1954 Kuzey Afganistan Depremi: Kayıtta Var, Sismografta Yok

Uluslararası bir afet veritabanında tek bir satır: 10 Haziran 1954, Kuzey Afganistan, 2.000 ölü. Saat yok, büyüklük yok, köy adı yok. Bu satır yıllardır deprem listelerinde dolaşıyor. Ama o haziranın sismograf kayıtlarında, Afganistan'ın deprem tarihini satır satır inceleyen araştırmacıların kataloglarında böyle bir deprem bulunmuyor. Bu yazı, var olduğu kesin olmayan bir depremin izini sürüyor ve iki yıl sonra, yine bir 10 Haziran'da gerçekten yaşanan felakete varıyor.

Depremden önce

1954'te Afganistan bir krallıktır. Tahtta 1933'ten beri Muhammed Zahir Şah oturur; bir yıl önce, 1953'te kuzeni Muhammed Davud Han başbakanlığa getirilmiştir. Ülke, Soğuk Savaş'ın iki tarafıyla da ilişki kurarak yavaş bir modernleşmeye girmektedir. Ancak kuzeyde, Hindukuş'un ardında kalan ovalar ve dağ köyleri başkente uzaktır. Yollar azdır, telefon hatları seyrektir.

Deprem araştırmacıları Nicholas Ambraseys ve Roger Bilham, 2003'te yayımladıkları Afganistan deprem kataloğunda bu durumu bir sorun olarak not eder: Ülkede yazılı kayıt azdır, dönemin yayınları kısa ve telgraf üslubundadır, zaman zaman da yanıltıcıdır. Gazeteler ancak 20. yüzyılın ilk çeyreğinde çıkmaya başlamıştır ve haberlerinin çoğu Kabil çevresinden gelir. Kuzeyde bir köyün yıkıldığı, başkente haftalar sonra ulaşabilir ya da hiç ulaşmayabilir.

Kuzey Afganistan deprem görmemiş bir yer de değildir. Aynı katalog, 1935 yazında Afganistan-Özbekistan sınırında, Amuderya'nın iki yakasını etkileyen bir depremin Şibirgan, Serpul, Belh ve Mezar-ı Şerif'te güçlü hissedildiğini, ama önemsiz hasar bıraktığını yazar. 28 Ocak 1948'de ise Belh bölgesinde 6,5 büyüklüğünde yıkıcı bir deprem olur. Şah Encir ile Mezar-ı Şerif arasındaki geniş bir alanda insanlar ve hayvanlar ölür. Mezar-ı Şerif'te eski evler ve dükkânlar yıkılır, türbenin kubbesi ve kuleleri düşer. Sarsıntı Kabil'den Duşanbe'ye, Semerkant'a kadar hissedilir. Kuzey, altı yıl önce yaşadığı bu depremle sarsıntının ne demek olduğunu bilir.

Kayıttaki tek satır

ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi'ne (NOAA) bağlı NCEI'nin Önemli Depremler Veritabanı'nda 4048 numaralı kayıt şöyledir: 10 Haziran 1954, enlem 36, boylam 66, yer "Afganistan: Kuzey", ölü sayısı 2.000. Sarsıntının saati, büyüklüğü, derinliği boştur. Hasar, yaralı ve evsiz sütunları da boştur.

Kaydın dayandığı tek kaynak EM-DAT'tır: Belçika'daki Louvain Katolik Üniversitesi'ne bağlı Afet Epidemiyolojisi Araştırma Merkezi (CRED) ile ABD'nin Dış Afet Yardım Ofisi'nin (OFDA) ortak afet veritabanı. EM-DAT, dünyadaki afetlerin insani bilançosunu tutan en çok başvurulan kaynaklardan biridir; ancak 20. yüzyılın ilk yarısına ait kayıtlarının bir kısmı ikinci, üçüncü elden derlenmiştir.

Koordinatlar yuvarlak sayılardır: tam 36 derece kuzey, tam 66 derece doğu. Bu nokta bugünkü Serpul kentinin birkaç on kilometre yakınına, Şibirgan'ın güneyine düşer. Yuvarlak koordinat, depremin bir sismograf ağıyla değil, kabaca "kuzey Afganistan" denerek haritaya konduğunu düşündürür.

Sismograflar sessiz

1954'te dünyada yüzlerce sismograf istasyonu çalışmaktadır. 2.000 kişiyi öldürecek bir deprem, sığ ve orta büyüklükte bile olsa, çevredeki Sovyet, Hint ve İran istasyonlarında iz bırakır. Uluslararası Sismoloji Merkezi'nin bu dönemin kayıtlarını yeniden hesaplayan ISC-GEM kataloğu, ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) üzerinden sorgulandığında 1954'te Afganistan ve çevresi için birkaç deprem verir: 23 Ocak'ta Vahan koridoru yakınlarında 5,9 ve 5,7 büyüklüğünde iki sarsıntı, 23 Temmuz'da Kabil'in güneyindeki Logar bölgesinde 5,7 büyüklüğünde bir deprem ve Hindukuş'un 100-200 kilometre derinliğinde, yüzeyde genellikle hasar bırakmayan birkaç sarsıntı. Haziran ayında, 36. paralel ile 66. meridyenin çevresinde ise kayıtlı bir deprem yoktur.

