The Globe and Mail muhabirine o depremde 170 kişinin öldüğünü anlatır.

Yaralı sayısında fark daha da büyüktür. Hükûmet kayıtlarına dayanan rakam 254'tür. Times of India haberlerinden derlenen sismolojik katalog ise yaklaşık 3 bin yaralıdan söz eder. Bu iki rakam arasındaki uçurum, büyük olasılıkla ağır ve hafif yaralıların farklı sayılmasından kaynaklanır; kaynaklar bunu açıklamaz.

Evlerdeki hasar için de birden fazla rakam vardır. Ancar ilçesinde 2 bin evin hasar gördüğü, bunların yarısının Ancar kasabasında olduğu yazılır. Ancar için başka bir kaynak yaklaşık 1.350 yıkık evden söz eder. 25 köyde 3 binden fazla evde büyük çatlaklar oluşur. Meclis'teki ilk açıklamada ise yaklaşık 10 bin evin oturulamaz hâle geldiği bildirilir. Zarar 10 milyon rupi olarak hesaplanır. Bu tablo, depremi Kutch'un o güne kadarki yüz yılının en büyük felaketlerinden biri yapar.

Yağmur ve göç

Deprem muson mevsiminin ortasında olur. Sarsıntıların ardından şiddetli yağmurlar başlar. Geçici kamplarda, çadırlarda ve yıkık evlerin yanında kalan binlerce insanın durumu ağırlaşır.

Depremden birkaç gün sonra 8 binden fazla kişi Kutch'u terk eder. Bu, yeni kurulan Gandhidham'a ve Kandla'ya iş ve yerleşim için insanların geldiği bir bölgede tersine bir akıştır. Göçün ne kadarının kalıcı olduğu kaynaklarda yazmaz.

Yeni Ancar

Yetkililer depremden sonra kasabanın dışında yeni bir yerleşim kurar: Naya Ancar, yani Yeni Ancar. UNESCO'nun 2001 depreminden sonra hazırladığı kültürel miras raporuna göre burada geniş sokaklar boyunca tek katlı küçük evler yapılır; plan geleneksel bir kasabadan çok bir banliyöye benzer.

Ancak yeni kasaba eski Ancar'ın yerini tutmaz. Aynı rapora göre halkın büyük kısmı eski kasabaya döner ve evlerini depreme dayanıklılık önlemi almadan yeniden kurar. Pek çok yeni ev eski temellerin üzerine yükselir. Dar sokaklar yine dar kalır, taş duvarlar yine birbirine yaslanır. Deprem, kasabanın kalbini değiştirmeden geçip gider.

Kırk beş yıl sonra

26 Ocak 2001 sabahı, Hindistan'ın Cumhuriyet Bayramı'nda, Kutch'u çok daha büyük bir deprem vurur. Bu deprem de 1819 ve 1956 depremlerine benzer bir fay hareketinden doğar. Ancar'ın eski kasabası bu kez neredeyse tamamen yok olur; kasabada 2 binden fazla kişi ölür.

En ağır kayıp, bayram için yürüyen öğrencilerdir. Dar bir sokakta yürüyen çocukların üzerine iki yandaki binaların duvarları yıkılır. Ölen öğrenci sayısı kaynağa göre değişir: Ancar'daki Veer Balak Smarak anıtı 185 öğrenci ve 20 öğretmeni anar; başka kaynaklar 204 ya da yaklaşık 400 kişiden söz eder. 1956'yı çocukken yaşayan belediye başkanı o gün Globe and Mail'e, 1956'da kasabada yüksek bina olmadığı için kaybın daha az olduğunu anlatır.

2001 depreminin hikâyesi ayrı bir yazının konusudur. Ama Ancar'da iki deprem arasındaki bağ açıktır: 1956'dan sonra eski temellerin üzerine, eski yöntemlerle yeniden kurulan kasaba, ikinci depremde aynı sokaklarda çöker.

Neyi değiştirdi

1956 depremi, Kutch'ta büyük depremlerin 1819'dan sonra da sürdüğünü gösterdi. Sismologlar onu bölgedeki eski yarık havzasının fay hatlarının hâlâ etkin olduğunun kanıtlarından biri olarak inceledi; Tandon'un 1959 makalesinden 1990'larda kaynak parametrelerini yeniden hesaplayan çalışmalara kadar deprem bilimsel literatürde yer aldı.

Yeniden yapılanmanın dersi ise geç anlaşıldı. Yeni Ancar kuruldu ama eski kasaba aynı biçimde yeniden yapıldı. 2001'den sonra hazırlanan UNESCO raporu, 1956'daki yeniden yapılanmanın depreme dayanıklılık önlemi içermemesini Ancar'ın 2001'deki yıkımının nedenleri arasında sayar. Rapor ayrıca yeni Ancar'ın, şehir kültürünü taşıyan bir merkez olarak değil, yalnızca daha güvenli bir yer olarak düşünülmesinin halkı eski kasabaya geri döndürdüğüne dikkat çeker.

Bugün

Ancar bugün Kutch ilçesinin belediyelerinden biri ve bölgenin sanayi merkezlerinden biridir. 2001'den sonra bölge baştan aşağı yeniden planlandı. Kasabanın tarihî kapısı, Jesal-Toral türbeleri ve tapınakları ayakta. Kasabanın deprem hafızası bugün en çok 2001'de ölen çocuklara adanmış Veer Balak Smarak anıtında yaşıyor; 1956 ise o günü çocukken yaşayanların anlattıklarında kalıyor.

Kaynaklar

• Tandon, A. N. (1959). The Rann of Cutch Earthquake of 21 July 1956. Indian Journal of Meteorology and Geophysics (Mausam), 10(2).
• Lok Sabha Tartışmaları, 25 Temmuz 1956: Kutch depremi üzerine hükûmet açıklaması (meclis kütüphanesi kaydı)
• Martin, S. ve Szeliga, W. (2010). A catalog of felt intensity data for 570 earthquakes in India, BSSA 100(2), elektronik ek: 1956 Ancar depremi notu (Times of India, 22-30 Temmuz 1956 haberlerine dayanarak)
• Chung, W.-Y. ve Gao, H. (1995). Source parameters of the Anjar earthquake of July 21, 1956, India, and its seismotectonic implications for the Kutch rift basin. Tectonophysics 242.
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (kayıt 4103)
• UNESCO Mission to Gujarat, India, for the Conservation of Earthquake-Damaged Cultural Properties (2001)
• Stackhouse, J. Fear binds town's past and future. The Globe and Mail, 29 Ocak 2001.
• Vikipedi (İngilizce): 1956 Anjar earthquake, Anjar Gujarat, Kutch State, Gandhidham, 1819 Rann of Kutch earthquake, 2001 Gujarat earthquake (başlangıç kaynağı)