Ambraseys ile Bilham'ın kataloğu daha da kapsamlıdır. İki araştırmacı, 734 yılından 2000'lerin başına kadar Afganistan ve çevresindeki 1.300'ü aşkın depremi tek tek elden geçirir. Gezgin anlatılarını, istasyon bültenlerini, Sovyet ve Hint kayıtlarını karşılaştırır. Önceki kataloglarda yer alan ama gerçekte olmayan depremleri, aynı olayın iki kez yazıldığı kayıtları, Özbekistan'daki maden patlamalarını ve Türkmenistan'daki yer altı nükleer denemelerini ayıklar; son listede önceki kataloglardan 98 kayıt eksiktir. Bu listede 1954 yılı için yalnız ocak ayındaki Badahşan sarsıntısı vardır. Kırk yedi önemli deprem için yazdıkları ayrıntılı anlatılar 1952'den 1955'e atlar.

USGS'nin 2006'da yayımladığı Afganistan deprem hasarları derlemesinde de 1953, 1954 ve 1955 yıllarına ait hiçbir hasar kaydı yoktur. Japonya'daki Uluslararası Sismoloji ve Deprem Mühendisliği Enstitüsü'nün (IISEE) dünya hasarlı depremler listesinde de Afganistan için 1949'dan sonraki ilk kayıt 1956'dır.

İki yıl sonra, yine 10 Haziran

1956'da ise sismograflar susmaz. 9 Haziran 1956'da Greenwich saatiyle 23.13'te, Afganistan saatiyle 10 Haziran'ın ilk saatlerinde, Hindukuş'un batı uzantısında büyük bir deprem olur. Büyüklüğü kaynaklara göre 7,3 ile 7,6 arasında verilir. Merkez üssü Bamyan'ın kuzeyindedir; NOAA koordinatı 35,1 kuzey, 67,5 doğudur. Bu nokta 1954 kaydındaki yuvarlak koordinatın yaklaşık 170 kilometre güneydoğusuna düşer.

Ambraseys ve Bilham'a göre yıkımın büyük bölümü Kahmerd ile Seyğan dağları arasındaki vadide, 3.000 metrenin üzerinde, nüfusu seyrek ve büyük köyü olmayan bir bölgede yaşanır. Kahmerd ve Seyğan çevresindeki küçük dağ köyleri tamamen yıkılır; Yakavleng ilçesindeki köyler ağır hasar görür ve buralarda can kaybı olur. Kuzeyde Doab'a kadar uzanan yaklaşık 120 kilometrelik bir şeritte yamaçlar kayar, kayalar yollara iner. Bamyan'ın kuzeydoğusundaki Derre-i Şikari'de büyük bir heyelan yolları kapatır, hayvan sürülerini öldürür.

Deprem çok daha geniş bir alanda hissedilir. Pul-i Humri, Bağlan, Kunduz ve Kabil'de hasar ve büyük panik olur, ama can kaybı olmaz. Sarsıntı kuzeyde Termez'e, doğuda Çitral'e, Sovyet Tacikistanı'nın başkenti Stalinabad'a (bugünkü Duşanbe) kadar ulaşır. Radyo Afganistan, bunun ülkede kaydedilen en şiddetli deprem olduğunu duyurur.

Kahmerd'de yıkılan set

1956 depreminin asıl ölümcül yüzü dört gün sonra ortaya çıkar. Kahmerd köyünün yaklaşık 15 kilometre kuzeybatısındaki Kami Harkuşak'ta sarsıntı, kireçtaşı ve marn katmanlarından oluşan bir yamacı koparır. Ambraseys ve Bilham'ın hesabıyla yaklaşık 100 bin metreküp kaya ve toprak vadiye iner ve Kamar ırmağının yukarı vadisini kapatır. Setin arkasında yaklaşık 8 milyon metreküp su birikir.

Doğal baraj dört gün dayanır. 14 Haziran'da set yıkılır ve biriken su vadiye boşalır. Sel, vadi boyunca dizilmiş yerleşimleri süpürür. Ambraseys ve Bilham'a göre yaklaşık 350 kişi boğulur. Strazburg'daki Uluslararası Sismoloji Merkez Bürosu'nun dönemin bülteni de 350-400 ölüden söz eder ve ölümlerin çoğunu selle açıklar. İki araştırmacıya göre geride kalan küçük bir göl, kaymanın yerini hâlâ gösterir.

Kurtarma ve yardımı Afgan Kızılayı (Hilal-i Ahmer) üstlenir; Sağlık ve Bayındırlık bakanlıklarının memurları koordinasyonu yürütür. Hollanda Kızılhaçı, KLM'nin taşımasıyla yardım malzemesi gönderir, Pakistan doktor ve ilaç önerir.

Rakamların karışması

1956 depreminin ölü sayısı da ilk günlerde belirsizdir; çünkü bölgeyle iletişim kopmuştur. Vikipedi'nin derlediği dönemin haberlerine göre Radyo Afganistan 14 Haziran'da en az 100 ölü, 600 kayıp ve binlerce yaralı açıklar. Ertesi gün rakam 60-70 ölüye iner, 17 Haziran'da 270'e çıkar. Sonraki günlerde basında 570 ile 900 arası ölü, 2.000-2.500 yaralı rakamları dolaşır. Afgan büyükelçiliği ise 300 ölü ve 200 yaralı bildirir.

Uzmanların rakamları daha düşüktür. Ambraseys ve Bilham, basında çıkan haberlerin aksine sarsıntının kendisinin 70'ten az kişiyi öldürdüğünü yazar ve bunu "şaşırtıcı derecede az can kaybı" diye niteler; ölümlerin büyük bölümü 14 Haziran selinden gelir. NOAA'nın 1956 kaydında ölü sayısı 100'dür. IISEE listesi 350 ölü verir, ama not sütununa farklı kaynaklardaki üç rakamı da yazar: 220, 400 ve 2.000.

Bu son rakam dikkat çekicidir. 1956 depremi için bir kaynakta 2.000 ölü geçer; 1954'e ait gösterilen kayıt da 2.000 ölü der. İki olayın gün ve ayı aynıdır: 10 Haziran. 1956 depremi Greenwich saatine göre 9 Haziran'da, yerel saate göre 10 Haziran'da olduğu için tarihi kaynağa göre iki farklı gün olarak yazılır. İki kayıt da kuzey Afganistan'ı gösterir.

Bu benzerlikler, 1954 kaydının 1956 depremine ait bilginin yanlış yıla yazılmış bir kopyası olabileceğini düşündürür. Ama bu bir kanıt değildir; hiçbir kaynak bunu açıkça söylemez. Koordinatlar 170 kilometre farklıdır ve EM-DAT'ın bu kayıt için kullandığı ilk kaynak bilinmemektedir. Dürüst olan, şunu söylemektir: Haziran 1954'te kuzey Afganistan'da 2.000 kişinin öldüğü bir depremi doğrulayan bir sismograf kaydı, bir tanık anlatımı ya da bir köy adı bulunamamıştır.

Neyi değiştirdi

1954 kaydının hikâyesi, uzak ve iletişimi zayıf bölgelerde deprem tarihinin ne kadar kırılgan olduğunu gösterir. Bir telgraf haberi, bir ajans notu ya da bir rakam, tarih veya yer bilgisi kayarak bir veritabanından ötekine geçebilir ve yıllar içinde "kesin" bir olaya dönüşebilir. Ambraseys ile Bilham'ın Afganistan kataloğunu baştan kurarken onlarca hayalet kaydı ayıklaması bu yüzdendir.

Bu hatalar masum değildir. Deprem tehlike haritaları, geçmişte nerede, ne sıklıkla, ne büyüklükte deprem olduğuna dayanır. Olmamış bir deprem bir bölgeyi olduğundan tehlikeli, kaydı kaybolmuş bir deprem ise olduğundan güvenli gösterebilir. 1956 depremi ise başka bir dersi bıraktı: Dağlık bölgelerde ölümün bir kısmı sarsıntıdan değil, sarsıntının tetiklediği heyelanlardan ve heyelan barajlarının yıkılmasından gelir. Kahmerd'deki set dört gün dayandı; o dört gün, vadinin aşağısındaki köyler için tahliye zamanı olabilirdi.

Bugün

NOAA'nın 4048 numaralı kaydı bugün de veritabanında durur; 2.000 ölülü bir 1954 Afganistan depremi, bu kayda dayanan listelerde yer almaya devam eder. Uzman katalogları ise bu tarihi boş bırakır. Kahmerd, bugün Bamyan iline bağlı, vadilerinde köyleri ve ırmağıyla yaşayan bir ilçedir. Serpul ve Şibirgan, 36. paralelin çevresinde büyüyen kentlerdir. Kuzey Afganistan deprem üretmeyi sürdürür. Ama 10 Haziran 1954'te orada ne olduğu, eğer bir şey olduysa, hâlâ yanıtsızdır.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 4048 (10 Haziran 1954, Kuzey Afganistan) ve 1956 Afganistan kaydı
• EM-DAT: The OFDA/CRED International Disaster Database, Louvain Katolik Üniversitesi (NOAA kaydının dayandığı kaynak, 2001)
• N. Ambraseys ve R. Bilham (2003), Earthquakes in Afghanistan, Seismological Research Letters 74(2)
• USGS Açık Dosya Raporu 2006-1185, Afganistan deprem kataloğu: makrosismik etkiler
• USGS deprem kataloğu (ISC-GEM kayıtları), 1954 yılı Afganistan ve çevresi sorgusu
• IISEE (Uluslararası Sismoloji ve Deprem Mühendisliği Enstitüsü, Japonya), Afganistan hasarlı depremler listesi
• Vikipedi (İngilizce), 1956 Afghanistan earthquake, List of earthquakes in Afghanistan, Mohammed Zahir Shah, Mohammed Daoud Khan (başlangıç kaynağı)